36 §. Suyuqlik va gazlarda paskal qonuni. Gidravlik press


Download 1.51 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/2
Sana18.11.2019
Hajmi1.51 Mb.
#72855
  1   2
Bog'liq
6-sinf fizika


36 - §. SUYUQLIK VA GAZLARDA PASKAL QONUNI. GIDRAVLIK PRESS 

 

Quyidagi  tajribani  o‘tkazib  ko‘ring.    250–rasmda  turli  joylarida  teshiklari  bor 

bo’lgan ichi bo’sh shar olib unga porshen kiritilgan nay bilan ulang. Agar sharni suvga 

to’ldirib olib, porshenni nay ichiga itarsangiz, sharning hamma teshiklaridan tizillab bir 

xilda otilib chiqadi. 

Bu tajribadan ko’rinadiki porshen naydagi suv sirtini bosadi. Porshenning bosimi 

shardagi  suvning  hamma  molekulalariga  uzatiladi.  Natijada  suvning  bir  qismi  shar 

ichidan hamma yo’nalishda chiquvchi oqim shaklida otilib chiqadi.    

Yana bir tajriba o‘tkazamiz. Suvli bankaga probka orqali to‘rtta trubka o‘rnatamiz 

(251 – rasm). 1 trubka orqali bankaga havo damlab, unda bosimni oshiramiz. Suv sirtida 

tashqi  bosimning  (havo  bosimining)  oshishi  suv  orqali  qatlamdan  qatlamga  barcha 

yo‘nalishda  uzatiladi.  Natijada  suv  barcha  trubkalarda  ko‘tariladi,  bunda  ko‘tarilish 

balandligi  bir  xildir.  Bu  suvda  bosim  bir  xil  chuqurlikda  yon  tomondan  (2  trubka) 

pastdan (3 trubka), yuqoridan (4 trubka) bir xil deganidir. 

Polizni sug‘orayotgan shlangada hosil bo‘lgan teshiklarning barchasidan suv tori 

bir xil kuch bilan oqib chiqishini eslang.  

 

Xulosa  chiqaramiz.  Harakatsiz  suyuqlik  yoki  gazning  istalgan  joyidagi  bosim 



hamma yo`nalishlarda bir xil va harakatsiz suyuqlik yoki gaz egallagan hajm bo`yicha 

bir xilda uzatiladi. 

Bu qonuniyatni 1653-yilda fransuz olimi Blez Paskal o'rgangan.  

Suyuqlik  yoki  gaz  o'ziga  berilgan  tashqi  bosimni  uni  tashkil  qilgan  zarrachalari 

orqali  uzatadi.  Zarrachalar  bosimni  uzatishi  uchun  ular  harakatda  bo‘lishi  kerak. 

Haqiqatan ham  ko'pgina hodisalar (havoda hidning tarqalishi, suvda siyohning erishi) 

suyuqlik va gaz zarrachalarining harakatda ekanligini tasdiqlaydi. Zarrachalar harakati 

tufayli  idish  devorlariga  urilib,  ichkl  bosimni  hosil  qiladi.  Ichki  bosim  uchun  Paskal 

qonuni quyidagicha ta’riflanadi. 

Og‘irlik  kuchini  hisobga  olmaganda,  suyuqlik  yoki  gaz  zarrachalarining  idish 

devorlariga bergan bosimi hamma yo‘nalishda bir xil bo‘ladi. 

Paskal qonunining muhim qo’llanilishlaridan biri bu gidravlik pressdir  



Gidravlik  press.  Gidravlik  press  o‘zaro 

suyuqlik  o’tkazuvchi  nay  bilan  tutashtirilgan 

porshenli ikkita silindrdan iborat (252–rasm). 

Silindrlarni 

biror 

bir 


suyuqlik 

bilan 


to‘ldiriladi.  Porshenlarning  yuzalari  turlicha 

. Agar kichik yuzali porshenga F



1

 

kuch  bilan  ta’sir  ettirilsa,  undan  suyuqlikka  



 

bosim uzatiladi. Paskal qonuniga 

ko‘ra bu bosim o‘zgarishsiz holda har tomonga uzatiladi. Jumladan, S

2

 yuzali ikkinchi 

porshenga  ham  aynansh  bosim  bilan  ta’sir  qiladi  u  holda    S

yuzali  porshshenda  

  bosim hosil bo'ladi. 

  dan   

  

Bundan    



    

Paskal  qonunidan  texnikada  keng  foydalaniladi.  Barcha  avtomobillarda, 

poyezdlarda  qo‘llaniladigan  tormozlash  sistemasi.  Yuk  tashuvchi  avtomobillarda 

gidravlik press deb ataluvchi qurilma prinsipi qo‘llaniladi. 

Gidravlik  press  (253  –  rasm)  texnikada  metallarga  ishlov  berishda,  fanerlar, 

kartonlar, qipiqli plitalarni presslashda keng qo‘llaniladi. 

Gidravlik tormoz ko‘pgina avtomobillarning  muxim qismi hisoblanadi.  Aynan  u 

avtomobil  g‘ildiraklarini  ishonchli  va  tez  tormozlanishini  amalga  oshiradi.  Gidravlik 

tormoz ishini sodda sxemani qo‘llab tushuntirish mumkin (254 – rasm). 

 

Haydovchi  oyog‘i  tormozlovchi  pedal  1  ga  ta’sir  etadi.  Bu  harakat  tormoz 



suyuqligi turgan silindr porsheni 2 ga uzatiladi. Porshen suyuqlikka bosim hosil qiladi 

va bu Paskal qonuni bo‘yicha avtomobilning barcha g‘ildiraklari tormoz silindrlari 3 ga 

o‘rnatiladi. 

Silindr 3 da ikkita qo‘zg‘aluvchan porshen 4 lar bor. Suyuqlik ta’sirida porshen 4 

lar tarqalib tormoz kolodkalari 5 ni tormoz barabanini 6 ga siqadi va bu g‘ildiraklarning 

aylanishini to‘xtatadi. 

Ko‘pgina qishloq xo‘jalik mashinalari – traktorlar, kombaynlar, gidravlik moslama 

bilan  ta’minlangan.  Uning  yordamida  mashinaning  ayrim  qismlarini,  yuklarni  oson 

ko‘tarib, tushurish mumkin (255 – rasm).  



2

1

S



S

,



1

1

1



S

F

P

2



2

2

S



F

P

2



1

P

P

2



2

1

1



S

F

S

F

.



1

2

1



2

S

S

F

F



Stomatologik  xonada  siz  gidravlik  ko‘tariluvchi  kresloni  kuzatgansiz  (255  –  b 

rasm). 


 

Mavzuga doir test 

 

1.  Porshenli  nasos  normal  atmosfera  bosimida  suvni  necha  metrgacha  balandlikka 

ko'tarishi mumkin?   A) 12.          B) 10.           C) 7.          D) 6.             E) 5. 

2.  Porshenli  nasos  normal  atmosfera  bosimida  kerosinni  necha  metrgacha  ko'tarishi 

mumkin?     ρ

ker

 =800 kg/m

3

, ρ

sim

=13600 kg/m

3

.    A) 2,5.    B) 9.    C) 10.    D) 12,9. 

3.  Gidravlik  press  kichik  porshenining  yuzi  5  sm

2

,  unga  100  N  kuch  ta’sir  etmoqda. 



Katta porshen yuzi 100 sm

2

. Suyuqlik katta porshenga necha kPa bosim beradi? 



     A) 20.           B) 200.        С) 2000.         D) 500. 

4. Gidravlik pressning 5 sm

2

 yuzli porsheniga 100 N kuch ta’sir qiladi. Shu pressning 



200 sm

2

 yuzli porsheniga qanday (kN) kuch ta sir qiladi?    A) 2.   B) 3.   C) 5.   D) 4. 



5. Gidravlik pressning 10 sm

2

 yuzaga ega bo'lgan kichik porsheniga 100 N kuch ta’sir 



etsa, yuzi 1 m

2

 bo'lgan katta porshenida qanday kuch paydo bo ladi (N)? 



      A) 100000.         B) 10000.        C) 1000.        D) 100. 

6. Gidravlik press katta porshenining yuzi 375 sm

2

, uning kichik porsheniga 160 N kuch 



bitan ta'sir qilib, og'irligi 12 kN bo’lgan yukni ko'tarish uchun kichik porshenning yuzi 

qanday sm

2

) bo‘lishi kerak?     A) 5.        B) 8.       C) 10.         D) 4. 



7. Gidravlik domkrat kichik porshenining yuzi 2,4 sm

2

 bo‘lib, unga ta’sir etuvchi kuch 



1000  N.  Katta  porshen  yuzi  2880  sm

2

  bo‘lsa,  bu  domkrat  necha  tonna  massali  yukni 



ko'tarishi mumkin?         A) 10.       B) 12.        C) 100.         D) 120. 

8. Gidravlik mashinaning kichik porsheniga qanday F



1

  kuch ta’sir 

etganda,  suyuqlik  rasmda  ko‘rsatilgandek  muvozanatda  bo‘ladi? 

Porshenlarning yuzi mos ravishda,  

S

1

 = 120 sm

2

, S

2

=600 sm

2

.     A) F



1

=mg.      B) F

1

>mg.        

         C) F

1

=5mg.     D) F

1

=mg/5. 

9. Rasmda tasvirlangan sistemada katta porshen siliimasligi uchun uning 

ustiga qanday yuk qo'yilishi lozim (kg)?     S

2

=4,5S

1

 

 



         A) 2,5.             B) 5.            C) 10.            D) 22,5.            E) 225. 

10. Quyidagi fikrlarning qaysi biri noto'g'ri? 



         A) gidravlik press - kuchdan yutuq beruvcht qurilmadir. 

         B)  suyuqlik  yoki  gazga  to'la  botirilgan  jismning  og'irligi  (vazni) 

kamayadi. 

         C)  suyuqlik  yoki  gazga  to'la  botirilgan  jismning  og'irlik  kuchi 

o'zgarmaydi. 

         D) suyuqlik yoki gazga botirilgan jismning og'irligi ortadi.  

11. Gidravlik press kichik porshenining yuzi 8 sm

2

 katta porsheniniki 800 sm



2

. Kichik 

porshenga  600  N  kuch  berilganda,  katta  porshendan  54  kN  kuch  olindi.  Ishqalanish 

bo‘lmaganda  va  ishqalanish  bo'lganda,  shu  press  yordamida  kuchni  necha  marta 

oshirish mumkin bo’ladi?     A) 67,5, 75.      B) 90; 100.     C) 100; 90.    D) 75; 67,5. 

12. Gidravlik press kichik porshenining yuzi 4 sm

2

, kattasiniki esa 500 sm



2

. Agar kichik 

porshenni  25  sm/s  tezlik  bilan  tushirsak,  katta  porshen  qanday  tezlik  bilan  ko'tariladi 

(sm/s)?      A) 1.         B) 0,6.         C) 0,4.        D) 0,2.         E) 0,1. 

13. Gidravlik pressning kichik porsheni 60 N kuch ta’siri ostida 15 sm pastga tushdi. 

Bunda katta porshen 5 sm yuqoriga ko'tarilsa, katta porshenga necha nyuton kuch 

ta’sir qilgan?      A) 600.          B) 180.       C) 220.        D) 450. 

 

 

 

 


37 - §. SUYUQLIKNING IDISH TUBI VA DEVORLARIGA BOSIMI 

(GIDROSTATIK BISIM) 

 

Jismlarning yerga tortishishi kuchi ta’siriga suyuqlikning har bir zarasiga og’irlik 

kuchi ta’sir etadi. Shu sababli suyuqlik idishning tubi va devorlariga, shuningdek uning 

ichidagi jismga ham bosim beradi. 

Suyuqlik og’irligi tufayli bo’ladigan bosim gidrostatik bosim deyiladi.  

Suyuqlik ichida qalinligi bo’lgan qatlamdan pastda 

kub  shaklida  bironta  jism  turibdi  deylik  (256–rasm).  Bu 

qatlam o’z og’irligi bilan pastki yuzani bosadi va bu yuzaga 

bosim  beragi.  Jism  yuzasi  butun  balandlik  bo’yicha 

ozgarmas  bo’lsin.  U  holda  qatlamning  bergan  bosimi 

  bo’ladi. 

qatlam og’irligi. 

 

 



ekanligini  

hisobga  olsak  

 yoki  

 

demak  bosim 



  formula orqali topiladi bu formuladan ko’rinadiki suyuqlik 

tubiga  yoki  ichidagi  jismga  suyuqlik  tomonidan  ta’sir  qilinayotgan  bosim  shakliga, 

yuzasiga bog’liq emas. Og’irlik kuchi ta’sirida suyuqlik ichida bosim turli chuqirlikda 

turlicha  bo’ladi.  Biroq  suyuqlikning  ixtyoriy  sathi  bo’yicha  bosim  barcha 

yo’nalishlarida bir xil bo’ladi. Bu gidrostatik bisimdir.  

 

Suyuqlikning  idish  tubiga  va  devoriga  bergan  bosimi  suyuqlikning  zichligi  va 



balandligi ko’paytmasiga to’g’ri proporsionaldir. 

Suyuqlikning  idish  tubiga  va  devoriga  bergan  bosimi  suyuqlik  ustunining 

balandligiga  bog’liqligini quyidagi tajribada yaqqol namayon bo’ladi: bironta idish olib, 

turli  balandligida  bir  xil  kenglikda  teshik  hosil  qilamiz  va  idishni  suvga  to’ldiramiz 

shunda  teshiklardan  chiqayotdan  suv  idishda  turli  uzoqlikka  borib  tushadi,  bundan 

ko’rinadiki  bosim  qaysi  teshikda  katta  bo’lsa  o’sha  teshikdan  chiqayotgan  suz 

uzoqroqqa borib tushadi  (257–rasm).   

    


   

 

 



Suyuqlikning  idish  tubiga  va  devoriga  bergan  bosimi  suyuqlikning  zichligiga 

bog’liqligi: ikkita bir xil proberka olib, proberkalarning ikkinchi uchini elastik shar bilan 

berkitamiz.  Proberkalarga  turli  balandlikda  suv  bilan  to’ldiramiz.  Bunda  qaysi 

proberkadagi  suyuqlik  ustini  baland  bo’lsa  o’sha  proberkadagi  elastik  shar  ko’proq 

cho’ziladi (258 – rasm).   

 

Agar  birinchi  proberkaga  suv  ikkinchisiga  suvning  zichkigidan  katta  bo’lgan 



aralashmali suyuqlikni suvning sathiga teng bo’lgan suyuqlik bilan to’ldiramiz. Bunda 

aralashmali suyuqlik bilan to’ldirilgan proberka uchidagi elastik shar ko’proq cho’ziladi 



S

F

P



Shg



Vg

mg

F





gh

S

Shg

S

F

P





gh

P



gh

P



,

4

3



2

1

h



h

h

h



,

4



3

2

1



P

P

P

P



.

4



3

2

1



S

S

S

S





(258–a  rasm).  Bu  tajribadan  quyidagich  xulosa  qilish  mumkin.  Suyuqlik  ustini 

balandligi bir xil bo’lib qaysi suyiqlik zichligi katta bo’lsa o’sha suyuiqlik ustini katta 

bosim hosil qiladi.      

      


       

  

   



Suyuqlik tubiga yoki ichidagi jismga suyuqlik tomonidan ta’sir qilinayotgan bosim  

shakliga,  yuzasiga  bog’liq  emasligini  quyidagicha  tajriba  orqali  ko’rishimiz  mumkin: 

Keltirib  chiqarilgan  formula  ixtiyoriy  shakldagi  idish  uchun,  xatto  bunday  “idish” 

ko‘lmak yoki okean bo‘lganida ham o‘rinlidir. Formulani tasdiqlash uchun elastik tagli 

idishga o‘lchov sistemasini ulaymiz (259 – rasm). Silindrik idish A ni konussimon B va 

C idishlarga almashtirishda (idishlar tubi bir xil yuzaga ega va suyuqlik sathi balandligi 

tengdir) asbob teng bosim kuchlarini ko‘rsatadi, demak idishlardagi suyuqlik massalari 

turlicha bo‘lsada, suyuqlikning idish tubiga berayotgan bosimlari bir xil ekan. 

 

Agar suyuqlik tashqi bosim yani atmosfera bosimi ta’sir qilayotgan bo’lsa, u holda 



suyuqlik ichida chuqurlikdagi bosim:  

 

ga teng bo’ladi. Bu yerda  P



0

  tashqi bosim. 

 

Paskal qonuniga asosan istalgan sathda suyuqlikning hamma yo’nalishlarida 



ya’ni yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga va yon tomoniga bo’lgan bosimlar bir xil 

bo’ladi. 

  

Usti  ochiq  idishning  yon  dеvorlaridagi  bosimni  topish  formulasi  quyida 



keltirilgan: 

,

a



s



,

a



s

h

h

.



a

s

P

P

0



P

gh

P





 

Agar idishning usti yopiq bo’lsa uning asosidagi bosimi quyidagicha topiladi: 

 

Usti  yopiq  idishning  yon  dеvorlaridagi  bosimi  quyidagi  formula  yordanida 



topiladi: 

 

Silindrsimon  idishga  quyilgan  suyuqlikning  asosga  bеradigan  bosim  kuchi  yon 



sirtiga bеradigan bosim kuchiga tеng.

 bo’lsa u halda balanlik  asos radiusi 



ga tеng bo’lish kerak: h=R 

 

Mavzuga doir test 

 

1. Suyuqlikning idish tubi va devorlariga beradigan bosimini hisoblash formulasini 



ko'rsating.   A) p=mgh.      B) p=mg.      C) p=ρVg.      D) p=ρgh. 

2. Balandligi 



h bolgan suyuqlik ustunining bosimi qanday formula brlan aniqlanadi? 

      AP=Pg/h.      B) p=mgh.        C) p=ρgh.         D) p=ρh/g. 

3. Suyuqlikning rasmda tasvirlangan nuqtalaridagi bosimlari 

qanday?

 

 



       

A) 4- eng katta, 2- eng kichik.       B) 1-eng kichik, 4-eng katta. 

       C) hamma nuqtalarda bir xil.        D) 1-eng katta, 2-eng kichik. 

4. Ko’l tubidagi 1-, 2- va 3-nuqtalardagi bosimlar o’zaroqanday munosabatda?  

        A) 

𝑝

1



< 𝑝

2

< 𝑝

3

.        B) 𝑝



1

= 𝑝


2

= 𝑝


3

.         



        C) 

𝑝

1



= 𝑝

2

< 𝑝

3

.       D) 𝑝



1

> 𝑝


2

> 𝑝


3

. 

5. Idish tubidagi gidrostatik bosim nimalarga bog’liq:  1) idish 

shakliga;  2) idish tubining yuziga;  3) idishdagi suyuqlik 

zichligiga;  4) suyuqlikustuning balandligiga?     

     A) 1 va 2.         B) 2 va 3.        C) 1 va 4.           D) 3 va 4.

 

 

6. Suyuqlikning idish tubiga bosimi …  

     A) suyuqlik zichligiga to’g’ri proporsional bo’lib, ustunining balandligiga 

bog’liq emas.   

    B) suyuqlik ustuni balandligiga to’g’ri proporsionalbo’lib, suyuqlik zichligiga 

teskari proporsional. 

   C) suyuqlik zichligiga to'g'ri, ustunining balandligiga teskari proporsional,  

   D) suyuqlik zichligiga vustunimng balandligiga to'g'ri proporsional. 

7. 4 ta bir xil idish birinchisi kerosin, ikkinchisi moy, uchinchisi suv, to'rtinchisi simob 

bilan to'ldirilgan. Kerosin, moy, suv va simobning zichliklari mos ravisnda  

ρ

1



<ρ 

2

< ρ 

3

4

. Bu suyuqliklarning idish tubiga beradigan bosimlarini taqqoslang. 



  A)

 

P

1

>P

2

>P

3

>P

4

.

              

B) P

1




2




3




4

.       

    C) bir xil.                D) P



1

>P

2

=P

3

>P

4

.           E) P

1

=P

2

>P

3

=P

4

8. Idish tubiga suyuqlik tomonidan ta’sir etayotgan bosimni 17 marta orttirish uchun 

suyuqlik balandligini qanday o‘zgartirish kerak?   

     


A) 17 marta kamaytirish kerak,    B) 8,5 marta kamaytirish kerak. 

2

0



gh

P

P

yon





gh

P

yopq



2

/

gh



P

yon





yon



asos

F

F



     C) 17 marta orttirish kerak.        D) 8,5 marta orttirish kerak. 

9. Agar zichligi ρ bo‘lgan suyuqlikning idish tubiga ko'rsatadigan gidrostatik bosimi 5 

marta ortgan bo'lsa, suyuqlik ustunining balandligi qanday o'zgargan? 

 

     A) o'zgarmagan.                         B) 5 marta ortgan,          



     C) 5 marta kamaygan.                D)

 𝜌 ∙ 5 marta ortgan. 

10. Silindrik idishga suv quyilgan. Rasmda ko'rsatilgan 1-, 2-, va 3-

nuqtalarning qaysi birida suv bosimi eng katta?           

     A) 



1.          B) 2.        C) hamttia nuqtalarda bosim bir xil.       D) 3.  

11. 1 mm suv ustunining bosimi necha paskal bo‘ladi? g=10 m/s

2

.  


     

A) 90.            B) 100.         C) 0,1.         D) 9.         E) 10. 

12. Qalinligi 0,5 m bo'lgan benzin qatlami idish tubiga qanday bosim beradi (kPa)? 

Benzinning zichligi 800 kg/m

3

.     A) 2.        B) 4.         C) 5.         D) 6.         E) 1. 



13. Zichligi 900 kg/m

3

 bo’lgan suyuqlikning 30 sm chuqurlikka ega bo’lgan joyidagi 



bosimini toping (Pa)        A) 2700.       B) 27000.         C) 270000.     D) 3000. 

14. Balandligi 40 m bo'lgan suv ustunining bosimini aniqlang (kPa). g=10 N/kg.  

      

A) 4.       B) 4,5.       C) 40.        D) 400. 

15. Chuqurligi 5 m bo'lgan ko‘l tubidagi bosim qanday (Pa)? Atmosfera bosimi 100 

kPa ga teng.        

A) 2510

5

.     В)  0,510

5

.       C) 5,5

10



5

.     D) 1,7

10



5

.    E) 1,5

10



5

16. Ko'ldagi qanday chuqurlikda (m) bosim 5

∙10

5

 Pa bo'lad? 



        A) 60.         B) 40.         C) 30.          D) 26.        E) 50.  

17. Suvning ko‘l tubiga beradigan bosimi  200 kPa bo‘lishi  uchun, kolning chuqurligi 

qanday bo'lishi kerak (m)?    A) 2.          В) 10.        C) 20.        D) 100.       E) 200. 

18. Dengizning qanday chuqurligida (m) gidrostatik bosim 5 MPa ga teng?_  

        

A) 50.           B) 290.       C) 500.         D) 600. 

19. Baykal ko‘lining bosim atmosfera bosi Atmosfera bosimi 100 kPa, g=10 N/kg, 

        A) 30.         B) 150.         C) 200.         D) 300. 

20.  Suv  havzasidagi  qanday  chuqurlikda  bosim  normal  atmosfera  bosimidan  3  marta 

katta bo'ladi (m)?      A) 2.          B) 3.          C) 30.       D) 20. 

21. Okeanda necha metr chuqurlikdagi bosim normal atmosfera bosimi (1

∙10

5

 Pa) dan 



3 marta katta bo'ladi? 

𝜌

𝑠



= 1000 kg/m

3

, g=10 N/kg. 



         A) 30.        B) 23.        C) 17.       D) 20.        E) 15. 

22.  Uyning  1-  va  9-qavatlariga  o'rnatilgan  vodoprovod  kranlaridagi  suv  bosimlari 

qanchaga (kPa) farqlanadi? Har bir qavatning balandligi 3 m ga teng. g=10 N/kg. 

       A) 0.         B) 24.          C) 27.       D) 240.        E) 270. 

23.  Suv  bosimi  hosil  qiluvchi  minoradagi  suvning  sirti  yerdan  20  m  balandlikda 

joylashgan.  Shu  suv  bilan  tutashgan  va  yer  sirtidan  2  m  chuqurlikda  joylashgan 

quvurdagi suvning bosimi qanday (kPa)? g=10 N/kg. 

 

          A) 0.       B) 20.        C) 22.        D) 200.       E) 220. 



24. Suv bosimi hosil qiluvchi minorada suvning sathi suv havzasidan 30 m balandlikda 

turadi.  Havzadan  20  m  balandlikda  joylashgan  vodoprovod  quvuridagi  bosimni 

aniqlang (Pa).       

A) 10

2

.           В) 10

3

.          С) 10

4

.             D) 10

5

. 


25. 3 ta idishga suv (1), simob (2) va kerosin (3) quyilgan 

bo'lib, ularga tushirilgan naychalarning tutashtirilgan qismi 

nasosga  ulangan.  Agar  nasos  havoni  so'rishni  boshlasa, 

qaysi suyuqlik ustuni balandroq ko‘tariladi?

 

 

        A) ustunlar teng bo'ladi.       B) 1.      C) 2.      D) 3. 



26.  Rasmda  ko'rsatileandek,  idishlarning  biriga  suv,  ikkinchlsiga 

kerosin  quytlgan.  Idishlar  tutashish  joyida  elastik  parda  bilan 

ajratilgan.  Qaysi  idish  tubiga  bosim  kattaroq?  Suvuqliklarni 

ajratuvchi elastik parda (



ab) qaysi tomonga egiladi? 

      


A) P

suv

=P

ker

. 

egilmaydi.              B) P

suv

>P

ker

, suv tomonga.         

      C) P

suv 

>P

ker

, kerosin tomonga.         D) 

 P

ker 

>P

suv

, kerosin tomonga.     

      E) 

 P

ker 

>P

suv

, suv tomonga. 

27. Turli shakldagi 3 idishga bir xil suyuqlik bir xil balandlikkacha 

quyilgan. Idish- lar tubiga bosimlar munosabati qanday bo'ladi?  

     A) р



1



2

=p

з

.           Вp

2

>p

1

>p

3

.          

    C) p

1

>p

2

>p

3

.      D) р

з



1



2.

 

28. Silindrik stakan (1), konussimon menzurkа (2) va konussimon kolba (3) larga 



quyilgan bir xil massali suvlarning idish tubiga bosim kuchfarim taqqoslang.  

      


A) F

2



1



3

.        B) F

1

=F

2

=F

3

.       С) F

2



3



1

.        D) F

l



3



2

29. Po'latdan yasalgan brusok yerga p bosim beryapti. Uning qalinligini toping, ρ-

po'lat zichligi.      

𝐴) √𝜌g𝑝.       B) pg/ρ.       



C) 

𝐩/



(

𝛒𝐠

) .         



D) p/(ρg

). 

30. Zichliklari uchun ρ

1

>ρ 


2



munosabat o'rinli bo'lgan uch xil moddadan yasalgan, 

massalari va asoslarining yuz- lari o'zaro teng uch jismning gorizontal tekislikka ко 

rsata- digan bosimlari p

1

,  p

2

 va p

3

 lar orasidagi munosabat qanday?   

      A) p

1

>p

2

=p

3

.           B)p

1

>p

2

>p

3

.        C) р

1



2

=p

з

.    D) p

1




2




3

.  E) p

1

=p

2

>p

3

. 

31. Qo'rg'oshin po'lat va yog'ochdan balandliklari va massalari teng silindrlar yasalgan. 

Bu silindrlar asoslarining yerga beradigan bosimlari qanday munosabatda bo'ladi? 

         A) P

q

=P

p

=P

yo

.              B) P

q




p




yo

.         C) P



p

=P

q

>P

yo

.     

        D) P



p

>P

q

>P

yo

.              E) P

q

>Pp>P

yo

32.  Kub  shaklidagi  akvarium  suv  bilan  to'ldirilgan.  Undagi  suvning  massasi  8  kg. 

Suvning akvarium tubiga bosimini toping tkPa). g=10 N/kg.  

A) 1.   B) 2.  C) 4.  D) 8. 

33.  Kub  shaklidagi  akvarium  suv  bilan  to'ldirilgan.  Agar  suvning  akvarium  tubiga 

bosimi 4 kPa ga teng bo'lsa, suvning massasi qanday (kg)?  

        


A) 32.      B) 40.      C) 64.        D) 80. 

34.  Balandligi bir  xil  bo‘lgan  uchta  idishdagi  suvning  idish  tubiga 

ta’sir kucnlari F

1

, F

2

 va 


F

3

 qanday munosabatda? Idish tublari yuzlari 

S

1



2

3

.



 

 

       A) F



1

=F

2

=F

3

.            B) F

1

=F

2



3

.           C) F

1

>F

2

>F

3

.          D) F

1



2



3

. 

35.  Kerosin  bilan  to'ldirilgan  bakning  yon  tomonida  yuzi  20  sm

2

  bo'lgan  teshik  bor. 



Teshikning  markazi  kerosin  sathidan  3  m  pastda.  Teshik  tiqin  bilan  mahkamlab 

qo'yilgan. Tiqinga ta’sir etuvchi gidrostatik bosim kuchi qanday (N)? Kerosin zichligi 

800 kg/m

3

, g=10 N/kg deb hisoblang.   A) 16.     B) 160.    C) 320.     D) 480.     E) 48. 



36.  Silindr  shaklidagi  idishga  massalari  teng  bo'lgan  simob  va  suv  quyildi.  Bunda 

suvuqliklar  ustunining  umumiy  balandligi  29,2  sm  bo‘ldi.  Shu  ustunning  idish  tubiga 

bosimini toping (kPa). Simobning zichligi 13,6

∙10


3

 kg/m


3

          A) 5,44.        B) 29,2.        C) 36,8.        D) 39,7. 



37. Silindr shakldagi idishga qanday balandlikkacha suv quyilganda, idish devorlariga 

ta’sir qiluvchi bosim kuchi idish asosiga ta'sir qiluvchi bosim kuchiga teng bo'ladi? Idish 

asosining radiusi 

R ga teng.   

         A) h=R/3.           B) h=

√2R/2.           C) h=R.         D) h=R/2. 

38. Suvning idish tubiga bosim kuchi uning yon sirtiga beradigan bosim kuchiga teng 

bo'lishi  uchun  suv  to'ldirilgan  radiusi  5  sm  li  silindrik  idishning  balandligi  qanday 

bo'lishi kerak (m)?      



A) 0,5.       B) 0,1.      C) 0,05.       D) 0,8. 

39.  Qanday  shart  bajarilganda,  suyuqlikning  silindrik  idish  tubiga  bosim  kuchi  uning 

yon  sirtiga  bosim  kuchiga  teng  bo'ladi? 

r - silindr asosining  radiusi,  h - suyuqlikning 

balandligi.    



A) h=2r.       B) h=r/2.         C) h=r.        D) h=πr. 

40.  Asosining  yuzi  1  sm

2

  bo'lgan  silindrik  idishdagi  suv  idish  tubiga  10  kPa  bosim 



bermoqda. Agar suvni asosi 10 marta katta bo'lgan idishga quysak, suv avvalgi bosimni 

berishi uchun bu idishga yana necha litr suv quyish kerak? g=10 N/kg.  

       

A) 9.      B) 1,8.       C) 0,45.       D) 0,9. 

41. Ikkita silindr shaklidagi idishning biriga suv, ikkinchisiga kerosin quyildi. Agar 

suvning idish tubiga beradigan bosimi kerosin beradigan bosimdan 2 marta Katta 

bo’lsa, suv ustuni balandligining kerosin ustuni balandligiga nisbati nimaga teng 

bo'ladi? ρ

k

=800 kg/m



3

.        A) 1,6.        B) 2.       C) 1.        D) 0,8. 

42. R radiusli silindrik idishga suv solingan. Agar idishga massali yog'och bo'lagi 

solinsa, suvning sathi qancha ko'tariladi? 



ρ - suvning zichligi. 

      A) 

4𝑚

3𝜋𝑅



2

𝜌

.        B) 𝑚𝜋𝑅



2

𝜌.      C) 

2𝑚

𝜋𝑅

2



𝜌

.         D) 

𝑚

𝜋𝑅

2



𝜌

.        E) 

𝜋𝑅

2

𝑚



𝜌

43. Silindr shaklidagi idishga solingan suvda suzib yurgan muz bo'lagi ichida yog'och 



bor. Agar muz erib ketsa suv sathi qanday o'zgaradi? Suvning zichligi - ρ

0

, muzning 



zichligi – ρ

1

, yog'ochning zichligi — ρ



2

. Haroratning o‘zgarishi hisobga olinmasin.  

       

A) ρ

2



1

 nisbatda ortadi.        B) ρ

2



1

 nisbatda kamayadi.  

      C) 



ρ

0



2

 nisbatda kamayadi.       D) 



ρ

0



1

 nisbatda ortadi.      E) o'zgarmaydi. 

44. Suvli idishda muz parchasi suzmoqda. Muz erib ketganida. suv sathi qanday 

o'zgaradi? Suv haroratining o'zgarishi hisobga olinmasin. 

       A) o'zgarmaydi.            B) ko'tariladi.             C) pasayadi. 

       D) erish vaqtida pasayadi, erigach ko'tariladi. 

45. Idishdagi suvda ichida havo pufagi bo'lgan muz bo'lagi suzib yuribdi. Agar muz 

batamom erisa, suvning sathi qanday o'zgaradi? Suv haroratining o'zgarishi hisobga 

olinmasin.       



A) o'zgarmaydi.           B) ko'tariladi.          C) pasayadi. 

D) ko'iarilishi ham mumkin, pasayishi ham. 

46. Idishdagi suvda ichida toshi bor muz parchasi suzib yuribdi. Agar muz batamom 

erisa, suvning sathi qanday o'zgaradi? Suv haroratining o'zgarishi hisobga olinmasin. 

          A) o'zgarmaydi.            B) pasayadi.       



         C) ko'tariladi.                D) ko tarilishi ham mumkin, pasayishi ham. 

47. Suv bilan limma-lim to'ldirilgan idish dinamomelrga osilgan. Agar suvda 

cho'kmaydigan jism idishdagi suvga solinsa, dinamometrning ko'rsatisra qanday 

o'zgaradi?         A) ortishi ham, kamayishi ham mumkin. 

         B) o'zgarmaydi.         C) ortadi.           D) kamayadi. 

48. Suv bilan limma-lim to'ldirilgan ochiq idish dinamometrga osilgan. Agar suvda 

cho'kadigan jism idishga tegmaydigan qilib suvga botirilsa, dinamometrning 

ko'rsatisni qanday o'zgaradi?     A) 



ortadi.           B) kamayadi.     C) o'zgarmaydi.  

      D) jismning massasiga bog'liq  holda ortishi ham, kamayishi ham mumkin. 

49. Tarozining bir pallasida suvli idish, boshqa pallasida esa tarozi toshlari bor. Bunda 

tarozi muvozanatda turibdi. Agar idishning tubiga tegmaydigan qilib suvga barmoq 

botirilsa, tarozining muvozanati qanday o'zgaradi? 

       A) suvli idish yuqorisa ko'tariladi.         



       B) suvli idish oldin pastga tushadi, so’ngra yuqoriga    ko'tariladi.

  

       C) muvozanat o'zgarmaydi.      D) suvli idish pastga tushadi. 

50. Uchta bir xil chetak suv bilan to'latilgan. 1-chelakda suvdan boshqa hech narsa 

yo'q. 2-chelakda 1 kg massali yog'och, uchinchi chelakda 100 g massali po'kak bor. 

Har uchala chelak to‘la og'irligini taqqoslang.        

         

A) P

1




3




2

.       В) P

1

>P

3

>P

2

.          C) P

1



2



з

.      D) P

1

>P

2

=P

3

. 

51. Silindr shaklidagi idishga solingan 0

0

C temperaturadagi yog'da muz bo'lagi suzib 



yuribdi. Muz tamom eriganidan so’ng idishdagi suyuqlik balandligi va idish tubiga 

bosim qanday o'zgaradi? (ρ



suv



yog’

). 

    A) bosim o'zgarmaydi, suyuqlik sathi ko'tariladi. 



    B) bosim oshadi, suyuqlik sathi pasayadi. 

    C) bosim, ham suyuqlik sathi ham o'zgarmaydi. 

    D) bosim o'zgarmaydi, suyuqlik sathi pasayadi. 

52. Mayda toshlar yuklangan qayiqcha vannadagi suvda suzib yuribdi. Bir nechta 

toshni qayiqchadan olib vannaga tashlansa, undagi suv sathi qanday o'zgaradi? 

     A) o'zgarmaydi.          B) ko'tariladi.           C) pasayadi. 



     D) javob vannadagi suv miqdoriga bog’liq. 

53. Suvli idishda tubiga ip yordamida po'lat shar osilgan temir quticha suzmoqda. 

Shar idish tubiga tegmaydi. Agar shar osilgan ip uzilsa, idishdagi suv satni qanday 

o'zgaradi?             



A) pasayadi.          B) o'zgarmaydi.            C) ko'tariladi. 

                 D) javob shar о Ichamlariga bog'liq. 

54. Idishdagi suvda yog'och quticha suzmoqda. Qutichaga teshiklar orqali suv kirdi va 

quticha suvga chuqurroq botdi, lekin suzishda davom etdi. Bunda idishdagi suv sathi 

o‘zgardimi?      A) o'zgarmadi.      B) ko'tarildi.        C) pasaydi. 

          D) javob qutining botish chuqurligiga bog liq. 

55. Vodorod gazi bilan to'latilgan havo shari ichidagi quyi (Q), 

markaziy (M) va yuqori (Y) nuqtalardagi bosimlar qanday? 

 

       A) uchala nuqtada bir xil.      



       B) eng katta bosim M da, eng kichigi Q da. 

       C) Q va M nuqtalarda bir xil, Y da nolga teng. 

       D) Q va M nuqtalarda bir xil, Y da eng katta.

 

 



39 - §. ARXIMED QONUNI 

 

Suyuqlik asosidagi bosim  satxning balandligiga bog’liq ekanigini bilamiz. Ya’ni 



suyuqlikning pastki qatlamidagi bosim yuqori qatlamdagidan ko`ra kattaroq bo`ladi va 

shuning uchun ham suyuqlikka botirilgan jismga itarib chiqaruvchi kuch ta’sir etadi. Bu 

kuchga Arximed kuchi deyiladi. 

Suyuqlik yoki gazga to’la botirilgan jism o’z hajmi qadar suyuqlik yoki gazni siqib 

chiqaradi, jismga o’zi siqib chiqargan suyuqlik yoki gaz og’irligiga tеng bo’lgan siqib 

chiqaruvchi kuch ta'sir qiladi, bu kuchga Arxеmid kuchi  (F



A

)  dеyiladi.  

Demak, yuqoriga ko‘taruvchi kuch jism siqib chiqargan suyuqlik og‘irligiga teng 

bo‘lar ekan.  

Arximed kuchining paydo bo‘lish sababini gidrostatik bosim 

orqali tushuntirish mumkin.

  

Soddalik  uchun  suyuqlikka  botirilgan  jismni  kub  shaklida 



deb  qaraylik  (266–rasm).  Jismning  ostki  va  ustki  qismlari  turli 

chuqurlikda  bo‘lganligidan,  ularga  ta’sir  etuvchi  gidrostatik 

bosimlar  ham  turlicha  bo‘ladi.  Rasmadan  ko‘rinadiki,        h

1


Download 1.51 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling