2 taxmis g’azalni beshlantirish asosida yaratiladigan muxammas


Download 52.5 Kb.
Sana23.11.2020
Hajmi52.5 Kb.

Alisher Navoiy yigitlik davridayoq shoir sifatida katta shuhrat qozongan. Shoirning o’zi hali rasmiy devon tartib berishga ulgurmay, uning she’rlari kiritilgan ikki devon: biri Mashhadda (“Ilk devon”), biri Sherozda (“Oqquyunli ixlosmandlar devoni”) muxlislar tomonidan tuzilib, ko’chirilganligi hazrat Navoiy she’rlariga hamma davrlarda, xususan, o’z davrida ham yuqori darajada ehtiyoj bo’lganligidan darak beradi. Adabiyot yaratilibdiki, hali jahon Alisher Navoiydek ikki devoni ixlosmandlari tomonidan tartib berilgan ikkinchi bir shoirni ko’rgani yo’q.

Alisher Navoiy she’riyati janrlarga boyligi bilan ham alohida ahamiyat kasb etadi. Uning turkiy tilda yaratgan she’rlari 16 janrda bo’lib, ushbu ijod namunalari tom ma’noda shakl va mazmun birligining yuksak namunasi hamdir. Ushbu 16 janr orasida muxammas alohida o’rin tutadi. Chunki o’rganishlar natijasida ma’lum bo’ldiki, shoir o’z g’azallariga muxammas bog’lashdek yangi an’anaga asos solgan ekan.

“Xazoyin ul-maoniy” nomli yirik kulliyotdan shoirning 10 ta muxammasi o’rin olgan. Ma’lumki, muxammas arabcha “beshlik” ma’nosini bildirib, har bandi besh misradan iborat she’r shakli hisoblanadi. Muxammaslar yaratilish xususiyatiga ko’ra 2 xil bo’ladi:

1) tab’i xud, ya’ni mustaqil muxammas;

2) taxmis – g’azalni beshlantirish asosida yaratiladigan muxammas.

Tab’i xud muxammasda barcha misralar bir shoirning o’zi tomonidan yaratiladi. Bunda ijodkor o’zga shoir she’rini asos qilib olmaydi, balki o’zi mustaqil ravishda beshlik yaratadi. Taxmisda esa muallif o’zga shoir yoki ba’zida (juda kam hollarda) o’z g’azalini asos – zamin qilib olib, shu mavzuni davom ettirgani holda, vazn, qofiya va radifni saqlab qolib beshlik yaratadi. Bunda asos qilib olingan g’azaldagi har baytning yuqori qismiga uch misra qo’shiladi. Maqta’ bandda taxmis bog’layotgan shoirning taxallusi ham keltiriladi.

Qizig’i shundaki, Alisher Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy”ga kiritilgan 10 muxammasidan barchasi taxmis, ya’ni g’azalni beshlantirish asosida vujudga kelgan muxammas hisoblanadi. Bularning 3 tasi “malik ul- kalom” Lutfiyga, qolgan 7 tasi esa shoirning o’z g’azallari asosida yaratilganligi bilan xarakterlanadi. Mumtoz adabiyotimiz tarixida ijodkorning o’z g’azaliga taxmis bitish hodisasi kam uchraydi.

Avvalo, Alisher Navoiy o’zining ilk taxmisini qachon bitgan va u kimning g’azaliga bog’langan, degan savol ustida qisqacha to’xtalsak. Professor Hamid Sulaymon tomonidan tayyorlangan va shoirning dastlabki she’rlari kiritilgan “Ilk devon”ning fotonusxa nashrida bir muxammas mavjudligini ko’ramiz . Bu muxammas devonning 137b – 138a sahifalaridan o’rin olgan bo’lib, mavlono Lutfiy g’azaliga bog’langan. Agar ushbu devonning 1465-1466 yillarda tuzilganligini hisobga olsak, Alisher Navoiy o’zining ilk taxmisini 25 yoshiga qadar yaratib bo’lganligi ma’lum bo’ladi. Mazkur taxmis quyidagi band bilan boshlanadi:

Sharbati “yuhyil izom” erni mayi nobindadur,

Surai “vashshams” tafsiri yuzi bobindadur,

Sharhi “mozog’ulbasar” nargislari xobindadur,

Laylatul me’rojning sharhi sochi tobindadur,

Qoba qavsayn ittihodi qoshi mehrobindadur.

Bunda ajratib ko’rsatilgan misralar Lutfiy qalamiga mansub bo’lib, yuqoridagi uch misra Alisher Navoiy tomonidan bitilgan.

O’zga shoir g’azaliga taxmis bog’lash – bu go’yo shu shoir bilan ijodiy hamkorlik va muayyan ma’noda adabiy musobaqaga kirishishdir. Shuning uchun ham ijodkorlar, odatda, o’z taxmislarini ma’lum poetik mahoratga ega bo’lganlaridan keyin yarata boshlaganlar. Yana shuni unutmaslik kerakki, bunda g’azal muallifi bilan unga taxmis bog’layotgan muallif o’rtasida mushtarak dunyoqarash, estetik ideal hamohangligi va g’oyaviy yaqinlik bo’lishi zarur. Taxmis muallifi g’azalda keltirilgan fikrlarni mantiqan rivojlantirib, uni o’z ijodiy g’oyalari bilan shunday to’ldirishi va boyitishi kerakki, natijada, vujudga kelgan she’r unga asos bo’lgan g’azal bilan uyg’unlashib, bir muallif tomonidan yaratilgandek tasavvur uyg’otsin.

Shu o’rinda savol tug’iladi: Nega Alisher Navoiy o’zining ilk taxmisini aynan Lutfiyning shu g’azaliga bog’ladi?

Savolga javob topish uchun Lutfiy g’azaliga e’tibor qaratamiz. G’azal quyidagi bayt bilan boshlanadi:

Laylatul me’rojning sharhi sochi tobindadur,

Qoba qavsayn ittihodi qoshi mehrobindadur.

Matla’dayoq ma’lum bo’ladiki, Lutfiy g’azalining lirik qahramoni go’zallikda tengsiz yor. Uning tundek qora sochi zamiriga me’roj kechasining sharhi yashiringan, mehrobdek qoshi esa qoba qavsayn – ikki yoy oralig’idagi masofani yodga soladi. Bu o’rinda mavlono Lutfiy yor tasviri asnosida payg’ambarning me’roj tunida Xoliq huzuriga ko’tarilishi va Yaratgan bilan rasul orasidagi masofa ikki qosh oralig’idek yaqin bo’lganligi hodisasiga ishora qiladi. G’azalning keyingi baytlari ham yor go’zalligi ta’rifi bilan davom etib, uning shirin va jonbaxsh labidan salsabil (jannat bulog’i) sargardon, Xizr va Iso Masihlar xijolatda ekanligi ta’kidlanadi. Shu tariqa g’azal baytlari yor ta’rifu tavsifi tarzida davom etadi.

Alisher Navoiyning mazkur g’azalga murojaat qilishi ham tasodifiy bo’lmay, muayyan asoslarga ega. Navoiy shu yillari buyuk so’z ustasi Abdurahmon Jomiy bilan tanishgan va ustozi ta’sirida vahdat ul-vujud (butun borliqning yagonaligi) ta’limotiga qiziqqan. Ma’lumki, Abdurahmon Jomiy vahdatul vujud ta’limotini naqshbandiya tariqatiga tatbiq qiladi . Undagi g’oyaga ko’ra, komil inson – Yaratganning bir zarrasi sifatida ham tashqi, ham ichki go’zalliklar majmuidir. Komil inson timsolining oliy namunasi bo’lgan Payg’ambar (s.a.v)dan tortib barcha valiy zotlar ham komil inson timsoli hisoblanadilar. Lutfiy g’azalida tavsifi keltirilgan yor muayyan ma’noda komil inson timsolidir. Shu o’rinda aytish mumkinki, insonni butun “maxluqotlarning toji” sifatida ulug’lagan Alisher Navoiy “malik ul-kalom”ning ushbu g’azalidan ta’sirlanishi va undagi g’oyani rivojlantirib, mazkur g’azalga taxmis bog’lashi bejiz emas edi. Navoiy taxmisning birinchi bandida Lutfiy g’azali matla’sida keltirilgan komil go’zallik ta’rifiga hamohang tarzda iqtibos san’atidan foydalanib, har bir misrada Qur’on oyatlaridan jumla keltiradi:

Sharbati “yuhyil izom” erni mayi nobindadur,

Surai “vashshams” tafsiri yuzi bobindadur,

Sharhi “mozog’ulbasar” nargislari xobindadur…

Navoiy talqinida yorning labi o’liklarni tiriltiruvchi toza sharbat, Qur’oni Karimdagi “Vash shams” surasining izohi uning yuzida aks etadi, “ko’z aldanmadi” oyatining sharhi uning ko’zlarida namoyon. Bu ta’rif Lutfiy qalamidan to’kilgan soch va qosh ta’riflari bilan birlashib, mukammal go’zallik tasvirining yorqin namunasi vujudga kelganligini ko’ramiz.

Odatda, g’azalga taxmis bog’lanayotganda uning bandlari soni g’azal baytlariga mos holga keltiriladi. Lekin ba’zan shoirning xohishiga ko’ra, g’azaldagi ayrim baytlarga taxmis bitilmasligi, ya’ni ular qisqartirilishi mumkin. Aynan shu holat yuqoridagi taxmisda ham kuzatiladi. Taxmisga asos bo’lgan Lutfiy g’azali, aslida, hajman 7 baytdan iborat. Ammo taxmis bog’langanda uning ikki bayti qisqartirilib, 5 band holiga keltirilgan. Xususan, quyidagi ikki bayt Navoiy taxmisida uchramaydi:

Xomai qudrat-la bitganda ne mus’hafdur yuzi

Kim, malohat oyati majmu’ aning bobindadur…

Ko’zlari har go’sha uyqudin qo’porur fitnalar,

Turfa maxmureki chandon fitnalar xobindadur.

Buning bir necha sabablari bor. Yuqoridagi ikki baytga e’tibor qaratsak, ularda yuz va ko’z tasvirini ko’ramiz. Birinchi baytda yor yuzi qudrat qalami ila bitilgan Mus’haf, ya’ni Qur’onga nisbat berilsa, ikkinchi baytda uning ko’zlari uyquda ham fitna qo’zg’otuvchi maxmur (mast)ga o’xshatilmoqda. Alisher Navoiy o’z taxmisining birinchi bandidayoq yuz va ko’z tasvirining mukammal tarzdagi bayonini berib bo’lganligi uchun uni yana takrorlashga ehtiyoj qolmayapti va o’z-o’zidan endi bu ikki bayt mazmun jihatidan taxmis uchun ortiqcha ekanligi seziladi. Yana bir sabab qofiya talabi bilan bog’liq. Tushirib qoldirilgan baytlardagi qofiyalarga e’tibor qaratsak, ular “bobindadur” va “xobindadur” tarzida ekanligini ko’ramiz. Alisher Navoiy taxmisning matla’ bandidayoq ushbu qofiyalardan foydalanganligi uchun ularni takror holda qo’llashni istamagan va shu tarzda taxmis 5 band holatiga kelgan.

Filologiya fanlari doktori Aftondil Erkinov fanga ma’lum qilgan va shoirning muxlislari tuzgan ikkinchi devoni hisoblanadigan “Oqquyunli ixlosmandlar devoni” tarkibida 3 muxammas mavjud. Ularning barchasi Lutfiy g’azallariga bog’langan. Mazkur devonning 1471 yilda tuzilganligi 30 yoshli shoirning dastlabki taxmislari faqatgina ustozi Lutfiy g’azallari asosida yaratilayotganligini bildiradi. Devondan o’rin olgan keyingi taxmislar quyidagi band bilan boshlanadi:

2-taxmis:

Masnadi husn uzra tokim ko’rmisham ul shohni,

Tiyra aylabmen fig’ondin nilgun xirgohni,

Ey sabo, arz ayla nogah ko’rsang ul dilxohni,

Ko’ktadur har dam fig’onim ko’rgali sen mohni.

Da’vii mehringga tonuq tortadurmen ohni.

3-taxmis:

Halqayi zulfungda ko’nglum bo’lg’ali g’am mahrami,

Ul qora qayg’u bilan savdoda chun ortar g’ami.

Der sanga devonavu shaydolig’idin har dame,

Ey soching shaydo ko’ngullarning savodi a’zami,

Halqa-halqa ruhning sarmanzilidur har xami.

Yosh Navoiyning dastlabki muxammaslarini “malik ul-kalom” g’azallariga bog’layotganligi bejiz bo’lmay, bu holatni Lutfiyning Navoiygacha bo’lgan turkiy adabiyotda tutgan yuksak maqomi, uning badiiy jihatdan mukammal she’riyati bilan izohlash mumkin. Alisher Navoiy “Muhokamat ul-lug’atayn”da turkiy she’riyatda o’zidan avval yetishib chiqqan bir necha shoirlarni tilga olib, shunday yozadi: “Sakkokiy va Haydar Xorazmiy va Atoiy va Muqimiy va Yaqiniy va Amiriy va Gadoiy… Va forsiy mazkur bo’lg’on shuaro (ta’kid bizniki – D.YU.) muqobalasida kishi paydo bo’lmadi, bir mavlono Lutfiydin o’zgakim, bir necha matla’lari borkim, tab’ ahli qoshida o’qusa bo’lur…”

Alisher Navoiy bu o’rinda turkigo’y shoirlar orasida forsiy adabiyotdagi Xoqoniy, Avhauddin Anvariy, Kamol Ismoil, Zahir Foryobiy, Salmon Sovajiydek qasidanavislar; Abulqosim Firdavsiy, Nizomiy Ganjaviy va Xusrav Dehlaviydek masnaviy ustalari; Sa’diy Sheroziy va Hofiz Sheroziy kabi g’azalnavis shoirlar yetishib chiqmaganligiga e’tiborini qaratib, turkiy shoirlardan faqat Lutfiygina ular bilan she’riy musobaqaga kirishish salohiyatiga ega bo’lganligini ta’kidlayapti. Alisher Navoiyning o’ttiz yoshgacha bo’lgan davrda yaratgan taxmislari aynan Lutfiy g’azallariga bitilganligi bu fikrni asoslaydi.

Alisher Navoiyning ilk rasmiy devoni “Badoe’ ul-bidoya” 1470-1480 yillar oralig’ida Sulton Husayn Boyqaroning taklifi bilan tuzilgan. Mazkur devon tarkibiga 5 muxammas kiritilgan bo’lib, ularning dastlabki uchtasi yuqorida keltirib o’tganimiz – Lutfiy g’azallariga bitilgan.

Ammo keyingi ikki taxmisni shoir aynan o’z g’azallariga bog’laganligi masalaning e’tiborli jihati hisoblanib, bu alohida tahlil qilinishi lozim bo’lgan nuqtadir. Diqqatimizni devondagi “Judo” radifli muxammasga qaratsak. Taxmis quyidagi band bilan boshlanadi:

Ohkim, volamen ul sarvi xiromondin judo,

Ko’zlarim giryondur ul gulbargi xandondin judo,

Benavodur jon dog’i ul huri rizvondin judo,

Ne navo soz aylagay bulbul gulistondin judo,

Aylamas to’ti takallum shakkaristondin judo.

Agar “Badoe’ ul-bidoya” tarkibi o’rganib chiqilsa, mazkur taxmisga asos bo’lgan g’azal aynan shu devonning o’zida – 52-o’rinda kelayotganligini ko’rish mumkin. Demak, shoir mana shu o’rindan boshlab, o’z qalamiga mansub g’azallarga taxmis bog’lashga kirishyapti. Yana ham e’tiborni tortadigan jihati, taxmisga asos bo’lgan g’azal muxlislar tomonidan tartib berilgan “Ilk devon”da (19-b sahifa) ham uchraydi. Demak, ko’rinyaptiki, bu g’azal shoirning 25 yoshgacha bo’lgan davrida yaratilgan va keyinroq, “Badoe’ ul-bidoya” tarkibiga ham kiritilgan. Ma’lum bo’lyaptiki, shoir o’zining yigitlik davrida bitgan g’azaliga alohida e’tibor bilan qarayapti. Uni dastlabki rasmiy devoniga ham kiritib, yana taxmis bog’lash uchun ham tanlab olyapti. Bundan ko’rish mumkinki, Alisher Navoiy o’zining yoshlik lirikasiga mansub g’azali mavzusiga oradan vaqt o’tgach yana qaytishga ehtiyoj sezgan va shu tariqa bu g’azalini muxammas holiga keltirgan. Mazkur taxmis tarkibini kuzatadigan bo’lsak, undagi ba’zi o’rinlar g’azal matnidan bir oz farqlanishini kuzatamiz. Xususan, mazmun talabiga ko’ra, g’azaldagi to’rtinchi va beshinchi baytlarning o’rni almashgan. Shuningdek, beshinchi baytdagi “gardun” so’zi qofiya imkoniyatiga qarab taxmis tarkibida “davron” so’zi bilan almashtirilgan. Natijada, shoir “gardun” so’zining o’rniga “jonon”, “jon”, “hijron” so’zlari bilan qofiyadosh bo’lish imkoniga ega bo’lgan “davron” so’zidan foydalangan. G’azal baytini taxmis misralari bilan qiyoslasak:

G’azal bayti:

Hajr o’lumdin talx emish, mundin so’ng, ey gardun, meni

Aylagil jondin judo, qilg’uncha jonondin judo.

Endi bu bayt taxmis tarkibida qanday holatda qo’llanilganligini ko’ramiz:

Qilg’ali mahrum jomi vasldin jonon meni,

Talxkom etmish tiriklik bodasidin jon meni,

Ha zamone o’lturur g’am zahridin hijron meni

Hajr o’lumdin talx emish, mundin so’ng, ey davron, meni

Aylagil jondin judo, qilg’uncha jonondin judo.

“Badoe’ ul-bidoya”dagi “Oqibat” radifli taxmisga asos bo’lgan g’azal ham aynan shu devon tarkibida 82-o’rinda uchraydi. Qolgan taxmislarni ham o’rganish natijalari shuni ko’rsatdiki, 7 taxmisdan oltitasiga asos bo’lgan g’azallar shoirning yoshlik va yigitlik davrlarida yaratilgan bo’lib, ular “Xazoyin ul-maoniy”ning muayyan devonidan o’rin olish bilan birga undan ilgarigi devonlar tarkibida ham uchraydi. Xususan, ularning bittasi “Ilk devon”ga, ikkitasi “Badoe’ ul-bidoya”, uchtasi “Navodir un-nihoya”ga kiritilganligini kuzatish mumkin.

Navoiy taxmislarining “Xazoyin ul-maoniy”da joylashish o’rnini quyidagi jadvalda ko’rish mumkin:

Muxammas “G’aroyib us-sig’ar” “Navodir ush-shabob” “Badoe’ ul-vasat” “Favoyid ul-kibar”

Lutfiyga taxmis 1 1 1 0

O’z g’azallariga taxmis 2 2 1 2

Jami 3 3 2 2

Shu o’rinda yana savol tug’iladi: nima uchun Alisher Navoiy ma’lum bir yoshdan so’ng o’z taxmislarini boshqa shoirlarning g’azallariga bog’lamay, o’zining g’azallari asosida muxammas bitishni ma’qul ko’ryapti?

Ma’lumki, Alisher Navoiy so’zga, xususan, she’rga yuksak talabchanlik bilan yondashgan. U har bir janrning qonun-qoidalarini chuqur bilgani holda muxammas janriga ham ijodkor g’oyalarining ifodasi sifatida qaragan. Alisher Navoiy tanlagan g’azalda buyuk shoirning dardu dunyosi, albatta, aks etishi shart edi. Ehtimol, Alisher Navoiy muayyan bir ijodiy salohiyatga yetishgandan so’ng turkiy adabiyotda mana shunday she’r namunasiga duch kelmagandir, boshqa shoirlarning baytlarida o’z olamining aks-sadosini his etmagandir?! Bu esa badiiy didi yuksak bo’lgan Alisher Navoiyning o’z g’azallariga taxmis bog’lashiga olib kelgan bo’lishi mumkin. Qolaversa, shoir, yuqorida ko’rganimizdek, “Majolis un-nafois”da turkiy tilda ijod qilgan Atoyi, Gadoiy, Sakkokiy kabi yirik shoirlar haqida to’xtalgani holda faqat Lutfiy g’azallarini taxmis bitishga munosib ko’rmoqda.

Shu o’rinda yana quyidagicha savollar paydo bo’lishi tabiiy: mumtoz adabiyotimizda o’z g’azallariga taxmis bog’lash hodisasi Alisher Navoiygacha mavjudmidi? Bu holat Alisher Navoiydan keyin qay darajada davom etdi?

O’z g’azallariga taxmis bog’lash mumtoz adabiyotimiz tarixida Alisher Navoiygacha kuzatilmagan. Navoiydan keyin esa bunday holat ba’zi shoirlar, xususan Xiva adabiy muhiti ijodkorlarida ko’rinadi. Muhammad Rahimxon Feruz davridagi XIX asr Xiva adabiy muhitida temuriylar va Alisher Navoiy ijodiga qiziqish va ehtirom yuksak darajada bo’lib, Feruzshoh o’z faoliyati davomida Sulton Husayn Boyqaroga taqlid qilishga uringan va Alisher Navoiy singari o’z g’azallarining aksariyatiga o’zi taxmis bog’lagan . Xuddi shu muhitning yana bir yirik vakili Muhammad Rizo Ogahiy ham Alisher Navoiy, Fuzuliy kabi ulug’ so’z ustalariga muxammas bog’lagani holda o’zining o’nta g’azalini beshlantirib, taxmis holiga keltirgan .

Xulosa sifatida aytish mumkinki, Alisher Navoiy yoshlik va yigitlik chog’larida turkiy shoirlardan Lutfiy ijodiga yuksak ehtirom bilan qaragan va turkigo’y shoirlar orasidan aynan Lutfiy g’azallariga 3 muxammas bog’lagan. Keyinchalik (o’ttiz yoshdan keyin) yozgan taxmislariga esa o’z g’azallarini asos qilib olgan. Taxmis uchun tanlangan g’azallarning deyarli barchasi shoirning yoshlik va yigitlik davrida yaratilgan bo’lib, ularning “Ilk devon”, “Badoe’ ul-bidoya” hamda “Navoir un-nihoya”da uchrashi bu fikrni isbotlaydi. Demak, shoir o’zining yoshlik va yigitlik chog’idagi ijodiga alohida e’tibor bilan qaragan va bu davrda yozgan g’azallariga o’z ijodi jarayonida qayta-qayta murojaat etib turgan. Shoir muayyan mavzuga doir g’azal yozar ekan, oradan vaqt o’tib, shu mavzuga qaytishga ehtiyoj sezgan va shu tariqa o’z g’azallarini muxammas holiga keltirgan bo’lishi mumkin. Alisher Navoiy o’z g’azaliga taxmis bog’lash natijasida mumtoz adabiyotimizda mavjud an’analarga yangicha ruh baxsh etib, o’zining novatorlik salohiyatini namoyon etgan. Shoir taxmis bog’lash uchun o’z g’azallarini tanlar ekan, ulardagi ruhning yoshlikka xos jo’shqin va shiddatkor ekanligiga alohida e’tibor qaratgan. Natijada, biz mazkur taxmislarni o’qir ekanmiz, yoshi ulg’ayib borayotgan Navoiyning ichki dunyosi va navqiron Alisherning qaynoq hissiyotlari san’atkorona uyg’unlashganiga guvoh bo’lamiz.

Ijod – sirli jarayon. Yuksak san’at namunasi bo’la oladigan ijodiy asarlarning yaratilishi muxlislar uchun hamisha qiziq bo’lib kelgan. Mazkur xulosalardan kelib chiqib aytish mumkinki, Alisher Navoiy muxammaslarining yaratilish xususiyatlarini tadqiq qilish shoirning ijod va ilhom hissiyotlari bilan bog’liq tasavvurlarni aniqlashtirishga yordam beradi.

Muhammas (maʼnolari).



Muhammas (arab. — beshlik) — sharq sheʼriyatidagi sheʼriy shakllardan, qofiyalanish tartibiga koʻra tuzilgan sheʼr. M.ning har bir bandi 5 misradan iborat boʻlib, a—a—a—a—a, b—b—b—b—a, v—v—v—v—a, baʼzan esa a—a—a—a—a, b—b—b—a—a tarzida qofiyalanadi. Bandlarning oxirida shoirtaxallusi keltiriladi. M. 1bandining 5misrasida qofiya sifatida qoʻllangan soʻz shu misra boʻylab 2—3 marta takrorlanadigan namunalari ham uchraydi (mas, Dilkash, Komil Xorazmiy, Feruz, Muazzamxon va boshqa ijodida). M.ning 2 turi bor: tabʼi xud (mustaqil) va tazmin (taxmis). Birinchisida barcha beshlik miyeralar bir muallifniki, ikkinchisi (taxmis)da ijodkor bironta ustoz, zamondosh shoir yoxud oʻz gʻazallari baytlarining har birini beshlik bandlarga aylantiradi. Ikki shoir misralari payvandidan iborat sheʼr paydo qilinadi. Gʻazalning har bir bayti oldidan oʻzining uch misrasini qoʻshadi. M. shoir uchun fikr-kechinmalarini chuqurroq ifodalash, bo-shqa shoirlar bilan musobaqalashish, kuch sinash, bahslashuv vositasi boʻlgan.

M.ning oʻzbek sheʼriyatidagi ilk namunalari Hofiz Xorazmiy va Gadoiy devonlarida uchraydi. Navoiy davrida uning tazmin namunalari yaratilgan. M. navislik, ayniqsa 17-asrdan boshlab tez rivojlangan. Mashrab, Vafoiy, Uvaysiy, Nodira, Mahzuna, Munis, Furqat, Xiromiy, Muqimiy va boshqa shoirlar mumtoz M.lar yaratganlar. M. 20-asr sheʼriyatida ham anʼana sifatida davom etdi. Mas, Sobir Abdulla, Char-xiy kabi shoirlar boshka shoirlarning gʻazallariga M.lar bogʻlaganlar.[1]
Download 52.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling