1-topshiriq. Axborot komplekslarining texnik ta’minotini izohlab bering Kompyuterning asosiy qurilmalari


Download 491.14 Kb.
Pdf ko'rish
Sana05.12.2020
Hajmi491.14 Kb.
#160303
Bog'liq
Iakt 2-t
1-Мавзу ЯНГИ, Mikroprosessor must ish, Markaziy osiyo insoniyat sivilizatsiyasining, Korrupsiya, Individual work-3, IKP, algoritim-va-uning-asosiy-xossalari, infuzoriyalar sinfi. tuzilish xususiyatlari. kopayishi. ekologiyasi. ahamiyati, Psixolog kasbiy faoliyati va psixologiya metodlari, миллий ғоя тарғиботи технологиялари-3.05, protsess testirovaniya, 4-lab-cal-nazariy, WRITING TASK 2 PROS AND CONS HW, WRITING TASK 2 PROS AND CONS HW

1-topshiriq.Axborot komplekslarining texnik ta’minotini izohlab bering 

Kompyuterning asosiy qurilmalari 

Kompyuterlar  xotirasining  hajmi,  bir  sekundda  bajaradigan  amallar 

tezligi,  ma’lumotlarning  razryad  to’rida  (yacheykalarda)  tasvirlanishiga  qarab, 

guruhlarga  bo’lish  mumkin:  katta  kompyuterlar,  shaxsiy  kompyuterlar  (PC-

Personal Computer), bloknot (notebook) kompyuterlar.  

Uning ko’rinishi oddiy. U quyidagi asosiy qurilmalardan iborat:   



Tizimli  blok  -  kompyuter  ishini  ta’minlaydi  va  boshqaradi.  U  quyidagi 

qismlardan tashkil topadi.  



Bosh plata. Barcha kompyuter qismlari, asosiy va qo’shimcha qurilmalar 

ulanadigan maxsus plata.  



Mikroprotsessor  –  kompyuterning  eng  muhim  qismini  mikroprotsessor 

tashkil etadi. Dastur yordamida berilgan ma’lumotlarni o’zgartiradigan, hamma 

hisoblash  jarayonlarini  boshqaradigan  hamda  hisoblash  ishlariga  tegishli 

moslamalarning  o’zaro  aloqasini  o’rnatadigan  qurilma-  mikroprotsessor 

deyiladi.  Bir  so’z  bilan  aytganda,  protsessor  kompyuterning  barcha  ishini 

boshqaradi 

va 

barcha 


ko’rsatmalarni 

bajaradi. 

Hozirgi 

kunda 


mikroprotsessorning turli turlari mavjud: Intel Pentium, Intel Celeron , AMD A

 .  


Operativ  xotira  -  kompyuterning  vaqtinchalik  xotirasi,  u  kompyuter 

ishlayotgan paytda dasturlar va ma’lumotlarni saqlaydigan qurilma.  Kompyuter 

tezligi  operativ  xotira  hajmiga  ham  bog’liq  bo’ladi.  Operativ  xotira  hajmi 

qanchalik  ko’p  bo’lsa,  shunchalik  kompyuter  ko’p  ma’lumotlar  ustida  turli 

amallarni  bajara  olish  imkoniga  ega  bo’ladi.  Kompyuter  o’chirilishi  bilan 

operativ xotira tozalanadi.  



Doimiy  xotira  (vinchester)  -  ma’lumotlar  doimiy  saqlanadigan  maxsus 

qurilma.  Xotira  hajm  bilan  o’lchanadi.  Hajm  ko’p  bo’lsa,  kompyuter 

shunchalik ko’p ma’lumotlarni saqlash imkoniga ega bo’ladi.  

Monitor  -  kompyuterdagi  ma’lumotlarni  ekranda  tasvirlovchi  qurilma. 

Monitorlar  oq-qora  va  rangli  turlarga  ega.  O’lchami  televizorlarga  o’xshash: 

14,  15,  17,  19,  21  dyuym  va  hokazo.  15  va  17  dyuymli  monitorlar  kengroq 


tarqalgan.  Katta  ekranli  monitorlar  odatda  grafika  bilan  shug’ullanuvchilar 

uchun qulaydir.  



Klaviatura  -  foydalanuvchi  tomonidan  ma’lumotlarni  va  boshqaruv 

buyruqlarini  kompyuterga  kiritishga  mo’ljallangan  qurilmadir.  Klaviaturaning 

umumiy  ko’rinishi  undagi  tugmachalar  soni  va  joylanishiga  qarab  turli  xil 

kompyuterlarda farq qilishi mumkin, lekin ularning vazifasi o’zgarmaydi.   



Kompyuter texnikasining qo’shimcha qurilmalari  

Printer  -  Printerlar  kompyuterda  olingan  natijalarni  va  ma’lumotlarni 

bosmaga  chiqarish  uchun  ishlatiladi.  Printer  yordamida  matnlarni,  grafiklarni, 

rasmlarni  rangli  va  rangsiz  ko’rinishda  bosmaga  chiqarish  mumkin.  Printerlar 

asosan uch xil bo’ladi: matritsali, purkovchi va lazerli.  

 

Sichqoncha  –  kompyuterga  axborotni  kiritishning 

koordinatali 

qurilmasi 

hisoblanadi. 

Sichqoncha 

yordamida 

ma’lumotni 

kompyuterga 

kiritish 

tezlashtiriladi  va  kompyuter  bilan  foydalanuvchi 

muloqoti engillashtiriladi.  

 

Skaner  -  matn,  grafika,  tasvirlarni  kompyuterga 

kiritishni  avtomatlashtirish  uchun  xizmat  qiluvchi 

qurilma.  

 

Modem 



(faks-modem)- 

Modem 


modulyatsiya, 

demodulyatsiya  so’zlaridan  olingan  bolib,  uzluksiz 

signallarni  raqamli  (modulyatsiya)  va  raqamli 

ma’lumotlarni  uzluksiz  (demodulyatsiya)  signalga 

almashtirib  beradigan  qurilmadir.  Uning  asosiy 

vazifasi  kompyuterlararo  aloqani  o’rnatishdir.  U 

o’zining  kommunikatsion  programmalariga  ega 

bo’lib, 


bu 

programmalar 

yordamida 

uzoq 


masofalarga  ma’lumotlarni  uzatishi  va  qabul  qilishi 

mumkin. Modem ichki va tashqi bo’ladi. 



Tarmoq  platasi  -  kompyuterni  ichki  mahalliy  tarmoqqa  ulash  imkonini 

beradi.  Mahalliy  tarmoq  bir  necha  kompyuterni  birlashtiradi  va  ma’lumot 

almashish imkonini beradi.  

Multimedia  qurilmalari  -  kompyuter  yordamida  musiqa  va  ovozli 

ma’lumotlarni  ko’rsatishni  ta’minlovchi  qurilma.  Bu  qurilmalarga  :  kompakt 

disklarni  o’quvchi  qurilmalar  (CD-Rom  ,  CD-RW  ,  DVD-ROM  ,  DVD-RW), 

mikrofon, kolonkalar, ovoz kartalari kiradi.  

 

 

Disketa  -  ma’lumotlarni  bir  kompyuterdan 

ikkinchisiga  o’tkazish  uchun  va  ma’lumotlarni 

saqlash  uchun  yaratilgan  dastlabki  magnitli 

moslama. 

Yuqoridagi  qurilmalardan  tashqari  kompyuterga  planshetlar,  plotterlar, 

djoystik, web kamera, raqamli fotoapparat, raqamli videokamera, raqamli audio 

va  video  qurilmalar,  flesh  xotira,  televizion  va  radio  tyunerlar  kabi  ko’plab 

qurilmalarni ulashimiz mumkin.  

Amerikaning  “Apple”  kompaniyasi  2012-yil  7-mart  kuni  San-Fransisko 

shahrida  o‘tkazilgan  tadbirda  “iPad”  (talaffuz  qilinishi  –  aypad,  ayped)  planshet 

kompyuterining  yangi  modelini  namoyish  qildi.  Unga  to‘rt  yadroli  A5X-

protsessori  hamda  kutilganidek  yuqori  ajrata  olish  ko‘rsatkichiga  ega  Retina-

displey qo‘yilgan. 

 

Eng  qizig‘i  shundaki,  ko‘pchilik 



odamlar  “iPad”ning  yangi  modeliga 

“iPad 3” yoki “iPad HD” kabi nomlar 

berilishini 

taxmin  qilayotgan  bir 

paytda,  “Apple”  o‘z  mahsulotining 

yangi 


modelini 

nomlashda 

hech 

qanday 


raqam 

yoki 


harflardan 

foydalanmay,  shunchaki  “yangi  iPad” 

deb ta’kidladi xolos

.

 

 



Lenovo  kompaniyasi  Nyu-Yorkdagi 

i

 



tadbir

iri


  jarayonida  noutbook  transfer 

Lenovo  IdeaPad  Yoga  11  Windows 

RT  boshqaruvli  komputerini  namoish 

qildi. 


2012  yil  yanvar  oyida  yaratilgan   

IdeaPad  Yoga  13  modeliga  oxshagan 

bo’lib    IdeaPad  Yoga  11  sharnirlarga 

biriktirilgan.  Bu  unga  displeyni  360 

gradusra  aylantirish  imkonini  beradi 

va 


o’z 

nabbatida 

noutbookdan 

planshetga,  

 

“palatka” va “stend” shaklariga o’tishi mumkin. 



 

 

 



2-topshiriq.  IT-infratuzilmasining  rivojlanish  bosqichlari  va  ularning 

o‘zgarishlarini izohlang. 

Javob: 

Axborot texnologiyalari 

maʼlumotlarni

 boshqarish va qayta ishlash 

texnologiyalaridir

. Odatda bu 

atama ostida 

kompyuter

 texnologiyalari tushuniladi. Axborot texnologiyalari sohasida 

turli 

axborotni



 

EHM


 va 

kompyuter tarmoqlari

 

orqali yigʻish, saqlash, himoyalash, qayta ishlash, 



uzatish kabi amallar ustida ishlar olib boriladi. 

Axborot texnologiyasi asosiy texnik vositalari sifatida hisoblash- tashkiliy texnikadan tashqari aloqa 

vositalari 

– telefon, teletayp, telefaks va boshqalar qo’llaniladi. 

Axbo

rot texnologiyasi insoniyat taraqqiyotining turli bosqichlarida ham mavjud bo’lgan bo'lsa-da, 



xozirgi zamon axborotlashgan jamiyatining o'ziga xos xususiyati shundaki, sivilizatsiya tarixida 

birinchi marta bilimlarga erishish va ishlab chiqarishga sarflanadigan kuch energiya, xomashyo, 

materiallar va moddiy iste’mol buyumlariga sarflanadigan xarajatlardan ustunlik qilmoqda, ya’ni 

axborot texnologiyalari mavjud yangi texnologiyalar orasida yetakchi o'rinni egallamoqda. 

Axborot texnologiyalari industriyasi ma

jmuini kompyuter, aloqa tizimi, ma’lumotlar ombori, bilimlar 

ombori va u bilan boglik faoliyat soxalari tashkil kiladi. 


Bugungi kunda axborot texnologiyasini shartli ravishda "saqlovchi, ratsionallashtiruvchi, yaratuvchi" 

turlarga ajratish mumkin. Birinchi turdagi texnologiyalar mehnatni, moddiy resurslarni, vaqtni tejaydi. 

Ratsionallashtiruvchi axborot texnologiyalariga chiptalar buyurtma qilish, mexmonxona xisob-

kitoblari tizimlari misol bo’ladi. 

Yaratuvchi (ijodiy) axborot taxnologiyalari axborotni ishlab chiqaradigan, undan foydalanadigan va 

insonni tarkibiy qism sifatida o'z ichiga oladigan tizimlardan iborat. 

Axborot texnologiyalarining xozirgi zamon taraqqiyoti hamda yutuqlari fan va inson faoliyatining 

barcha soxalarini axborotlashtirish zarurligini 

ko’rsatmoqda.  

Jamiyatni axborotlashtirish deganda, axborotdan iqtisodni rivojlantirish, mamlakat fan-taxnika 

taraqqiyotini, jamiyatni demokratlashtirish va intellektuallashtirish jarayonlarini jadallashtirishni 

ta’minlaydigan jamiyat boyligi sifatidafoydalanish tushuniladi. 

Darxaqiqat, jamiyatni axborotlashtirish

—inson xayotining barcha jabxalarida intellektual faoliyatning 

rolini oshirish bilan boglik ob’ektiv jarayon xisoblanadi.  

Jamiyatni axborotlashtirish respublikamiz xalqi turmush darajasining yaxshilanishiga, ijtimoiy 

yextiyojlarning kondirilishiga, iqtisodning usishi hamda fan-texnika tarakkiyotining jadallashishiga 

xizmat kiladi. 

Jamiyatni axborotlashtirish jaraenini 5 asosiy yunalishga ajratish mumkin: 

•  Mexnat, texnologik va ishlab chiqarish jaraeni vositalarini kompleks avtomatlashtirish. 

•  Ilmiy tadkikotlar, loyixalash va ishlab chiqarish axborotlashtirish. 

•  Tashkiliy- iktisodiy boshkarishni avtomatlashtirish. 

•  Axoliga xizmat ko’rsatish soxasini axborotlashtirish. 

•  Talim va kadrlar tayerlash jaraenini axborotlashtirish. 

.  

Bilim olishda, ya’ni ma’lum turdagi axborotlarni uzlashtirishda kompyuter tizimining yordami benixoya 



kattadir.Axborot qanday ko’rinishda ifodalanishidan qat’i nazar, uni yigish, saqlash, kayta ishlash va 

foydalanishda kompyuter texnikasining rolini quyidagilar belgilaydi:  

Birinchidan, ukitishda yangi axborot texnologiyalaridan foydalanish standart (an’anaviy) tizimga 

nisbatan ukuv jarayonini jadallashtirib, talabada ilmga kizikishni oshiradi, ular ijodiy faoliyatini 

ustiradi, bilim berishga differentsial yondashish, olingan bilimlarni takrorlash, mustaxkamlash va 

nazorat qilishni engillashtiradi, talabani ukuv jarayonining sub’ektiga aylantiradi.  

Ikkinchidan, yangi axborot texnologiyalaridan ta’lim-tarbiya jarayonida quyidagi shakllarda 

foydalanish mumkin bo’ladi:  

·muayyan pedmetlarni ukitishda kompyuter darslari;  

·kompyuter darslari—kurgazmali material sifatida; 

·talabalarning guruxli va frontal ishlarini tashkillashtirishda; 

·talabalarning ilmiy izlanishlarini tashkillashtirishda; 

·talabalarning ukishdan bush vaktlarini to’g’ri tashkil qilish masalalarini xal yetishda va x.k.  

Mexnat samaradorligining bundan keyingi o’sishi va farafonlik darajasini ko’tarish. katta xajmdagi 

multimediya axborotini (matn, grafika, video tasvir, tovush, animatsiya) qabul qilish ishlashga yangi 

intellektual vositalar va inson mashina interfeyslardan foydalanish asosidagina yerishish mumkin.  

Informatikada mexnat unumdorligini oshirish suratlari etarli bo’lmasa, butun halq xo’jaligida 

samaradorligini o’sishi anchagina kamayib ro’y berishi mumkin.  

Xozirgi dunyodagi barcha ish joylarining 50 foizi ga yaqin axborotni qayta ishlash vositalari bilan 

ta’minlangan..  

Jamiyatni axborotlashtirish, yangi axborot texnalogiyalari bilan ta’minlash insonlarning turli – tuman 

ma’lumotlarga bo’lgan yehtiyojini qondirishda muxim o’rin tutadi. 



Inson axborot olami ichra yasharkan , voqeya xodisalar jarayonlarning bir 

– biriga aloqadorligini, 

o’zaro munosabatlari va moxiyatni tashkil yetish ,o’z xayotidan kelib chiqayotgan murakkab 

savollarga ilmiy javob topish maqsadida ko’pdan - ko’p dadil va raqamlarga murojat qiladi. 

Axborot tufayli nazariya amalyot bilan birikadi. Amaliyot nazariyasi nazariya yesa amalyotsiz mavjud 

ham bo’lmaydi ,rivojlanmaydi ham. 

Zavodlarimizning asosiy maqsadi informatika vositalarining ahamiyati to’g’risida fikir yuritish yemas, 

balki jamiyatning 

axborotga bo’lgan yextiyojini qondirishdagi usul va vositalar to’g’risida tushunchaga 

yega bo’lishdir . 

Mazkur yehtiyoj doim mavjud bo’laveradi va biror -bir axborotli muxit doirasida qondiriladi. «Axborotli 

muxit» tushunchasiga xozirgi kunda ingformatika masalalarini o’rganishda muxim o’rin yegallaydi. 

Insoniyatni o’rab tturgan muxit o’z xizmatlariga ko’ra turlichadir – tabiy siyosiy, ijtimoiy, milliy va 

oylaviy ruxiy bo’lishi munkin. Aniqrog’i bular xar birimiz yash bir butun muxitninig tekisliklaridir.  

Mazkur tekisliklarining markazida axborotli muxit turadi va u barcha axborotli odimlarni boshqaradi: 

voqealikning moddiy axborotli muxitni boshqarish vositalari 

– yenergetik tamonlarini to’ldiradi, 

rivojlantiradi va bunda u turli ijtimoiy faktorlar bilan c

hambarchas bog’liq bo’ladi.  

Axborotli muxitning tabiyatni tushunishda axborotning bilimga aylanishini o’rganish katta ahamiyatga 

yega. Bir qarashda bir xildak tuyiladi ammmo ular munosabatini chuqurroq o’rganishda axborotda 

bilimning kommunikativ «boshqa vositalar» o’rtasidagi bog’liqlik xususiyati borligini ko’ramiz.  

Jamiyatda odamlar o’rtasidagi aloqa faktori bo’limlar o’rtasidagi «ko’prik» - bu axborotdir. Demak 

,bilimni «o’zi uchun» axborotga aylantirish mexanizii axborotli muxitini vujudga keltirishda aloxida 

o’rin yegallaydi. +adimda axborotli muxit juda qashshoq bo’lib ,u tor doiradagi yeng kerak va chekli 

ma’lumotlar majmuasidan iborat yedi, bu xol odamlar orasidagi bog’liq doirasini ming yillab 

chegaralab keladi va odamning jamiyat axborotli muxitidagi xissani kamaytirib yuboradi. 

Bugungi kunda ijtimoiy turli ko’rinishdagi axborotlar majmuasi keng va rivojlangan bo’lib ,uning 

jamiyatda tutgan o’rni bexisobdir. 

Oxirgi davrda axborotli muxitda katta o’zgarishlar bo’lib bormoqda. Ana shu o’zgarishlar qog’ozsiz 

texnologiya zaruriyatini keltirib chiqaradi. Bu yesa o’z navbatida, YEXM ning yanada keng 

rivojlanishiga sabab bo’ladi. Axborotli muxitning kelajakda inson xayotida o’rni va ahamiyati, bugungi 

holatdan ancha yuqori bo’lishi uchun bajarilishi lozim bo’lgan vazifalar qo’llamini kegaytirish talab 

yetiladi.. 

Respublikamizda axborotlashtirish keng yo’lga qo’yilishi bilan undagi xar bir fuqoroga kerakli paytda, 

kerakli miqdorda, kerakli sifatda olish imkoniyatlari ochilmoqda. Respublikamizdagi viloyatlar, 

shaxarlar, tumanlarga qarashli korxonalar, tashkilotlar va muassasalar zamonaviy kompyuter 

texnikalari bilan jixozlanib, ular maxsus qurilmalar (teleforin tarmog’i, modem va boshqalar) 

yordamida axborotlarni uzatish va qabul qilish imkoniyatiga yega bo’lmoqda. Insonning iqsodiy, 

yekologik, siyosiy va boshqa soxalarda fikirlash doirasining kengayishi axborotli muxitninig sifat va 

miqdor jixatdan o’zgari ,yangi xusiyatga yega bbo’lgan axborotli muxitning kelib chiqishiga sabab 

bo’lmoqda. 

Demak axborotlasht

irish vaqtinchalik tadbig’ yemas, rivojlanishning zarur vositasidir va axborotli 

muxitning hozirgi rivojlanish darajajasidagi holatini informatikasiz qo’llab bo’lmaydi. Axbortllarni tez, 

sifatli yg’ish saqlash, qayta ishlash va uzatish kabi vazifalarni bajarishda hisoblash texnikasining 

xizmati beqiyos yekaniga ishonch hosil qilmoqda. Iqsodiyotning boshqarishdagi o’zgarishlar, bozor 

munossabatlarga o’tish buxgalteriya xisobini tashkil qilish va olib berishga katta ta’sir ko’rsatadi. 

Xisobning xalqaro tiziml

arga o’tishi amalga oshirilmoqda bu uning uslubiyatini yangi shakillarini 

ishlab chiqarishni talab qilad. Buxgalteriya xisobining axborot tizimi va uning kompyuterda ishlab 

chiqarishning tashkil qilishning ananaviy shakillari katta o’zgarishlarga uchragan. Xisobchidan 

korxona moliyaviy xolatining ob’ektiv baholarini bilish, moliyaviiy taxlil usullarini yegallash, qimmatli 

qog’ozlar bilan ishlashni bilish bozor jarayonlarida pul mablag’lar investitsiyalarini asoslash va 

boshqalar talab qilinadi. 

Axborot texnologiyasining rivojlanish tarixi 

Axborot texnologiyasining vujudga kelishi va rivojlanishini belgilovchi ichki va tashqi omillar mavjud 

bo’lib, ular quyidagilar: 

•  Ichki omillar



•  Tashqi omlilar. 

Ichki omillar

bu axborotni poydo bo’lish turlari, xosalari, axborot 

lar bilan turli amallarni bajarish, uni jamlash uzatish, saqlash va h.k. 

Tashqi omillar 

– bu axborot texnologiyasining texnika – uskunaviy 

vositalari orqali axborot bilan turli vazifalarni amalga oshirishni bildiradi. 

Axborot texnologiyalari jamiyat axborot resurslaridan oqilona foydalanishning yeng muhim 

omillaridan biri bo’lib, hozirgi vaqtga qadar bir necha bosqichlarni bosib o’tdi. 



– bosqich. XIX asirning 2 – yarmigacha davom yetgan. Bu bosqichda «qo’llik» axborot 

texnologiyalari taraqqiy yetgan. Uning vositasi pero,siyoxdon, kitob. Kommunikatsiya ya’ni aloqa 

odamdan 

– odamga yoki pochta orqali xat vositasida amalga oshirilgan. 



2 - bosqich. XI

X asirning oxiri, unda «mexanik» texnologiya rivoj topgan. Uning asosiy vositasi 

yozuv mashinkasi, arifmometr kabilardan iborat. 



– bosqich. XX asirning boshlariga mansub bo’lib, «yelektromexanik» texnologiyalar bilan farq 

qiladi. Uning asosiy vositasi sifatida telegraf va telefonlardan foydalanilgan. Bu bosqichda axborot 

texnologiyasining maqsadi ham o’zgardi. Unda asosiy urg’u axborotni tasvirlash shaklidan uning 

mazmunini shakllantirishga ko’chiliriladi.  





– bosqich. XX asir o’rtalariga to’g’ri kelib, «yelektron» texnologiyalar qo’llanilishi bilan belgilanadi. 

Bu texnologiyaning asosiy vositasi YEXM lar va ularning asosida tashkil yetiladigan 

avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari va axborot izlash tizimlaridir. 



– bosqich. XX asirning oxiriga to’g’ri keladi. Bu bosqichda kompyuter texnologiyalari taraqqiy 

yetdi. Ularning asosiy vositasi turli maqsadlarga mo’ljallangan turli dasturiy vositalarga yega bo’lgan 

shaxsiy kompyuterlardir. Bu bosqichda kundalik turmush, madaniyat va boshqa sohalarga 

mo’ljallangan texnik vositalarning o’zgarishi ro’y berdi. Lokal va global kompyuter tarmoqlari ishlatila 

boshlandi. 

 

 



3-topshiriq.  Мавзуга оид саволларнинг ихтиёрий 3 тасини танлаб 

эссе тарзида ёзинг. 

1.Axborot komplekslarida dasturiy ta’minot? 

Javob: 

Dasturiy  ta’minot  kompyuterning  ikkinchi  muhim  qismi  bo’lib,  u  ma’lumotlarga 



ishlov beruvchi dasturlar majmuasini va komputerni ishlatish uchun zarur bo’lgan 

vositalarni o’z ichiga oladi. 

 

Komputerning turli texnik qismlari orasidagi o’zaro bog’lanish  – bu apparat 



interfeysi,  dasturlar  orasidagi  o’zaro  bog’lanish  esa  –  dasturiy  interfeys,  apparat 

qismlari  va  dasturlar  orasidagi  o’zaro  bo’glanish  –  apparat-dasturiy  interfeys 

deyiladi.  Shahsiy  komputerlar  haqida  gap  ketganda  komputer  tizimi  bilan 

ishlashda  uchinchi  ishtirokchini,  ya’ni  insonni  ham  nazarda  tutish  lozim.  Inson 

komputerning  ham  apparat,  ham  dasturiy  vositasi  bilan  muloqotda  bo’ladi. 


Insonning dastur bilan va dasturning inson bilan o’zaro muloqoti  – foydalanuvchi 

interfeysi deyiladi. 

 

Barcha dasturiy ta’minotlarni uchta kategoriya boy’icha tasniflash mumkin: 



tizimli dasturiy ta’minot; 

amaliy dasturiy ta’minot; 



dasturlash texnologiyasininng uskunaviy vositalari (dasturlash vositalari). 

Tizimli  dasturiy  ta’minot  (System  software)-  Komputerning  va  komputer 

tarmoqlarining ishini ta’minlovchi dasturlar majmuasidir. 

Amaliy  dasturiy  ta’minot  (Aplication  program  paskage)  –  bu  aniq  bir 

predmet  sohasi  bo’yicha  ma’lum  bir  masalalar  sinfini  yechishga  mo’ljallangan 

dasturlar majmuasidir. 

Dasturlash  texnologiyasining  uskunaviy  vositalari  –  yangi  dasturlarni  ishlab 

chiqish  jarayonida  qo’llaniladigan  maxsus  dasturlar  majmuasidan  iborat 

vositalardir.  Bu  vositalar  dasturchining  uskunaviy  vositalari  bo’lib  xizmat  qiladi, 

ya’ni  ular  dasturlarni  ishlab  chiqish  (shu  jumladan  avtomatik  ravishda  ham), 

saqlash va joriy etishga mo’ljallangan. 

Tizimli dasturiy ta’minot (TDT) quyidagilarni bajarishga qaratilgan: 

komputerning  va  komputerlar  tarmog’ining  ishonchli  va  samarali 



ishlashini ta’minlash; 

komputer va komputerlar tarmog’i apparat qismining ishini tashkil qilish 



va profilaktika ishlarini bajarish 

Tizimli  dasturiy  ta’minot ikkita tarkibiy  qismdan – asosiy (bazaviy) dasturiy 

ta’minot va yordamchi ( xizmat ko’rsatuvchi) dasturiy ta’minotdan iborat. 

 

 



2.Dasturiy ta’minot nechta turga bo‘linadi? 

Javob: 


Asosiy  dasturiy  ta’minot  (base  software)  –  kompyuter  ishini  ta’minlovchi 

dasturlarning minimal to’plami. 

Ularga quyidagilar kiradi: 

operatsion tizim (OT); 



tarmoq tizimlari. 

Yordamchi  (xizmat  ko’rsatuvchi)  dasturiy  ta’minotga  asosiy  dasturiy 

ta’minot  imkoniyatlarini  kengayturuvchi  va  foydalanuvchining  ish  muhitini 

(interfeysni)  qulayroq  tashkil  etuvchi  dasturlar  kiradi.  Bular  tashxis  qiluvchi, 

komputerning  ishchanligini  oshiruvchi,  antivirus,  tarmoq  ishini  ta’minlovchi  va 

boshqa dasturlardir.  

Asosiy  dasturiy  ta’minotni  qo’shimcha  ravishda  o’rnatiladigan  xizmat 

ko’rsatuvchi  dasturlar  to’plami  to’ldirib  turadi.  Bunday  dasturlarni  ko’pincha 

utilitalar deb atashadi. 

Utilitlar  –  ma’lumotlarni  qayta  ishlashda  qo’shimcha  operatsiyalarni 

bajarishga  yoki  komputerga  xizmat  ko’rsatishga  (tashxis,  apparat  va  dasturiy 

vositalarni  testlash,  diskdan  foydalanishni  optimallashtirish  va  boshqalar) 

mo’ljallangan dasturlardir. 

Komputerning  dasturiy  ta’minoti  orasida  eng  ko’p  qo’llaniladigani  amaliy 

dasturiy  ta’minotdir  (ADT).  Bunga  asosiy  sabab  –  komputerlardan  inson 

faoliyatining  barcha  sohalarida  keng  foydalanilishi,  turli  predmet  sohalarida 

avtomatlashtirilgan  tizimlarning  yaratilishi  va  qo’llanishi.  Amaliy  dasturiy 

ta’minotni quyidagicha tasvirlash mumkin. 

Muammoga yo’naltirilgan ADTga quyidagilar kiradi: 

 

buxgalteriya uchun DT; 



 

personalni boshqarish DT; 

 

jarayonlarni boshqarish DT; 



 

bank axborot tizimlari va boshqalar. 



Umumiy  maqsadli  ADT  –  soxa  mutaxassisi  bo’lgan  foydalanuvchi  axborot 

texnologiyasini  qo’llaganda  uning  ishiga  yordam  beruvchi  ko’plab  dasturlarni  o’z 

ichiga oladi. Bular: 

 

komputerlarda  ma’lumorlar  bazasini  tashkil  etish  va  saqlashni 



ta’minlovchi ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT); 

 

matnli  hujjatlarni  avtomatik  ravishda  formatlashtiruvchi,  ularni 



tegishli  holatda  rasmiylashtiruvchi  va  chop  etuvchi  matn 

muhharrirlari; 

 

grafik muharrirlar; 



 

hisoblashlar uchun qulay muhitni ta’minlochi elektron jadvallar; 

 

taqdimot  qilish  vositalari,  ya’ni  tasvirlar  hosil  qilish,  ularni  ekranda 



namoyish 

etish, 


slaydlar, 

animatsiya, 

filmlar 

tayyorlashga 

mo’ljallangan maxsus dasturlar. 

Ofis  ADT  -  idora  faoliyatini  tashkiliy  boshqarishni  ta’minlovchi  dasturlarni 

o’z ichiga oladi. Ularga quyidagilar kiradi: 

o  rejalashtiruvchilar 

yoki 

organayzerlar, 



ya’ni 

ish 


vaqtini 

rejalashtiruvchi,  uchrashuvlar  bayonnomalarini,  jadvallarni  tuzuvchi,  telefon  va 

qaydnomalarni olib boruvchi dasturlar; 

o  tarjimon  dasturlar,  ya’ni  berilgan  boshlang’ich  matnni  ko’rsatilgan 

tilga tarjima qilishga mo’ljallangan dasturlar; 

o  skaner yordamida o’qilgan axborotni  tanib oluvchi va  matnli ifodaga 

o’zgartiruvchi dasturiy vositalar; 

o  tarmoqdagi  uzoq  muloqotni  tashkil  etuvchi  kommunikatsion 

dasturlar. 


 

    3.Tizimli dasturiy ta’minot haqida ma’lumot bering? 

     Javob: 

Tizimli  dasturiy  ta’minot  (System  software)-  Komputerning  va  komputer 

tarmoqlarining ishini ta’minlovchi dasturlar majmuasidir. 

Tizimli dasturiy ta’minot (TDT) quyidagilarni bajarishga qaratilgan: 

komputerning  va  komputerlar  tarmog’ining  ishonchli  va  samarali 



ishlashini ta’minlash; 

komputer va komputerlar tarmog’i apparat qismining ishini tashkil qilish 



va profilaktika ishlarini bajarish 

Tizimli  dasturiy  ta’minot ikkita tarkibiy  qismdan – asosiy (bazaviy) dasturiy 

ta’minot va yordamchi ( xizmat ko’rsatuvchi) dasturiy ta’minotdan iborat. 

Tizimli dasturiy ta’minot: 

1.Asosiy dasturiy ta’minot: Operatsion tizim va Tarmoq tizimi 

2. Yordamchi dasturiy ta’minot: Antivirus, Tarmoq ishini ta’minlovchi va Tashxis 

qiluvchi dasturlar 

 

 

 

 

 



 

 

 



         4-topshiriq.

  Tizimli  dasturiy  ta’minotning  asosiy  vazifalari 

nimalardan iborat? 

Javob:


 Tizimli dasturiy ta’minot (TDT) quyidagilarni bajarishga qaratilgan: 

komputerning  va  komputerlar  tarmog’ining  ishonchli  va  samarali 

ishlashini ta’minlash; 

komputer va komputerlar tarmog’i apparat qismining ishini tashkil qilish 



va profilaktika ishlarini bajarish 

 

 



 

Download 491.14 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling