2. Topshiriq Quyidagi savollarga yozma javob yozing O’zbekistonda mavjud yer maydoni, yer turlari, unumdorlik darajasi haqida statistik ma’lumotlarni yozing


Download 106.69 Kb.
Pdf ko'rish
Sana09.09.2020
Hajmi106.69 Kb.

2. Topshiriq

Quyidagi savollarga yozma javob yozing

1. O’zbekistonda mavjud yer maydoni, yer turlari, unumdorlik darajasi haqida statistik  ma’lumotlarni yozing

2. Renta va Ijara haqi teng bo’ladigan holatga kitobdagidan tashqari misol keltiring

3. Absolyut va Monopol rentani misollar yordamida izohlab bering

4. Differensial renta I va IIning farqini aytib bering

3.Topshiriq

Agrosanoatning O’zbekiston uchun ahamiyati, ASM va agrosanoat integrastiyasiga misol keltiring

4. Topshiriq

Agrobiznesning keng tarqalgan turlarini sanab o’ting

5. Topshiriq

O’zbekistonda agrar sohada olib borilgan eng so’nggi islohtlarni aytib bering(qonunlar, qarorlar, tartib va qoidalar)

2-Topshiriq

4.

O‘zbekiston Respublikasi yer maydoni (448,97 ming km2) bo‘yicha dunyo mamlakatlari ichida 55-o‘rinda turadi.

O‘zbekiston Respublikasi hududining 1/5 qismini tog‘lar va tog‘ oldi hududlari tashkil etadi. Sharqiy hududi o‘rta va baland tog‘li 

relьefdan iborat: espublika hududi g‘arbiy Tyan-Shan (Ugom, Pskom, Chotqol va Qurama tog‘ tizmasi) va Pomir-Oloy (Zarafshon, 

Turkiston, Hisor, Ko‘hitangtog‘ va Boysuntog‘ tog‘ tizmasi) tog‘ tizmalarining chekkalari yoki yon bag‘rlarini o‘z ichiga oladi. Janub 


va G‘arbga tomon ular pastlab boradi va pasttekislikka qo‘shilib ketadi. Ushbu tog‘lar orasida ancha ulkan bo‘lgan Qashqadaryo, 

Surxondaryo, Zarafshon va Samarqand vohalari yastanib yotadi.

O‘zbekistonning eng yirik daryolari – Sirdaryo va Amudaryo bo‘lib, ularning uzunligi mos ravishda 2137 km. va 1437 km.ni tashkil 

etadi.


2016  yil  1  yanvar  holatiga  O‘zbekiston  Respublikasida  119  ta  shahar,  1085  ta  shaharcha  va  11013  ta  qishloq  aholi  punktlari 

mavjud.


O‘zbekiston  Respublikasi  hududining  markaziy  qismi  shimolida  dunyoning  eng  yirik  cho‘llaridan  biri  –  Qizilqum,  g‘arbida – 

Qoraqum sahrosi joylashgan.

O‘zbekiston Respublikasi hududining katta qismini (5 dan 4 qismi atrofida) pasttekisliklar tashkil etadi. Shulardan eng asosiysi 

Turon pasttekisligidir. Mamlakat sharqi va shimoliy-sharqida Tyan-Shan va Pomir tog‘ (mamlakatning eng yuqori nuqtasi-4643m.) 

tizmalari joylashgan.

O‘zbekiston Respublikasi hududlari ichida Samarqand viloyatida eng ko‘p aholi istiqomat qiladi – 3583,9 ming kishi (01.01.2016y.).

Jahonda aholisi soni 100 mln.dan ortiq bo‘lgan 11 ta mamlakat mavjud bo‘lib, ularda 4,3 mlrd.ga yaqin kishi istiqomat qiladi.

 

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Qishloq 

xo`jaligi 

ekinlari ekin 

maydoni, 

ming gektar

3778,3 3444,5 3540,8 3790,1 3695,7 3647,5 3637,4 3560,3

3609,7

3608,6


3708,4

3601,6


3628,1

3658,6


3678,2

3694,2


3706,7

3474,5


3396,0

Qishloq 


xo`jaligi 

1387,2 2104,8 3255,3 4083,3 4615,8 5978,3 7538,8 9304,9 11310,7 13628,6 30856,7 45285,9 55750,0 66435,3 81794,3 99604,6 115599,2 148199,3 187425,6



mahsuloti, 

mlrd. So`m

shu 

jumladan:



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

dehqonchilik

696,8

1086,0 1648,8 2102,0 2432,1 3323,1 4215,0 5170,1



6400,1

8089,0


18119,0 25874,6 30592,3 36237,4 43194,3 55429,2

61755,1


83303,4

98406,4


chorvachilik

690,4


1018,8 1606,5 1981,3 2183,7 2655,2 3323,8 4134,8

4910,6


5539,6

12737,7 19411,3 25157,7 30197,9 38600,0 44175,4

53844,1

64895,9


89019,2

Qishloq 


xo`jaligi 

mahsulotlari 

ishlab 

chiqarish-



ning o`sish 

sur`ati, 

o`tgan yilga 

nisbatan 

foizda

103,1


104,2

106,0


107,3

108,9


105,4

106,7


106,1

104,5


105,8

106,3


106,2

107,2


106,6

106,3


106,1

106,3


101,0

100,2


shu 

jumladan:

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

dehqonchilik

103,1

106,5


109,6

103,4


111,6

107,0


107,4

107,2


103,3

104,1


105,9

104,9


107,1

106,1


105,9

105,5


105,7

98,2


95,8

chorvachilik

103,0

101,9


102,1

111,3


105,9

103,6


105,9

104,6


105,8

108,1


106,9

108,0


107,4

107,3


106,7

106,9


107,0

104,1


105,7

2.

  Renta (nem.  Rente,  lot.  Reddita  —  qaytarib  berilgan)  —  1)  keng  maʼnoda  —  mulk  egalarining  tadbirkorlik  faoliyati  bilan 

shugʻullanmasdan  yer,  molmulk,  kapitaldan  muntazam  oladigan  daromadi;  ssudaga  berilgan  kapitaldan  foiz,  yer  egalarining 

ijaraga  berilgan  yer  uchastkasidan,  uyjoy  egalarining  ijaraga  berilgan  binolardan  muntazam  oladigan  daromadi.  Tor  maʼnoda 

Renta.—  qatʼiy  daromadli  pul  kapitali  va  qimmatli  qogʻozlar  egalari  foiz  shaklida  oladigan  daromad.  Aksariyat  hollarda  Renta 

tushunchasi yerni ijaraga berish natijasida olinadigan daromadga nisbatan qoʻllaniladi 

Ijara (arab.  —  ijora)  —  1)  tarixiy-etnografik  atama.  Islom  dini  Tarqalgan  davlatlarda  yer  egalari  tomonidan  yerni  ishlash  uchun 

dehqonlarga  berish  shartlaridan  biri;  yer  egasining  haqini  pul  bilan  toʻlash.  Yer  egasi  haqi  hosildan  ulush  (natura  tarzida) 

beriladigan boʻlsa muzora deb atalgan 


Yer egalari yerni ishlovchi ijarachilarga foydalanish uchun ijaraga berishi va ulardan yerdan foydalanganlik uchun toʻlovlar olishi 

natijasida  absolyut  Yer  vujudga  keladi.  Shuningdek,  rentaning  yana  bir  turi  —  monopol  renta  ham  mavjud.  Boshqa  yerda 

uchramaydigan  tabiiy  sharoit,  baʼzan  noyob  qishloq  xujaligi  mahsulotlari  yetishtirish  uchun  imkoniyat  yaratadi.  Bunday 

mahsulotlar  monopol  narxlarda  sotiladi.  Bu  narxlarning  yuqori  boʻlishi  koʻpincha  toʻlovga  qodir  talab  darajasi  b-n  belgilanadi. 

Natijada  monopol  narxlar  shunday  mahsulotlarning  individual  qiymatidan  ancha  yuqori  boʻlishi  mumkin.  Bu  esa  yer  egalariga 

monopol renta olish imkoniyatini beradi 



3.

 

Yer  egalari  yerni  ishlovchi  ijarachilarga  foydalanish  uchun  ijarga  beradilar  va  ulardan  yerdan  foydalanganlik  uchun  to’lovlar 



oladilar. Mana shu to’lov absolyut yer rentasi deb nom olgan. Agar yer ijaraga berilganda shu yerda turli xil inshootlar, binolar 

qo’rilgan bo’lsa, ularning ijara haqi alohida hisoblanadi.



Monopol  renta –  bu  tabiiy  sharoit  bilan  bevosita  bog’liq.  Ya‘ni  noyob  qishloqxo’jalik  mahsulotlari  (uzumning  alohida  navlarni, 

tsitrus ekinlari, choy va boshqalar) yetishtirish uchun imkoniyat yaratadi. Bunday tovarlar monopol narxlar bilan sotiladi. Bunday 

tovarlarni individual qiymatidan monopol narxdar yuqori bo’ldai, yer egalariga monopol renta olish imkoniyatini beradi.


4

Differensial renta I yerning tabiiy unumdorligi bilan bog‘liq bo‘lgan, sanoat markazlariga, bozorlarga va aloqa yo‘llariga yaqin 

joylashgan serunum yer uchastkalarida vujudga keladi. Differensial renta I ning hosil bo‘lishini shartli misol yordamida ko‘rib 

chiqamiz (1-jadval).

1-jadval. Differensial renta I ning hosil bo‘lishi

Er 

uchast-


kasi

Ijti-moiy 

ishlab 

chiqarish 



xarajat-

lari 


(so‘m)

O‘rtacha 

foyda 

(so‘m)


Ijti-

moiy 


qiymat 

(so‘m)


Yalpi 

mahsu-


lot 

(tonna)


Mahsu-

lotning 


indivi-

dual 


qiymati

(so‘m)


Ijti-

moiy 


qiymat 

– 

bozor 



narxi 

(so‘m)


Yalpi 

sotil-


gan 

mahsu-


lot 

(so‘m)


Dif-

feren-


sial 

renta 


I

(so‘m)


A

8000


2000

10000 20


500

500


10000

-

B



8000

2000


10000 25

400


500

12500


2500

V

8000


2000

10000 30


333

500


15000

5000


Misolimizdagi uch xil yer uchastkalaridan olingan mahsulotning ijtimoiy qiymati bir xil, ya’ni 10000 so‘mni tashkil qiladi. Yalpi 

hosildorlik A uchastkasida 20 tonna, B va V uchastkalarda 25 va 30 tonnani tashkil qiladi. Har bir uchastkadan turlicha hosil 

olinganligi tufayli ularda yetkazilgan mahsulotlarning individual qiymati ham turlicha bo‘lib chiqadi. Ya’ni, A uchastkasida har 

bir mahsulot birligining qiymati 500 so‘m bo‘lsa, B uchastkasida 400 so‘m, V uchastkasida esa 333 so‘mni tashkil qiladi. 

Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari sifati yomon uchastkada yetishtirilgan mahsulot narxida sotiladi (misolimizda 500 so‘m). 

Natijada yomon yer uchastkasi (A) o‘zining yakka ishlab chiqarish xarajatlarini qoplash va foyda olish imkoniga ega bo‘ladi. 

O‘rtacha (B) va yaxshi (V) yer uchastkalarida esa yomon yer uchastkasi (A)ga nisbatan 2500 va 5000 so‘m miqdorda 

qo‘shimcha daromad olinadi.

Bu olingan qo‘shimcha daromad yerning tabiiy unumdorligi bilan bog‘liq bo‘lgan differensial renta I ni tashkil qiladi.

Differensial renta II xo‘jaliklarni intensiv rivojlantirish, yerning hosildorligini oshirish uchun qo‘shimcha xarajatlar sarf qilish 

bilan, ya’ni qishloq xo‘jaligida kimyoviy o‘g‘itlarni qo‘llash, yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, qishloq xo‘jaligini 

mexanizatsiyalash va elektrlashtirish darajasi bilan bog‘liq holda vujudga keladi.

Bu holni biz 2-jadvalda shartli misol bilan ifoda etishimiz mumkin.


2-jadval. Differensial renta II ning hosil bo‘lishi

Ishlab 


chiqarish 

davri


Ishlab 

chiqarish 

xarajat-lari

(so‘m)


Yalpi 

mahsulot 

(tonna)

1 tonna 


mahsu-

lotning 


indivi-dual 

qiymati


(so‘m)

1 tonna 


mahsu-

lotning 


ijtimoiy 

qiymati


(so‘m)

Sotil-


gan mahsu-

lot 


summasi, 

so‘m


Qo‘shimcha 

mahsulot, 

ya’ni dif-

feren-sial 

renta II, 

so‘m


Birinchi 

yil


10000

20

500



500

10000


-

Ikkinchi 

yil

15000


40

375


500

20000


10000

Misolimizda yerga qo‘shimcha 5 ming so‘m xarajat sarf qilish natijasida qo‘shimcha 20 tonna mahsulot olinsa, u holda 

birinchi yilga nisbatan qo‘shimcha olingan 10 ming so‘m daromad differensial renta II ni tashkil etadi.



4-Topshiriq

Mamlakat aholisining iste’mol buyumlariga va ozik-ovqat mahsulotlariga bo’lgan talabini qondirish, eng avvalo agrosanoat 

majmuasi va bu majmuaning asosi bo’lgan qishloq xo’jaligi tarmog’ining rivojlanish darajasiga bog’liq. Bozor iqtisodiyoti shart-

sharoitlari, kishlok xo’jaligining iqtisodiyotimizdagi, hayotimizdagi o’rni bu sohani isloh kilishni yanada chukurlashtirishni takozo 

etmoqda. Qishloq xo’jaligini isloh qilishni chuqurlashtirishning ustivor vazifalari mamlakat hayoti va iqtisodiyotida agrar sohaning 

tutgan o’rni, respublikaning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, shu bilan birga iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida islohotni 

bosqichma-bosqich amalga oshirib borish va rivojlantirishning muhim ahamiyatga ega ekanligidan kelib chiqadi.

Agrosanoat integratsiyasi – qishloq xoʻjaligi va sanoat tarmoqlarining iqtisodiy, fan-texnika, texnologiya va boshqa xo‘jalik 

imkoniyatlarini birlashtirish (qo‘shish) orqali ishlab chiqarish va mehnatning umumlashtirilishi. Xom ashyo ishlab chiqarish va uni 

qayta ishlashni o‘zaro muvofiq holda rivojlantirish kooperatsiya (to‘g‘ridan to‘g‘ri kontraktatsiya va shartnoma asosida), 

shuningdek kombinatsiya (xom ashyo yetishtiradigan va uni qayta ishlaydigan korxonalarning tashkiliy birlashishi) yo‘li bilan olib 

boriladi. Integratsiya jarayonlari, asosan agrosanoat korxonasi ko‘rinishida eng izchil rivojlanadi.

Agrosanoat majmui (ACM) – xalq xo‘jaligida qishloq xoʻjaligi xom ashyosidan aholining oziq-ovqat va xalq iste’mo-li tovarlariga 

bo‘lgan ehtiyojlarini ta’minlashda o‘zaro hamkorlikda fa-oliyat ko‘rsatadigan tarmoqlar, kor-xonalar, faoliyat turlari majmui. ASM 

murakkab va ko‘p tarmoqlidir. Uning ishlab chiqarish tuzilmasida qishloq xoʻjaligi va o‘rmon xo‘jaligi muhim ahamiyatga ega. ASM 

3 sohani o‘z ichiga oladi: 1) qishloq xoʻjaligi(aholining tomorqa xo‘jaligi ham kiradi) va o‘rmon xo‘jaligi; 2) qishloq xoʻjaligiga ishlab 



chiqarish vositalari yetkazib beradigan sanoat tarmoqlari – traktor va qishloq xoʻjaligi mashina-sozligi, meliorativ va suv xo‘jaligi 

ob’ektlari qurilishi tarmoqlari, asosiy fondlar ta’miri bo‘yicha korxo-nalar, mineral o‘g‘it va o‘simliklarni himoya qilish vositalari, 

biologik faol preparatlar ishlab chiqarish, ozuqa va mikrobiol. sanoati, turli idishlar (tara) tayyor-lash va b; 3) qishloq xoʻjaligi 

mahsulotlarini qayta 166ishlash va iste’molchiga yetkazib berish bilan band bo‘lgan tarmoqlar(tayyorlov, qayta ishlash, saqlash, 

tashish, sotish va boshqalar).

5-Topshiriq

Agrar islohotlar, qishloq xo‘jaligidagi islohotlar – davlatning yerga mulkchilik munosabatlari va yerda xo‘jalik yuritish usullarini o‘zgartirishga karatilgan 

chora-tadbirlari majmui. Dastlab Agrar islohotlar konsepsiyasi maqsad va vazifalari, yo‘nalishi, uni o‘tkazish bosqichlari aniqpab olinadi. Shunga 

asoslanib Agrar islohotlarni o‘tkazishning aniq chora-tadbirlari belgilanadi va ularni davlat amalga oshiradi.Tarixda Agrar islohotlarning 3 turini ko‘rish 

mumkin. Birinchisi – an’anaviy (natural, biqiq, qoloq) iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o‘tishni ko‘zlovchi Agrar islohotlar Ular jumlasiga 19–20-

asrlarda Yevropa, Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mam-lakatlaridagi Agrar islohotlarni kiritish mumkin. Ikkinchisi – bozor xo‘jaligidan totalitar-rejali 

tuzumga o‘tishni ko‘zlagan va proletariat diktaturasi yordamida amalga oshirilgan Agrar islohotlar Uchinchisi – 90-yillar boshidan sobiq sotsialistik 

mamlakatlarda rejali iqtisodiyotdan qayta bozor munosabatlariga o‘tishga qaratilgan Agrar islohotlar Birinchi toifadagi islohotlar qishloq xoʻjaligida 

tovar ishlab chiqarishni o‘stirib, uni bozor iziga solishni mo‘ljallaydi.Dehqon (fermer) xo‘jaligi asosiy xo‘jalik turiga aylantiriladi, bu xo‘jalik bozor talabiga 

qarab va o‘z man-faatini ko‘zlab ish yuritadi.20-asr davomida O‘zbekistonda Agrar islohotlarning so‘nggi ikki turi amalga oshirildi. Sho‘rolar davrida yer-

suvlar ularning egalaridan tortib olinib, dehqonlarga berildi. Lekin tez orada ulardan yana tortib olinib davlat mulkiga aylan-tirildi. Bunday islohotlar 

1917–22 yillarda o‘tkazildi. 1925–26 yillarda yer-suv islohoti o‘tkazildi. Bu islohotlarda mahalliy boylarga qarashli yerlarning bir qismi yersizlarga bepul 

taqsimlab berildi. Bunday islohotlar natijasida bozorga ishlovchi mustaqil dehqon ho‘jaligi rivojlandi. Ammo bu uzoqqa bormadi, chunki 20-yillar islohoti 

qishloqni yoppasiga jamoalashtirish bilan yakunlandi. 1929–32 yillar mobaynida dehqon xo‘jaligi tamoman tugatilib, o‘rniga davlat va jamoa xo‘jaliklari 

barpo etildi, qishloq xoʻjaligi totalitar-rejali tizim girdobida qoldi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, yangi mazmunga ega bo‘lgan islohotlar 

boshlandi. Respublikada tub Agrar islohotlarning huquqiy 153asoslarini yaratadigan qonunlar qabul qilindi. Jumladan, "Yer to‘g‘risida" (20.06.1990), 

"O‘zbekistonda tadbirkorlik to‘g‘risida" (15.02.1991), "Davlat tasarrufidan chikarish va xususiylash-tirish to‘g‘risida" (19.11.1991), "Ijara to‘g‘risida" 



(19.11.1991), "Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida" (3.07.1992), "Xo‘jalik jamiyatlari va shirkatlari to‘g‘risida" (9.12.1992), "Yer solig‘i to‘g‘risida" (6.05.1993) va 

boshqa qonunlar hamda hukumat qarorlari qishloq xoʻjaligida ko‘p ukladli iqtisodiyot poydevorini yaratishga yo‘l ochdi. 1998 yil aprelda chiqilgan 

"Qishloq xo‘jaligi kooperativi (shirkat xo‘jaligi) to‘g‘risida", "Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida", "Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida" qonunlari va O‘zbekiston 

Respublikasining Yer kodeksi qabul qilindi. Qishloqda mulkdorlar sin-fini shakllantirish siyosatdagi muhim yo‘nalishga aylandi. O‘zbekistonda bozor 

tizimini yaratishga qaratilgan yangi Ai. davomida davlat va jamoa xo‘jaliklari yerining bir qismi (jami 500 ming ga) aholiga tomorqa tarzida foydalanish 

uchun berildi. Natijada 1996 yil aholining tomorqa xo‘jaligida yer 640 ming gani tashkil etdi. Yangi Agrar islohotlar ikkinchi yo‘nalishi – bu qishloqni 

fermerlashtirish, ya’ni davlat va jamoa xo‘jaliklari o‘rniga dehqon va fermer xo‘jaliklarini tashkil etishdan iborat. Yerga davlat mulki saqlangani holda yer 

xo‘jalik yuritish uchun merosga o‘tish sharti bilan dehqonlarga berildi. 1996 yil jami 19,5 ming dehqon va fermer xo‘jaligi ishladi. Agrar islohotlarning 

uchinchi yo‘nalishi saqlanib qolgan davlat va jamoa xo‘jaliklarida dehqonlarning ulushbay mulkiga o‘tishdan iborat bo‘ldi. Xo‘jaliklardagi molmulk pulga 

chaqilib, u dehqonlarga ulush (pay) qilib berildi. Dehqonlar umumiy mulkdagi ulushiga qarab haq oladigan bo‘ldilar. Agrar islohotlar O‘zbekistonning 



xususiyatini hisobga olgan holda yangi mulkchilik va bozorga mos xo‘jalik usullarini bunyod etish yo‘nalishida bormoqda.

SamDU iqtisodiyot va biznes fakulteti

102-guruh talabasi Sharipov Mirkomil

Download 106.69 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling