2-tema. Qubla Aral boyi xaliqlari patsha Rossiyasi koloniyasi da`wirinde


Download 44.4 Kb.
bet1/10
Sana17.06.2022
Hajmi44.4 Kb.
#761524
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Bog'liq
2-lekciya (1)
C., Doc1, dokument2, Gramatika, Документ, TARIX METOD BIRLASHMA BAYONNOMASI, Aziza english, Ilmiy referat, Motivational letter, Bazar infradúzilmesi, Muxtarbaev Begis, O1, Cуний интелектив, 3000 most common words

2-tema. Qubla Aral boyi xaliqlari patsha Rossiyasi koloniyasi da`wirinde (1873-1917 jj.)
Reje:
1. Rossiya a`skerlerinin` Xiywa xanlig`in jawlap aliwi.
2. Qaraqalpaqstanda patsha Rossiyasinin` koloniyaliq siyasati.
3. Qaraqalpaqlardin` koloniyaliq ha`m sotsialliq eziwishileke qarsi xaliq ha`reketleri. 1916-jili xaliq ko`terilisi ha`m onin` tariyxiy a`hmiyeti.


Tayanish tu`sinigi
Qaraqalpaqstanda patsha Rossiyasinin` koloniyaliq siyasati. A`miwda`r`ya bo`liminin` du`ziliwi. Sotsial-ekonomikaliq siyasati. Jer-suw ha`m etnodemografiyaliq siyasatlari.
1916-jili xaliq ko`terilisi ha`m onin` tariyxiy a`hmiyeti.
___________________________________________

Patsha Rossiyasinin` u`stemlik etken da`wirinde koloniyaliq eziwshilik ha`dden tis ku`sheyip jergilikli xaliq og`ada awir turmista jasadi. U`zliksiz ko`beyip barg`an saliqlardan basqa ma`jbu`riy to`lenetug`in ha`r qiyli to`lemler ha`m minnetli tu`rde islep beretug`in jumislar qaraqalpaqlardin` turmis awhalin to`menletip jiberdi. A`sirese, u`lkedegi xaliqlardin` tiykarin quraytug`in diyxanlar en` awir koloniyaliq jag`dayda jasadi. Olar kanal, japlardi qaziw tazalawdan baslap ha`m diyxanshiliq jumislarinin` barlig`in derlik o`zlerinin` qol-ku`shleri menen issledi. Bul jumislar ushin patshashiliq ta`repinen g`a`rejet bo`linbedi. Bunin` u`stine awil xojaliq jumislarina tiyisli qurallar diyxan xojaliqlarinda jetispeytug`in edi. Bulardin` barlig`i xaliqtin`, patsha Rossiyasi siyasatina naraziliqlarin payda etti. Naraziliqlar bir neshe tu`rde bolip o`tti. Patsha ha`kimshiligine jeke, ja`ma`a`tlik arza beriw, qarsiliq ko`rsetiw, saliq, alimlardi to`lewden bas tartiw, ja`ne de ha`r qiyli minnetli islep beriwlerge, jergilikli saylawlardag`i a`dilsizliklerge qarsi shig`iw ha`m quralli ko`terilis tu`rinde boldi.


A`sirese, Tu`rkstan general-gubernatori ta`repinen jiberilgen sho`lkemlestiriw komissiyasi 1875-1877- jillari, Qaraqalpaqstanda koloniyaliq basqariw, jer ha`m saliq ma`selesin belgilep atirg`an waqitta da xaliq narazilig`i bolip turdi. Oni usi komissiyanin` baslig`i polkovnik Nosovich ha`m Shimbay uchastkasinin` pristavi moyinlap, naraziliqlar ha`m a`sirese qaraqalpaqlardin` da`r`yanin` shep ta`repine ko`shiw ha`diyseleri bar ekenligi haqqinda bildiriw jazdi. Sol jillari Shimbay uchastkasinan shep jag`ag`a 2 min`g`a jaqin diyxanlar ko`shken. A`miwda`r`ya bo`liminin` baslig`i, ko`ship ketkenlerdi ma`jbu`riy tu`rde qaytariw ushin ilaj ko`rdi. Olarg`a jer berilmeytug`inlig`in dag`azaladi ha`m saliq saliw tapsirildi. Ja`ne de A`miwda`r`ya bo`liminde jaylawdin` ot-sho`binen paydalang`ani ushin saliq jiynalatug`ini da eskertildi. Patsha ha`kimshiliginin` bul ta`rtibine diyxanlardin` narazilig`i ku`shli boldi. Solay etip, xaliqtin` patsha ha`kimshiligine qarsi ha`reketleri barg`an sayin ku`sheydi. Bunday ha`reketler barg`an sayin o`sip ha`m patshashiliqtin` koloniyaliq u`stemligine qarsi ko`terilis da`rejesine shekem jetti.
XIX a`sir aqirinda patsha Rossiyasinin` koloniyaliq siyasatina qarsi xaliq ha`reketleri ishinde Shoraxan uchastkasinin` Sheyx- abaz-wa`liy bolislig`inan shiqkan Baba Go`klen otiz uli basqarg`an diyxanlar ko`terilisi ayriqsha boldi. Xaliq arasinda ol Go`klen batir dep ataldi. Ko`terilis u`zil-kesil 10 jilg`a shamalas (1881-1891- jillari) dawam etti. Ol tek Sheyx- abaz-wa`liy (Shabbaz-wa`liy) ha`m Biybazar bolislig`i emes, al No`kis bolislig`i ha`m basqa da jerlerge taraldi. Baba Go`klen otiz uli basqarg`an diyxanlar ha`reketi, a`sirese 1883-1884-1888 ha`m 1891- jillari ku`sheydi. Onin` toparinda bulardan basqa, Petro-Aleksandrovsk tu`rmesinen ha`m Sibir` su`rgininen qaship kelgenlerde bolg`an. Baba Goqlennin` en` belgili jigitleri Sari Nepesov, Begim Ishanbetov ha`m basqalar bolg`an. Geypara mag`liwmatlarg`a qarag`anda, bul ko`teriliske qatnasqanlar tu`rkmen, o`zbek, qaraqalpaq ha`m qazaqlardan ibarat bolg`an. Baba Go`klen topari patsha ha`kimshiliginin` ha`meldarlari u`yine ha`m ma`kemelerine quralli topilislar jasag`an.
Patsha ha`kimshiligi Baba Go`klenge qarsi oni bastiriwg`a ko`p ha`reketi ku`sheydi. Olar Qara tawda ha`m awil arasinda bir neshe a`skeriy operatsiyalar ju`rgizdi. Tek 1891- jili g`ana Baba Go`klen uslanip ha`m onin` jigitleri menen birge Petro- Aleksandrovskte azaplap o`ltirildi. Bul ko`terilis, qaraqalpaqlardin` koloniyaliq eziwge qarsi gu`res tariyxinda a`hmiyetli orin tutadi. Patsha hu`kimetinin` xaliqka qarsi ha`r qiyli zorliq –zombiliqlari diyxanlar ha`reketlerinin` tag`ida ku`sheyiwine alip keldi.
Koloniyaliq ha`kimlerdin` zorliq-zombiliqlarina qarsi xaliq massasinin narazilig`i, olardin` en` a`piwayi siyasiy huqiqlari ushin gu`resi patshaliqtin` awilliq ha`kimliginin`-aqsaqal ha`m bolisliqlardi saylawda ayriqsha ko`zge tu`sti. Misali, 1899- jili mart ayinin` basindag`i Shimbay uchastkasindag`i Talliq bolislig`i xalqinin` qozg`alan`i boldi. Usi qozg`alistin` basshilari retinde basli ayipli dep esaplang`an 19 adamdi qamaqqa aldi ha`m olar a`skerlerdin` baqlawi astinda Petro-Aleksandrovsk qamqxanasina jiberildi. Bul qamaqxanada olar bes aydan aslam waqit jatadi. Awillaslarinin` talabi boyinsha olar 1899- jili 25- sentyabr`de qamawdan bosatilip ha`m politsiya baqlawi astinda awillarina qaytariladi. Bul diyxanlardin` qozg`alan`i bastirilsa da, onin` qatnasiwshilari Shimbay uchastkasinin` pristavi Kornilovti ha`m basqa da jergilikli ha`kimlerdi xizmet orninan bosatiwg`a eristi. Bul qozg`alan` xalqimizdin` koloniyalliq du`zimge qarsi gu`resinde belgili orin aladi, sonday-aq, tariyx ha`m a`debiyatta Baba Go`klen qozg`alan`i on tog`iz ati menen belgili.
Patsha Rossiyasinin` koloniyalliq siyasatina qarsi gu`res tek diyxanlar, sharwalar emes, al baliqshilar ha`m basqa da ka`sip iyeleri arasinda da bolip turdi. 1897- jildin` jazinda Ko`k ko`l bolislig`inin` baliqshilari baliq ka`rxanasinin` starshinasi Popovqa qatan` qarsiliq ko`rsetip, patshashiliqtin` o`ndiris iyelerinin` baliq tapsiriw ta`rtibin orinlamadi ha`m saliqlardi to`lewden bas tartti. Koloniyalliq siyasatqa qarsi xaliq ha`reketinin` ku`sheygenin ha`m ha`tteki A`miwda`r`ya bo`liminin` baslig`i Galkinnin` o`zi de moyinlap «qandayda bir qolayli jag`day kelgen waqitta bul jerdin` xaliqlari ha`zirgi u`stemlik etip turg`an basqariw ta`rtibine qarsi ha`r tu`rli jinayatlar islewi mu`mkin» -dep jazdi. Solay etip, patsha hu`kimetinin` koloniyalliq u`stemligine qarsi Qaraqalpaqstan xaliqlarinin` naraziliq ha`reketleri barg`an sayin o`sip bardi ha`m a`sirese XX a`sir baslarinda xaliqlardin` milliy azatliq gu`resinde jan`a basqish baslandi.
XX a`sirdin` basinda Rossiyanin` barliq rayonlari ha`m Tu`rkstan u`lkesinde de patshaliqtin` siyasatina qarsi naraziliqlar ku`sheyip ketti. U`lkedegi Tashkent, Samarqandta, basqa qalalarg`a is taslaw ha`reketinin` o`siwi Qaraqalpaqstanda da sotsialliq ha`m koloniyalliq eziwge qarsi gu`restin` ku`sheyiwine tikkeley ta`sir jasadi. A`miwda`r`ya flotiliyasi ustaxanasinin` jumisshilari birinshi bolip is taslap ha`m 8 saatliq jumis ku`nin belgilewdi talap etti. Jergilikli xaliqlardin`, sonin` ishinde qaraqalpaq diyxanlardin` qozg`alisi ku`sheydi.
1905-jildin` ba`ha`rinde xaliq arasinda ma`jbu`riy qurilis minnetli jumislardi orinlawdi bastiriwlar ko`beyip ketti. A`sirese, ishki, sirtqi kanal ha`m japlardi tazalaw jumislarinda islep atirg`an diyxanlardin` narazilig`i payda boldi. Kanallardin` qaziw jumislari suwiq ku`nleri ha`m batpaqli awir jag`daylarda alip bariladi. Sonliqtan ko`plegen diyxanlar bul jumislardan bas tartqan.
Qon`irat bekliginde 1905- jildin` fevralinda jarli diyxanlardin` qozg`alan`i baslang`an. 1905-jildin` gu`zinde Petro-Aleksandrovskte Sazanov zavodinin` jumislari miynet haqilarin ko`beytiw haqqinda zavod iyesi aldina talap qoyadi. Eki ay dawaminda pochta telegraf xizmetkerlerinin` is taslawi dawam etip Qaraqalpaqstan, Xorezm aymag`indag`i pochta ha`m telegraf baylanisi u`ziliske tu`sedi.
U`lkedegi miynetkesh xaliqti ayawsiz ekspluatatsiyalag`anlardin` biri da`ldalshi, alip-satar ha`m sawdagerler bolg`an edi. Olardan zatlardi ta`rezige o`lshegende aldaw ha`m basqada turpayilig`i bolg`an. U`lkedegi tu`rli alimlar ha`m a`sirese tog`aydan ag`ash shapqani ushin ja`rimalar 1905 -jilg`a qarag`anda 1906- jil u`sh ese derlik o`sti. Sotsialliq ha`m koloniyalliq eziwdin` ku`sheyiwi 1906- jili Shimbaydag`i qozg`alistin` tikkeley sebepshisi boldi.
Qaraqalpaqstan miynetkeshlerinin` 1905-1907-jillarda patshaliqqa qarsi bolip o`tken qozg`alan`larina barliq miynet adamlari: jumisshilar, diyxanlar, baliqshilar, suw joli transporti jumisshilar A`miwda`r`ya flotiliyasi soldatlari ja`ne rus ha`m ukrain, belorus siyaqli basqa da xaliqlardin` wa`killeri qatnasti.
1909- jili 5- iyun`de Tu`rkstanda ha`m Kavkazda paxtashiliqti rawajlandiriw boyinsha jiynalis bolip o`tti. Usag`an baylanisli Tu`rkstan u`lkesi xaliqlarinin` artqi jerlerin aliw haqqinda nizam qabil etiwine baylanisli ha`m bul u`lkenin` jergilikli xaliqlarinin jerlerin tartip aliw g`alaba ku`sheyip ketti. Artiq jerlerdi belgilew maqsetinde A`miwda`r`ya bo`liminen bir neshshe toparlar jiberildi. Olar ta`repinen 1912-1913- jillarda Shimbay ha`m Shoraxan uchastkalarinda tekseriw jumislari ju`rgizilip bir neshe desyatina mug`darinda artiq jerler belgilendi. Bul jerler jer qorinin` qarawina aliniw tiyis boldi. Bul ilajlar koloniyaliq tonawshiliq sipatina iye bolip, patsha hu`kimeti qonislandiriw jer qorlarin ko`p ku`sh talap etetug`in partaw jerlerdi o`zlestiriw esabinan emes, al jergilikli xaliqlar ta`repinen a`lle qashan o`zlestirilgen jer uchastkalarin aliw esabinan du`zildi.
Koloniyaliq eziwshiliktin` aqibeti 1911-1912- jillarindag`i ashliq waqtinda ayriqsha ko`zge tu`sti. Bul ayanishli jillar Qaraqalpaqstan tariyxinda «aq qapshiq» ataq alg`an. Sebebi Rossiya qalalarinan a`kelinip satilg`an un ha`m biyday aq qapshiqlarda a`kelingen.
1910 -jili noyabr` ayinda Tu`rkstan u`lkesinin` tu`rli orinlarinda qatti boran suwiq bolip, ol A`miwda`r`ya bo`liminde qamtig`an edi. Burin bolip ko`rilmegen qatti suwiqtan ha`m A`miwda`r`ya suw mezgilinen burin qatti. Usinin` na`tiyjesinde Charjawdan Petro-Aleksandrovsk ken`esi jiberilgen en` za`ru`rli ju`kler, sonin` ishinde aziq-awqat zatlari jolda bir qis dawaminda irkilip ha`m paydalaniwg`a pu`tkilley jaramay qaldi. Usi qista, derlik barliq gu`zlik biydaydi suwiq urip ketken. Shoraxan uchastkasinda 1700 adam (598 xojaliq) ha`m pu`tkil A`miwda`r`ya bo`liminde 5 min` u`y apatshiliqka ushirag`an. Miynetkesh xaliqtin` bunday awir jag`dayinan u`stem toparlar o`z ma`plerine paydalandi. Kapitalistler, feodallar ha`m baylar kambag`allasqan diyxanlardin` egis jerlerin og`ada to`men baha menen satip alg`an. Da`nge mu`ta`jlik ko`beyip, ashirqag`an adamlarg`a ma`mleketlik toparlardin` wa`killeri A`miwda`r`ya bo`limine da`n alip kelip ha`m oni qimbat baha menen satadi.
Rus- Aziya banki ta`repinen Orenburgtan 10 vagon un, Ashxabat, Mari ha`m Charjawdan 50 vagon biyday satip aling`an. Ayirim baylar ta`repinen Charjaw arqali 100 min` pud g`a`lle jiberilgen. Asharshiliq diyxanlardin` awhalin og`ada qiyinlastirdi. A`miwda`r`yanin` joqari jag`ina qarap talap izlep ketiw ko`p boldi. Biraq A`miwda`r`ya bo`liminde ha`m Xiywa xanlig`inda ornalasqan sanaat, sawda ha`m transport ka`rxanalari barliq talapkerlerdi jumis penen ta`miyin ete almadi.
Usinday awhallarg`a shidamag`an xaliqlardin` koloniyaliq eziwshilikke qarsi gu`resi kem-kemnen ku`sheyip bardi. Patsha hu`kimetinin` qatal ta`rtip ornatiwina qaramastan, tek diyxanlar emes ha`m al saldatlar menen matroslar arasinda da naraziliqlar ku`sheydi. Usi jillari xaliq qozg`alan`lari sheshiwshi tu`s alg`anliqtan, jergilikli ha`kimler olarg`a qarsi ko`pshilik jag`dayda ha`tte, a`skerlerdi de paydalang`an. 1910-jildin` o`zinde A`miwda`r`ya bo`limindegi ha`kimler 852 ret quralli ja`rdem shaqiriwg`a ma`jbu`r bolg`an. A`lbette, xaliqlardin` koloniyaliq eziwshilikke qarsi azatliq gu`resinin` rawajlaniwinda aldin`g`i qatardag`i oy-pikir iyelerinin` u`lesi ayriqsha boldi. Olar xaliqti azatliqka ruwxlandirdi. Qaraqalpaq xalqinin` ulli shayirlari Ku`nxoja, A`jiniyaz, Berdaq, O`tesh, Omar, Annaqul, Sidiq, basqalar o`z shig`armalarinda xaliq ma`pin jirladi ha`m azat el ushin gu`res alip bariwg`a shaqirdi.
Solay etip, XX a`sirdin` basindag`i awir miynet, ko`p sanli saliqlar ha`m toliq huqiqsizliq Qaraqalpaqstan xaliqlarin patshashiliqka qarsi ashiqtan-ashiq azatliq ha`reketlerin ju`rgiziwge iytermeledi. Patshashiliqtin` koloniyaliq eziwine qarsi xaliq ha`reketleri barg`an sayin ku`sheyip bardi. Sonni da aytiw kerek, Rossiyadan A`miwda`r`yanin` to`mengi ta`repine revolyutsiyaliq keyiptegi su`rginge jiberilgenlerde boldi ha`m biraq olardin` ideyalari ha`r qiyli sebeplerge (jergilikli tildi bilmewi ha`m basqa sebeplerge) baylanisli ken` xaliq massasina tarala almadi. Azatliq, g`a`rezsizlik ideyalari xalqimiz sanasina tiykarinan jergilikli progressiv oy-pikir iyeleri- jadidler ha`m jas xiywalilar arqali en`gizilip bardi.
XX a`sirdin` basinda ma`mleketler bir-birine qarsi eki toparg`a bo`linip, olar u`shlik awqamg`a ha`m u`shlik kelisimge-Antantag`a birikken edi. Birinshi jer ju`zilik uristin` basli sebebi basqa ellerdi o`zlerine bag`indiriw ha`m o`zlerinin` siyasiy- ekonomikaliq dag`darisinan qutiliwdan ibarat edi. Haqiyqatinda da, usi da`wirde Rossiyada, a`sirese onin` koloniyasi bolg`an Tu`rkstanda dag`daris ku`sheyip ha`m xaliq narazilig`i keskinlesken edi. Oris patshalig`i menen Xiywa xanlig`inin` tusinda miynetkesh xaliq jerden ha`m suwdan kereginshe ten`likte paydalana almadi. Qarizdar, jersiz adamlar ko`beyip ha`m olar ku`nlikshilerge aylandi. Rossiya sanaatinda ju`da` za`ru`r bolg`an paxta egisin ko`beytiw ushin Tu`rkstan, sonin` ishinde qaraqalpaq u`lkesi xaliqlarinin` «artiq» jerlerin aliw haqkinda nizam qabil etiliwine baylanisli bul u`lkenin` jergilikli xaliqlarinin` jerlerin tartip aliw massaliq tu`rinde ku`sheydi.
Bul jillari jergilikli sanaatta islewshilerdin` turmis jag`dayi da ju`da` to`men edi. Sonday-aq miynetkesh xaliq buring`i saliqlarga qosimsha, birinshi jer ju`zilik uris da`wirinde a`skeriy saliq, temeki saliq ha`m urisqa kerekli mu`ta`jler ushin ha`r qiyli saliqlar to`ledi. 1915- jildan baslap aziq-awqat zatlarina baha 3-4 ese joqariladi, al kiyim –kenshek zatlarina baha 200-300 protsentke ko`terildi, urilar ha`m baspashilar ko`beydi. Bul jag`daylar miynetkesh xaliqtin` a`bden ha`lsirewine alip keldi.
Ko`teriliske belgili tatar iyshani Isamatdin basshiliq etken edi. 1916- jili yanvar`da patsha hu`kimeti Xiywa xanlig`in saplastirip ha`m oni Rossiya quramina biriktiriw ma`selesin jan`adan ko`tergen edi. Bul musilman ma`mleketin du`ziwge umtilg`an Isamatdin iyshang`a ha`m Junayd xang`a unamadi. Isamatdin iyshan usig`an baylanisli, Xiywa xanlig`in saplastirip, oni Rossiya imperiyasina biriktiriwge qarsi o`zine ta`biya adamlar menen birge ha`m xaliq arasinda u`git-na`siyat jumisin ju`rgize basladi. 17 yanvar`da ko`terilisshiler Xiywaga jaqinlasti. 18-yanvar` ku`ni azanda ko`terilisshiler o`zlerinin` shag`im arzalarin aytiw ushin xannin` sarayina qaray ju`rdi. Biraq bul ha`reketti Xiywadag`i patsha a`skerlerinin` ku`shi menen u`ziliske tu`sirdi. Ko`teriliske qatnasiwshilardin` sotsialliq quraminin` birgelkili bolmawi ha`m olardin` sheshiwshi tu`rde ha`reket jasawina kesent keltirdi.
Solay etip, 1916- jilg`i Xiywadag`i ko`terilistin` kelip shig`iwina, sotsial-turmis keskinlesiwi, saliqlardin` awirmanlig`i ha`m siyasiy eziwdin` ku`sheyiwi tiykarg`i sebepler boldi. Ko`terilis hu`kimetke ha`m feodalliq ta`rtipke qarsi bag`darlandi. Onin` tiykarg`i ha`reketke keltiriwshi ku`shleri diyxanlar ha`m qala xalqi boldi. 1916- jilg`i xaliq ko`terilisi jen`ilis penen pitip, onin` qatnasiwshilarinan biraz adamlar darg`a asilip ha`m Sibir`ge jiberildi. Bul ko`terilistin` a`hmiyeti onin` xaliq azatlig`i ushin bolg`anlig`inda, xaliq ar-namisin qorg`ap ha`m turmis abadanlig`i ushin gu`reskenliginde.
Birinshi jer ju`zilik uris jillari miynetkeshler huqiqlarinin` ku`ta` shekleniwi naraziliqlardi tag`i da ku`sheytip jiberdi. Xaliqlardin` o`zlerinin` sotsialliq- ekonomikaliq, huqiq erkinligi ha`m ten`ligi ushin qozg`alan`lari 1916- jili ashiqtan-ashiq shig`iwlarg`a alip keldi. Xiywa xanlig`inda jer-suw qatnasiqlarinin` tag`i da keskinlesiwi, saliqtin` awirmanshilig`inin` ku`sheyiwi ha`m Xojeli bekliginde ko`terilistin` kelip shig`iwina sebepshi boldi.
Ko`terilisshilerdin` maqseti Xiywa xani Asfandiyardi taxttan tu`siriw, onin` ornina xaliqti awir saliqtan, jersizlikten qutqarip ha`m xaliqtin` ar namisin qorg`aytug`in xan saylaw edi. Biraq bul maqsetke jetiw ushin olardin` duris is bag`dari, xaliq ha`reketin oraylastiriwshi siyasiy sho`lkemi ha`m basshisi bolmadi. Ko`terilisshiler ha`meldarlardin` Xiywa xani, onin` xizmetkerlerinin`, yawmit baspashilarinin` ha`m puqaralardin` namisina tiyiw ha`reketlerin sheklewdi talap etti. Xojeli qalasi ha`m a`tirapindag`i qaraqalpaq, o`zbek, qazaq ha`m tu`rkmen xaliqlarinin` barliq qatlamlari derlik bul ko`teriliske qatnasqan. Olardin` arasinda diyxanlar, sanaatta islewshiler, o`nermentler, ayirim baylar ha`m iyshanlar bolg`an. 1916- jili 14-yanvar`da 500-600 adamliq ko`terilisshiler otryadi A`wezjan xojanin` basshilig`inda Xiywag`a qaray bag`dar aldi. Jol jo`nekey ko`terilisshilerge diyxanlar, o`nermentshiler qosilip ha`m otryadtin` sani 2000-3000 adamg`a jetti.
Birinshi jer ju`zilik uris jillari turmisi tag`i da awirlasti. A`miwda`r`ya bo`limindegi paxta tazalawshi ka`rxanalar uris mu`ta`ji ushin o`nim o`ndiriwge tartildi. Zavod iyeleri miynet o`nimligin arttiriw maqsetinde ha`m jumisshilardin` miynetin qadag`alawdi ku`sheytti. Al, is haqi buring`isha qala berdi ha`m bul jag`day Qaraqalpaqstan xaliqlarinin` jasap turg`an ta`rtipke narazilig`in ku`sheytti. Miynetkeshlerdin` naraziliq ha`m qozg`alan`lari 1916- jilg`a quralli ko`teriliske o`sip jetisti. 1916- jili iyul`de Qaraqalpaqstannin` on` jag`alig`inda milliy-azatliq ha`reketi baslandi. Onin` basli sebebi koloniyaliq da`wirindegi xaliqtin` awir turmisi edi. 1916- jili 25- iyun`degi patshanin` «basqa xaliqlardin`» er adamlarin uris bolip atirg`an rayonlarda qorg`aniw qurilislarina sonday-aq ma`mleket ushin za`ru`rli bolg`an basqada jumislarina jumsaw haqqindag`i pa`rmani siltaw boldi. Onda basqa xaliqlardin` 19 jastan 43 jasqa shekemgi adamlari uris dawaminda til jumislarina tartilatug`inlig`i atap korsetildi.
Tu`rkstan u`lkesi wa`layatlarina til jumislarina shaqirilatug`inlardin` dizimine muwapiq A`miwda`r`ya bo`liminin` 5149 adam jiberiliwi tiyis boldi. Olar «mardikar» dep te ataldi. Til jumisina adam aliwg`a bir xojaliq bir adamnan bo`lip shig`ariwi tiyis dep dag`azaladi. Usig`an baylanisli xaliq arasinda tu`sinik jumislarinin` ju`rgizilmew ha`m sonday–aq ta`rtipsizlik ha`reketlerdin` o`siwi naraziliqlardin` ku`sheyiwine alip keldi. Bunday ha`reketler Shoraxan soramindag`i Min`bulaq, Tamdi, Biybazar bolisliqlarinda ken` en jaydi. Al 26- iyul`de Shimbay qalasin o`zinde baslanip, og`an min`lag`an adamlar qatnasti. Ko`terilis barisinda uchastka pristavi o`ltirildi. Shimbay ko`terilisi, Moynaq yarim atawinda, U`rgide, Terbenbeste ha`m basqada rayonlarda ku`shli qozg`alan`lardi keltirip shig`ardi. Patsha ha`kimleri quralli ku`sh qollaniw arqali g`ana A`miwda`r`ya bo`limindegi xaliqtin` qarsilig`in bastiriwg`a eristi. Ko`teriliske qatnasiwshi 103 adam, sonin` ishinde 18 ha`yal Shimbaydag`i ha`m Petro-Aleksandrovskiydegi qamaqxanag`a qamaldi. Ko`terilis basshilarinin` bir bo`legin a`skeriy tribanalardag`i asip o`ltiriw jazasina buyirdi, al qalg`anlarin ha`rqiyli mu`ddetke qamawg`a ha`m Sibir`ge su`rginge hu`kim etti.
Biraq ko`terilistin` jan`adan ko`teriliwinen qoriqqan patsha hu`kimeti sudtin` qararin o`zgertiwge ma`jbu`r boldi, na`tiyjede o`lim jazasi 20 jil ha`m o`mirlik su`rgin 10 jilliq su`rgin jazasi menen almastirildi. 12 adam aqlanip shiqti. Qaraqalpaqstandag`i 1916- jilg`a ko`terilis xaliq milliy azatliq sipatqa iye boldi. 1916- jilg`i xaliq qozg`alan`lari jen`iliske ushirag`ani menen Rossiya koloniyalliq ha`kimiyatin oylaniwg`a ma`jbu`r etti. Na`tiyjede pu`tkil Tu`rkstan u`lkesi boyinsha uris arti jumislarina adamlardi jiberiw haqqindag`i patsha pa`rmaninin` orinlaniw mu`ddetin keyinge qarap soziw ha`m ma`rdikarg`a alinatug`inlardin` sanin 250 min`nan 220 min` adamg`a shekem qisqartiw hu`kimet aldina ma`sele etip qoyildi. A`miwda`r`ya bo`limi boyinshada ma`rdikarg`a alinatug`inlardin` sani azaydi. Atap aytqanda A`miwda`r`ya bo`limindegi pu`tkil xaliqtan 3112 adam ma`rdikarg`a jiberildi.
Patsha ha`kimshiliginin` ko`rgen ilajlari xaliqlardin` naraziliqlarin toqtata almadi. Ko`terilistin` sho`lkemlesken tu`rde bolmag`anlig`i ha`m pitiran`qilig`i onin` sa`tsizligine alip keldi. Biraq qozg`alan`g`a jergilikli hayallardin` belsene qatnasiwi ko`terilistin` o`zine ta`n o`zgesheligi boldi.
Qaraqalpaqstan on` jag`aliq bo`leginde uzaq dawam etken 1916- jilg`i ko`terilis o`zinin` xarakteri boyinsha milliy–azatliq ha`reketi boldi. Ol patsha Rossiyasinin` koloniyalliq tutiminan qutiliw, g`a`rezsizlikke erisiw ushin ju`rgizilgen azatliq gu`resi boldi. Bul ha`reketi patshaliqka, onin` ju`rgizgen siyasatina urisqa qarsi qaratildi. Qozg`alan` pitiran`qi halda bolsa da xaliqtin` o`z g`a`rezsizligi ushin mudami gu`resetug`inin ko`rsetti. Elde payda bolg`an awhal Rossiya imperializminin` koloniyalliq tutimina qarsi xaliqtin` milliy azatliq ha`reketinin` ja`ne o`ris alatug`inlig`inan ha`m g`a`rezsizlik gu`resi jalininin` tutanatug`inlig`inan derek berip turdi.
1873-jili Xiywa atlanisinan keyin, Qaraqalpaqstang`a polkovnik A.V.Kaulbarstin` basshilig`inda u`lken ekspeditsiya jiberilip, ol A`miwda`r`yanin` Aralg`a quyar ayag`indag`i ta`biyiy jag`daylarin, jasawshi xaliqlardin` xojaliqlarinin` ha`m turmis saltin izertledi. Olardin` ma`deniy turmisi haqqinda: Kun, Shkalskiy, Abdanushin, Sabalev, Riza–Quli Mirza ha`m basqalar ko`p mag`liwmatlar jiynadi. Rus ilimpazlari qaraqalpaq awiz eki xaliq do`retpelerin u`yreniw isine belgili u`les qosti. 1902- jili Tashkent qalasinda qaraqalpaq ha`m oris tillerinde «Alpamis» da`stani basip shig`arldi.
Qaraqalpaqlardin` ruwxiy ma`deniyatin izertlewde, Rossiya tyurkolog alimlarinin` orni ayriqsha. Olardin` ma`deniyatinda awiz eki xaliq do`retpeleri, a`debiyati, ko`rkem o`neri do`retiwshiler, bizin` zamanimizg`ka shekem jetkeriwshi jiraw, baqsi ha`m qissa xanlar ayriqsha orin tutadi. XIX a`sirdin` aqiri XX a`sirdin` basinda qaraqalpaq awiz eki xaliq do`retpesin u`yrengen Sh.Waliyxanov: «qaraqalpaqlar sahradag`i birinshi shayirlar ha`m qosiqshilar bolip esaplanadi», ja`nede qaraqalpaqlardi «sahra bu`lbu`lleri» dep ataldi.
XIX a`sirdin` 80 jillarinda A`miwda`r`ya bo`liminin` baslig`i K.I.Rozgonovtin` tapsiriwi boyinsha Jiyemurat jirawdan birinshi ma`rtebe «Alpamis» da`stani jazip aling`an. Bul da`stannin` birinshi bo`limi E.Divaev ta`repinen qaraqalpaqsha ha`m russha 1901 jili basilip shiqqan. Sankt- Peterburg universitetinin` shig`isti izertlew fakul`tetinin` studenti I.A.Belyaev 1913- jili No`kisten Shin`g`is xan tuwrali an`izda, Qipshaqtan «Qoblan» batirdin` poemasin, Shimbaydan «Edige», «Toqtamis» tuwrali a`n`gimesin ha`m Qon`irattan Berdaqtin` «shejiresin» jazip alg`an.

Download 44.4 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling