5-ma’ruza Mavzu: Boshqarish elementlari


Download 102.67 Kb.
Sana21.02.2020
Hajmi102.67 Kb.

Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishdan Boshqarish elementlari

o’quv uslubiy majmua




5-ma’ruza

Mavzu: Boshqarish elementlari: Relelar. Fotoelektron rele. Ximoya apparati. Ikki xolatli ARSni mantiqiy boshqarish sxemasi.
1.Boshqarish elementlari. Relelar.

2.Fotoelektron rele.

3.Himoya apparati.

4.Ikki holatli ARSni mantiqiy boshqarish sxemasi


Rele avtomatik sistemalarda boshqarish, himoya, nazorat signalizasiya, rostlash va boshqa diskret operasiyalarni bajarish uchun juda ko’p qo’llaniladigan apparatdir. Relega kiruvchi signal uzluksiz ravishda o’zgarib, ma’lum qiymatga ega bo’lgandagina unda o’zgarib, ma’lum qiymatga ega bo’lgandagina unda sakrashsimon xarakteristikali chiqish signali hosil bo’ladi. Shundan so’ng kiruvchi signal qiymatini o’zgarish oshishi javomida chiquvchi signal o’zgarmaydi. Kiruvchi signal kamayib ma’lum miqdorga etganda esa, chiqish signali sakrashsimon xarakterga uziladi va oldingi holatga qaytadi.

Rele xususiyatlari bilan elektromexanik relening ulanish sxemasi va xarakteristikasi orqali tanishish mumkin. Rele cho’lg’amiga Ik potengsiometr surilgichini pastdan yuqoriga qarab surish yo’li bilan sekin ko’paytirib borilganda tok kattaligi Iish ga yoki signal Xish ga etganda rele ishga tushadi, ya’ni uning kontakti orqali o’tadigan sakrashsimon xarakterga ega bo’lgan qish signali Ich yoki Xch hosil bo’ladi, ya’ni rele ishga tushadi. Shu sababli relega kiruvchi signalning bu qiymati ishga tushishi signali Xish deb ataladi.

Endi potensiometrning surilgichini pastga surib kirish signalini kamaytirib boshlasak, Ik yoki Xk bo’lganda chiqish signali keskin kamayadi, ya’ni rele o’z kontaktlarini bo’shatib yuboradi, chiqish signali yo’qoladi. Relega kiruvchi signalning bu qiymati qaytish signali Xk deb ataladi. Rele o’zining quyidagi asosiy parametrlari bilan xarakterlanadi: bu quvvat relening ishonchli ishlashi, ya’ni kontaktlarning barqaror ulanib turishi uchun zarur bo’lgan tashqaridan ta’sir qiladigansignalning minimal qiymatiga teng bo’ladi. Boshqarish quvvati: u relega ta’sir qilayotgan signalning shunday minimal quvvatidirki bunda rele kontaktlari uzilmay turadi.

Qaytish koeffisienti Kk=Xk/Xish.

Relening ishga tushish vaqti relega boshqarish signali berilganda to undan signal chiqqunga qadar o’tadigan vaqt.

Rele ishga tushish vaqtiga qarab, tez ishlovchi, normal, kechikishli va vaqt relelariga bo’linadi,masalan: relening ishga tushish vaqti tish<0.05 s bo’lsa, tez ishlovchi rele va tish= 0.05…0.15 s bo’lsa, normal rele tish>0.15 s bo’lsa , sekinlatilgan rele deyiladi. Ishga tushish vaqti 1 s bo’lib, bu vaqtning yana ma’lum oraliqlarda o’zgartirish mumkin bo’lgan rele vaqt relesi deyiladi.



7.5- rasm.

Ulash imkoniyatlari relening kontakt juftlari soni bilan aniqlanadi. O’lchamlari, massasi va ishonchli ishlashi hamrelening asosiy parametrlari hisoblanadi.

Elektr relelari elektromagnit, magnitoelektron vaqt relesi kabi turlarga bo’linadi.

Elektromagnit rele avtomatik sistemalarning boshqarish zanjiridagi tok turiga qarab ikki xil bo’ladi:


  1. O’zgarmas tok relesi

  2. O’zgaruvchan tok relesi.

O’zgarmas tok relesining ikki turi 1-rasmda a)yuqori aylanuvchi relelar, b)gerkonlar kontaktlari germetik berkitilgan rele rasmda ko’rsatilgan.

Bu tipdagi barcha relelarning ishlash prinsipi bir xil bo’ladi, chunki ularning barchasida hamma elektromagnit cho’lg’ami 1 dan tok o’tganda qo’zg’aluvchi po’lat 3 qo’zg’almas po’lat o’zak 2 tomon tortiladi va u bilan mexanik bog’langan kontaktlar 4 ulanib, boshqariluvchi zanjirda chiqish signali Xch hosil bo’ladi. Gerkonlarda qo’zg’aluvchi po’lat o’zak vazifasini kontakt sistemasidagi plastinkalar 4 bajaradi. Elektromagnit relelarning magnit zanjiridagi ochiq holatida katta va kontaktlar ulangan holatida ancha kichik bo’lishi sababli bu relelarning qaytish koeffisienti 1 dan ancha kichik , ya’ni Kk< 1 bo’ladi, bu erda Kk – relening qaytish koeffisienti.

Ma’lumki elektrmagnit maydonining kuchi Fem qo’zg’aluvchi po’lat o’zak oralig’i yoki prujinaning tortish kuchi, Fpr dan katta,ya’ni Fpr< Fem bo’lgandagina rele kontaktlar yopiladi, yopiq kontaktlar 5 esa ochiladi.

Relening ishga tushish toki Iish , qaytish toki Ik lardan qancha katta bo’lishini bilish uchun kontaktlarning ulanish va uzilish vaqtidagi elektromagnit maydon kuchi prujinaning tortish kuchiga teng, ya’ni Fpr=Femul=Femuz deb faraz qilamiz. U holda aIishW2/ u0max =aIqW2/ u0min yoki

u0min / u0max =Iq/ Iish = Kk <1

Odatda kuchsiz tok relelarining qaytish koeffisienti Kk=0.3…0.5 bo’ladi.

Rele kontaktlarining ulanish uzilish tezligi va bu parametrlarni o’zgartira olish imkoniyatlari borligi katta amaliy ahamiyatga ega. Buni releni dinamik xarakteristikasi asosida qurish mumkin. Bu xarakteristika rele elektromagnit cho’lg’amining differensial tenglamasi U=R1+ Ldi/dt ni echish yo’li bilan yoki tajriba yo’li bilan quriladi. Tenglamani echimi quyidagi ko’rinishda bo’ladi:

I = Un / R (1-et/ t), bunda, In / R- g’altak tokining barqaror rejimidagi qiymati yoki relening ishlash toki; T=XR / R – zanjirning vaqt konstantasi; Un – relening nominal kuchlanishi; RX1 – elektromagnit chulg’amining aktiv va induktiv qarshiligi (XL=щL).

Relening barqaror ishlashi uchun uning nominal toki In dan ancha katta bo’lishi kerak.

Odatda Kzap= In / Iish- relening zapas koeffisienti deyiladi.

G’altakning dinamik xarakteristikasi tenglamadan relening ishlash tezligini oshirishining 2 yo’li borligini ko’rish mumkin:1) relening toki In qiymatini oshirish; 2) relening vaqt konstantasi T ni o’zgartirish. Relening nominal toki qiymatini oshirish amalda 1.5< Kzap< 2 bilan chegaralanadi.

O’zgarmas tok relelarining ishlash tezligini oshirish uchun qo’llaniladigan bir necha sxemalar mavjud.




2-rasm a) da relening ishlashini tezlashtiradigan,ya’ni uning kontaktlarining ulanish vaqtini o’zgartiradigan sxema tasvirlangan.

Unga rele cho’lg’amiga ketma-ket qilib kondensator S bilan shuntlangan aktiv qarshilik ulangan. Sxemaga boshqaruvchi signal kuchlanish butunlay relening g’altak cho’lg’amiga tushadi. Shunga bu paytda o’tkinchi prosess toki asosan kondensatordan o’tadi.

Boshqaruvchi kuchlanish relening nominal kuchlanishdan ikki marta katta bo’lishi mumkin. Shunda relening nominal toki quyidagi formula orqali ifodalanadi:

In=Ubr+R

Kondensator sig’imi C esa zanjirdagi rezonans hodisasiga muvofiq L/R=RC yoki C= L/R2.

Boshqaruvchi kuchlanish Ub rele zanjiriga ulanganda o’tkinchi prosess toki eng oldin kondensatorni zaryadlash uchun sarf bo’ladi, kondensatorning zaryad toki rele g’altagidan o’ta boshlaydi, natijada relening ishlashi ma’lum vaqtga kechikadi.

Rele zanjiri boshqaruvchi kuchlanishdan uzilganda esa kondensatorning zaryad toki g’altagi orqali o’tadi va tok hosil qilgan magnit maydonning kuchi rele kontaktlarining uzilishini ancha kechiktiradi. Rele kontaktlarining uzilish vaqtida kechiktirish imkonini beradigan ikkinchi sxemada aks ettirilgan.

Relelarga qo’yiladigan talablar ko’pligi va turli – tumanligi rele tiplarining behisob sabab bo’ldi, masalan, hozir chiqarilayotgan birgina o’zgarmas tok relesining tipi 200 dan oshib ketdi. RPN tipidagi o’zgarmas tok relesining 800 ga yaqin turi bor.

Ular bir-birlaridan qarshiligi, g’altak o’ramlari soni, kontakt gruppalarining ko’rinishi va soni, ishlash vaqti parametrlari hamda boshqalar bilan farq qiladi.

Quvvati bo’yicha relelar yuqori sezgirlikka ega bo’lgan 100mVt li, sezgirligi normal hisoblangan kuchsiz tokli 1-B Vt li elektromagnit relelarga bo’linadi. Kontaktlarning quvvati jihatidan kichik quvvatli o’zgarmas tok uchun va 120 Vt li o’zgarmas tok uchun v 120 Vt li o’zgarmas tok relelari mavjud.

RP tipidagi oraliq relelarining quvvati o’zgarmas tok uchun 150 Vt va o’zgarmas tok uchun 500 Vt gacha bo’ladi.

Qutbli rele. YUqoridagi o’zgaruvchan yoki o’zgarmas tok relelari uchun signal yo’nalishining farqi yo’q. Ularda qo’g’aluvchi po’lat o’zak doim bir qutbga tortiladi. Avtomatika qurilmasida signal yo’nalishi o’zgarishiga muvofiq ikki yoqlama shilaydigan ikki qutbli relelar ham juda ko’p qo’llaniladi.

Po’lat o’zakka o’rnatilgan doimiy magnitning oqimi F0 yakor orqali o’tib ikki qismga F1 va F2 oqimlarga bo’linadi. Relega kiruvchi signal yoki boshqaruvchi oqim Fb bo’lmagan holatda F1=F2 bo’lsa, relening yakori 3 o’rtada neytral holatda, ya’ni kontaktlar 1 yoki 2 ulanmagan holatda bo’lishi kerak deb faraz qilinadi. Amalda bu holat barqaror bo’lmaydi, yakor har doim bir tarafga og’adi.Reledan chiquvchi kontakt 1 yoki 2 tomonlariga yo’naltirish uchun kiruvchi qarama-qarshi tarafga o’zgartirish kerak. Sxemadan ko’rinadiki, Fb magnit oqimi F1 bilan qushilgan bo’lsa, u holda Fb ning yo’nalishni qarama-qarshi tarafga o’zgartirish kerak. Ko’rinib turibdiki, yakor 3 ning faqat 2 ta barqaror holati bor. U kontakt 1 yoki kontakt 2 bilan ulanishi mumkin. Shuning uchun ham bunday relelar ikki pozisiyali deb ataladi.

(b)-rasmda uch pozisiyali rele sxemasi tasvirlangan. Bunga Fb=0 bo’lganda yakor neytral poziyiyada bo’ladi. Yakorning neytral pozisiyada turishini undagi ikki tomonga tortib turadigan prujinalar ta’minlaydi.

Vaqt relesi texnologik prosesslarni avtomatlashtirish uchun qo’llaniladigan eng zarur elementlardan hisoblanadi. Bu relelar, shuningdek, komanda apparatlari va programma qurilmalari texnologik prosess davomida operasiyalarni boshlash va to’xtatishni, ularning ma’lum vaqt optimal sikl oralig’ida o’zaro bog’langan o’tishini ta’minlaydi. Elektromexanik vaqt relelarini tayyorlashda soat mexanizmlaridan foydalaniladi. Soat mexanizm tortish kuchi o’rnida elektromagnit tortish kuchidan foydalaniladi. Sxemada elektromagnitli vaqt relesining prinsipial sxemalari ifodalangan.

Vaqt relesi kontaktlari soat mexanizmining shkalasi bo’yicha oldindan berilgan kechikish surib qo’yiladi. Bu chiqish signalining kechikish vaqti hisoblanadi. Relega kiruvchi signal boshqarish kontaktni Kb ga ulanganda elektromagnit E cho’lg’amidan tok o’tib po’lat o’zakda magnit maydon bo’ladi, uning kuchi richaglar orqali soat mexanizmini yurgizib boradi. Soat mexanizmini o’qiga o’rnatilgan richag 4 aylanib kelib, berilgan kechikish vaqti davri ichida egiluvchi po’lat taxtacha 3 ni bosib o’tadi. Natijada 3-2 kontakt juftlari uzilib, 3-1 kontakt juftlari ulanadi va releda chiquvchi signal hosil bo’ladi.

Bu signal o’z navbatida boshqarish zanjiridagi birorta ijrochi elementga yoki oraliq kiruvchi signal bo’lib ta’sir qiladi. Bu tipdagi relelar chiquvchi signalni 0.5 dan 10 s gacha kechiktiradi.

Fotorelelarning juda ko’p sxemalari mavjud. Eng oddiy fotoelektronning ishlash prinsipi quyidagicha fotoelementga yorug’lik tushganda uning qarshiligi R1 juda kamayib R1 va R2 zanjiridan o’tadigan tok kattaligi oshib ketishi tufayli baza potensiali Ub= iR2 oshadi. Natijada tranzistor ochiladi, kollektor toki uning kontakti ulanib chiquvchi signal Xch hosil bo’ladi.

Issiqlik relesi elektrotexnik qurilma va elektr dvigatellarini o’ta nagruzkalanish singari zararli rejimlardan saqlash uchun xizmat qiladi. Sxemada issiqlik relesi tuzilishining sxemasi ko’rsatilgan. Bu rele asosan asinxron dvigatellarni o’ta nagruzkalanishdan saqlash uchun qo’llaniladi. Buning uchun esa dvigatelning ikki fazasiga ikkita issiqlik relesi ulanadi. Relelarga kiruvchi signal dvigatelning faza toklari hisoblanadi. Asinxron dvigatelning o’ta nagruzkalanishi natijasida relening qizdirgichi 1 dan o’tgan tok If qizdirgichda issiqlik ajralishini oshirib yuboradi. Issiqlik ta’sirida bimetall plastinka yuqoriga qarab egiladi va richag 3 ni bo’shatib yuboradi. Natijada kontakt juftlari 4 uzilib reledan chiquvchi signal hosil bo’ladi. Bu signalni dvigatelning boshqarish zanjiriga ta’siri natijasida dvigatel ishlashdan to’xtaydi.

Bimetall plastina ikki turli metalldan yasalgan va bir-biriga parallel yopishtirilgan ikki plastinkadan iborat bo’lib, ularning issiqlikdan kengayish koeffisientlari har xil. Ustki metallning cho’zilish koeffisienti pastkisinikidan bir necha marta kichikligi sababli, bimetall plastinka issiqlik ta’sirida yuqoriga qarab egilganda issiqlik relesi ishlash jarayoni bilan tanishgan bo’lamiz.
Avtomatik uzgichlar.
Hozirgi vaqtda himoya apparatlari sifatida ko’proq avtomatik uzgichlar qo’llanilmoqda. Bu apparatlar bir yo’la ikki vazifani qisqa tutashuv tokidan va o’ta nagruzkalanishdan saqlash vazifalarini bajaradi. 3 sxemada uch fazali avtomatik uzgichning prinsipial sxemasi ko’rsatilgan.

Agar tarmoq zanjirida yoki elektr yuritmalar zanjirida issiqlik tutashish sodir bo’lsa, avtomatning ijrochi elementi elektromagnit 1 dan o’tgan tok va hosil qilgan magnit maydon kuchi o’zak 2 ni yuqoriga ko’tarib richag 8 orqali ilmoqdan bo’shagan zanjirning kontaktlari prujina 5 kuchi bilan uzilib qisqa tokini o’chiradi.

Agar zanjirdagi elementlar elektr dvigatel va mexanizmlar o’ta nagruzkali bo’lsa, u holda qizdiruvchi element 7 bimetall plastinka 6 ni qizdiradi. Ustki plastinkaning issiqlikdan cho’zilish koeffisienti kichik bo’lgani uchun bu plastinkadan yuqori tomonga egiladi va ilmoqli richagni ko’tarib yuboradi, kontaktlar o’ta nagruzkalanishdan saqlanib qoladi.

Sistemada normal ish holati o’rnatilgandan so’ng avtomat qaytadan qo’l bilan ulanadi. Shuning uchun ham bu qurilma avtomatik uzgich deyiladi. Elektromagnit va issiqlik relesidan iborat avtomatlar boshqa hamma himoya apparatlariga qaraganda qator afzalliklarga ega:



  1. Avtomatlar bir vaqtning o’zida qisqa tutashish va o’ta nagruzkalanishdan saqlash vazifalarini bajaradi.

  2. Eruvchan saqlagich qo’llansa, bir fazali qisqa tutashish yuz berganda dvigatel qolgan ikki faza tokida ishlayveradi. Avtomat qo’llanganda esa har qanday xavfli holatda dvigatelning hamma fazalari uzilib u ishlashdan to’xtaydi.

  3. Eruvchan saqlagichni almashtirib qo’yish uchun ancha vaqt ketadi. Avtomatni qayta ishlatish uchun esa ulash knopkasini bosish kifoya.


Kontaktor va magnitli ishga tushirgichlar.
Kuchli tok zanjirlarini boshqarish uchun qo’llanadigan apparatdir.

Kontaktorning tuzilishi ishlash prinsipi yuqorida ko’rilgan elektromagnit reledan farq qilmaydi, faqat kontaktor kuchli tok zanjirida, rele esa boshqarish toki zanjirida foydalanishga mo’ljallangan. Asinxron dvigatelni boshqarish uchun qo’llaniladigan o’zgaruvchan tok kontaktori sxemada ko’rsatilgan. U qo’zg’almas po’lat o’zak 5 ga o’rnatilgan elektromagnit cho’lg’ami K va qo’zg’aluvchan po’lat 4 bilan mexanik bog’langan K1, K2 va K4 dan iborat apparatdir.

O’zgaruvchan tok kontaktori bilan o’zgarmas tok kontaktorlari orasidagi farq shundaki, o’zgarmas tok kontaktorining po’lat o’zagi yaxlit po’latdan, o’zgaruvchan tok kontaktorining po’lat o’zagi esa 0.3-0.5 mm qalinlikdagi elektromagnit po’lat plastinkalardan tayyorlanadi. Shuning uchun o’zgaruvchan tok kontaktorining po’lat o’zagi gisteris va vuko toki tufayli o’rinsiz isrof bo’ladigan energiya miqdori ancha kamayadi.

Ma’lumki, elektromagnit maydonining tortish kuchi Fem maydonining magnit yurituvchi kuchi Iw ning kvadratiga proporsional va po’lat o’zaklar orasidagi havo oralig’ining kvadratiga teskari proporsional bo’ladi.

Fem =aI2 W 2/ u20

Bunda a-proporsionallik koeffisienti, I-elektromagnit cho’lg’amidan o’tadigan tok kuchi, W-g’altakdagi o’ramlar soni, u0 – qo’zg’aluvchi va qo’zg’almas po’lat o’zaklar orasidagi boshlang’ich havo oralig’i.

Formulaga muvofiq maydonning tortish kuchi Fem – tok yo’nalishining o’zgarishiga, ya’ni uning manfiy yoki musbat qiymatiga bog’liq bo’lmaydi va doim bir tomonga yo’naladi.

Shu sababli bu tok kuchi o’zgaruvchan tok kontaktorlarida ham bir tomonga bo’ladi. Lekin bu kuchning amplitudasi Fem qiymati noldan maksimumgacha o’zgaruvchi bo’ladi. Sxemadan ko’rinib turibdiki, Fem qiymati nolga yaqin kelgan oraliq ∆u da prujinaning tortish kuchi Fpr elektromagnit kuchi Fem dan kattadir. Bunda po’lat o’zaklar bir-biridan uzoqlashishi yana Fem > Fpr bo’lganda bir-biriga tortilish yuz beradi, bundan kontaktorning qattiqtitrashi va buzilishiga olib kelishi mumkin.

O’zgaruvchan tok kontaktorlarining bu kamchiligini yo’qotish uchun qo’zg’almas o’zakka mis halqa 4 qisqa tutashtirilgan cho’lg’am kiydiriladi.

Magnitli richag tushirgich ham kontaktor kabi kuchli tok zanjirini uzib-ulashda qo’llaniladi. Bu ikki apparatning farqi shuki, magnitli ishga tushirgichda himoya apparati issiqlik relesi ham bo’ladi.


O’zlashtirish uchun savollar:

  1. Relelar tuzilishi qanday?

  2. Relelarning qanday turlari bor?

  3. Relelarning asosiy vazifasi nima?

  4. Rostlovchi organlar vazifasi nimalar?

  5. Rostlovchi organ xarakteristikasi qanday bo’lishi kerak?


Download 102.67 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling