3-ma’ruza mashg’uloti mavzu: Misr va Vavilon xalqlarida matematik va astronomik tushunchalar. Hisoblash usullari, arifmetik masalalar va figuralarning yuzalari, tenglama va tenglamalar sistemalari


Download 67.5 Kb.
bet2/2
Sana22.09.2020
Hajmi67.5 Kb.
1   2


3) “hau” amali, ya’ni ax + vx + … + sx = ko’rinishdagi chizikli tenglamalarni yechish.

4) Turli maxrajli kasrlarni qo’shishda yordamchi songa kupaytirish usulini kullaganlar. Bu hali umumiy maxrajga keltirish emas, lekin primitiv holidir.

YUkoridagilardan shu narsa ma’lum buladiki bundan 4000 yil ilgari qadimgi Misrda matematika fan sifatida shakllana boshlagan.

Qadimgi Vavilon (Tigr va Evfrat daryolari oraliklari hozirgi Irok) matematiklari haqidagi ma’lumotlar Misrdagi matematika bilan bir vaktda shakllana boshladi .Qadimgi Vavilionliklar mustakil ravishda (shumerы -) ponasimon shakllar yordamida loy plitkalarga yozishni (kuyoshda ko’ritilgandan sung mustahkam buladi) yulga kuydilar. Kupdan – kup topilgan bunday plitkachalar kadim zamonda (hatto greklardan 1500 yil oldin) matematikadan amaliy maksadlarda unumli foydalanganlar. Ular hakli ravishda astronomiyaning asoschisi hisoblanadilar (greklar ularning astronomiyasiga asoslanganlar).

Jumladan haftaning 7 kunga bulinishi, doirani 3600 ga bulish, 1 soatni – 60 minutga, minutni – 60 sekundga, sekundni – 60 tersiyga bulish ulardan meros kolgan.

YAna ular yulduzlarga karab kelajakni bashorat qilish fani – astrologiyaning ham asoschilaridir.



Bizgacha etib kelgan yuz mingga yakin loy plitkalardan – taxminan 50 tachasi matematik mazmunga ega bo’lib, 200 tachasi matematik tablitsadan iboratdir.

Sanoq sistemasi 60 lik bo’lib, chapdan ungga yozilgan.Butun sonlar va kasr sonlar uchun yagona arifmetik koidalar yaratganlar. Hisoblashni engillatish uchun 1*1 dan 60*60 gacha an jadvali tuzganlar. Bulish kupaytirishga teskari amal sifatida karalgan, ya’ni a:v = ko’rinishda.

YAna butun sonlarning kvadratlari va kublari, kvadrat ildizlar va n2+n3 ko’rinishdagi sonlar uchun jadvallardan foydalanganlar. Nol bulmagan (urni bush koldirilgan).

Bulardan tashkari plitkalarda protsentlar va proporsiyalar bulishlar haqida ham ma’lumotlar bor.

B.L.Vander Varden uzining “Probujdoloщayasya nauka” (Uyg‘onayotgan fan) kitobida Vavilon tablichkalaridagi barcha ma’lumotlarni analiz kilib kuyidagi xulosalarga keladi;



1) Bir noma’lumli tenglamalar: ax=v, x2=a, , x3=a, x2(x+1)=a;
2) Ikki noma’lumli tenglamalar sistemasi:

;
3) Arifmetik progressiyalarning yig‘indisini hisoblash;


4)
5) Doiraning yuzi S = (s-aylana uzunligi) formula bilan hisoblangan. Bu erdan P = 3 topilgan;

6) Tekis figuralarning yuzalarini hisoblash;

7) Burchaklarni va tr. Munosabatlarni hisoblash.

1945 yil Neygebauer va Saks (AKSH, Kolumbiya universiteti) ukigan plitkada tomonlari ratsional sonlar bulgan tug‘ri burchakli uchburchaklarning ruyxati, ya’ni ; Pifagor sonlari x2+u2=z2. Ularning tanlash metodlari x=r2-g2, u=2rg, z=p2+g2 ko’rinishdagi formulalarga olib keladi. Bular esa Diofant tenglamalardir.

Xulosa kilib shuni aytish mumkinki Vavilionliklar matematikasi konkret masalalardan ajralgan holda umumiy metodlar bilan ifodalangan algebra ko’rinishga yakin keltirilgan (Neygebauer, Fogel).

Ba’zi masalalardan namunalar.



1) echilsin.

Bu (12x) 3­­­­+(12x) 2= 252 yoki 12x=6 (jadvalga asosan)


Demak, x3+x2=a ko’rinishdagi tenglama echilgan.

2) 20 % foyda keltiruvchi pul, kancha vaktda ikki baravar kupayadi ?



Buni yechish uchun ko’rinishiga keltiriladi. Dastlab, 3Misr va Vavilionliklar matematikasi eramizdan avvalgi V asrga kelib , mantikiy fikirlash va isbotlashlarni asoslash uchun etarli darajada abstraktlashgan, asosiy tushuncha va jumlalari insonniig fikirlash obektiga aylangan mustakil fan sifatida shakillanganligining guvoxi buldik .Bundan keyingi matematikaning rivojlanishi VI – V asrlarda antik davrga, yani Gr etsiya – Rim davriga tug‘ri keladi.


Tekshirish savollari:

  1. Qadimgi xalqlarda matematik va astronomik bilimlarni izohlab bering.

  2. Qadimgi Misrda matematik bilimlar kanday shakllangan?

3. Qadimgi Vavilonda matematik bilimlar kanday shakllangan?

4. SHarkdan boshka erlarda matematik tushunchalarni shakllantirish kanday kechgan?
Download 67.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling