5-mavzu. Transaktsiya va transformatsiya xarajatlari hamda ularni tahlil qilishga nisbatan yondashuvlar Reja Transaktsiya xarajatlari va ularni tahlil qilishga


Download 113.48 Kb.
bet14/18
Sana09.09.2022
Hajmi113.48 Kb.
#803529
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18
Bog'liq
UMK kerak
18.SONNING DARAJASI. SONNING KVADRATI VA KUBI, O‘RQ-637 23.09.2020, Dima, malumotlar bazasini boshqarish tizimi, 536b867a7c13c, 536b867a7c13c, Интерфаол технологиялар, 1, МИ мавзулари (2), МИ мавзулари (2), Komp Grafikasi asoslari, 21-22-23-LAB, Berdaq nomidagi qoraqalpoq davlat universiteti, cyber, 180 буйрук 2020
4. Mulkiy xuquqlar
1. Mulk-egalik qilish. Mulkdor. Egalik qilish ijtimoiy institut sifatida noyob resurslarni takroriy etishtirish vazifasi paydo bo’lgan vaqtda yuzaga keladi. Dastlab mehnat sharoitlari egalik qilish ob’ekti hisoblanadi.
2. Mulk-imtiyoz. Monopolist. Vaqti kelib ijtimoiy-iqtisodiy rol ikkita yangi rolga bo’linadi: tabiiy resurslar mulkdorining roli va ishlab chiqaruvchining roli. Egalik qilish huquqi foydalanish huquqidan, egalik qilish ob’ekti esa xo’jalik yurituvchi sub’ektdan ajralib chiqadi. «Mulk-imtiyoz» tushunchasi paydo bo’ladi. Bu erda mulkdor-monopolistning renta – o’ziga tegishli resurslardan daromad olish huquqiga duch kelamiz. Mulk-imtiyoz aholining ma’lum qismi peshona terisi bilan o’zining tirikchiligi uchun non topish majburiyatidan ozod bo’lishi uchun imkoniyat, ya’ni fan, san’at va harbiy ishni rivojlantirish imkoniyati yaratadi.
Ishlab chiqaruvchi. Xo’jalik faoliyatini amalga oshiruvchi-ishlab chiqaruvchining shaxsiy maqsadi o’z ehtiyojlarini qondirish uchun mahsulot ishlab chiqarishdan iborat. Ko’plab xo’jalik yurituvchi sub’ektlar shaxsiy maqsadlariga erishishga intilish natijasida ijtimoiy ahamiyatga molik missiyaning amalga oshishi – jamiyatni takroriy ishlab chiqarish sodir bo’ladi.
3. Mulk-korxona. Tovar almashuvining rivojlanishi rollarning yangidan bo’linishiga dastlabki tarixiy sabab hisoblanadi. Ishlab chiqaruvchining tabiiy huquqi hisoblangan mahsulotga bo’lgan huquq ishlab chiqarish vositalarining mulkdori – xo’jayinga o’tadi.
Xususiy mulk majburlashga asoslangan hokimiyatni hamda obro’ga asoslangan hokimiyatni tarixning chetiga siqib chiqaradi. Mulk-korxonaning paydo bo’lishi bilan birga yollanma xodim va xo’jayin, ishlab chiqarish vositalariga bo’lgan mulkchilikdan mahrum etilgan va o’zining mehnat qobiliyatini sotishga majbur bo’lgan iqtisodiy agent hamda xo’jalikning yangi xili – korxonani tashkil etuvchi iqtisodiy agentning roli paydo bo’ladi.
Xo’jayin. Xo’jayinning shaxsiy maqsadi – qo’shimcha qiymatni olishdan iborat. Bu uni iqtisodiy samaradorlikni oshirish imkonini beruvchi barcha yangi narsalarni joriy etishga undaydi. Xo’jayin o’ta muhim ijtimoiy-iqtisodiy missiya – iqtisodiy faoliyatni ratsionalashtirish egasiga aylanadi.
Yollanma xodim. Xodim – bu faqat o’zining mehnat qilish qobiliyati uning huquqining ob’ekti hisoblangan individ (ishchi kuchi). Lekin bu qobiliyat, so’zsiz, uning o’ziga tegishli, ya’ni xodimning o’zi kimningdir huquqlarining ob’ekti hisoblanmaydi. U: a) erkin tanlash huquqini qo’lga kiritadi va b) o’z faoliyatining mahsulotlariga bo’lgan huquqni yo’qotadi. Xodimning ijtimoiy-iqtisodiy missiyasi mehnatni taqsimlash samaradorligini oshirishdan iborat.
4. Mulk-kapital. Mulk-imtiyoz holatida bo’lgani kabi mulk-korxona o’z egasiga qo’shimcha mahsulotni o’zlashtirib olish huquqini beradi. Albatta, endi ushbu mahsulot ortiqcha mahsulotda emas, balki qo’shimcha qiymat – korxona xo’jalik faoliyatining xarajatlari va natijalari o’rtasidagi farq shaklida namoyon bo’ladi. Mulk-kapital paydo bo’lishi bilan xo’jayinning roli kapitalist va menejer, taqsimlash jarayonini nazorat qiluvchi iqtisodiy agent hamda ishlab chiqarish jarayonining o’zining tashkilotchisi rollariga bo’linadi.
Kapitalist. Kapital egasi xo’jayin singari qo’shimcha qiymat olishdan manfaatdor. Lekin ishchi kuchini ishlab chiqarish vositalari bilan birlashtirish emas, balki kapitalni to’g’ri sarflash kapitalist uchun ushbu qiymatni olish usuli hisoblanadi.
Menejer. Kapitalistga menejer – ishlab chiqarish jarayonining rahbari, xo’jayin funktsiyasini bajaruvchi, lekin mulkni yo’qotish xatariga ega bo’lmagan iqtisodiy agent qarama-qarshi turadi.
Menejerning ijtimoiy-iqtisodiy roli va yollanma xodimning roli o’rtasida o’ta muhim farq mavjud. Xodim o’z ishchi kuchini – mehnat qobiliyatini, menejer esa ishlab chiqarish faoliyatini tashkil qilish bo’yicha xizmatni sotadi. Bitim tuzilgach, xodim ijrochiga, menejer esa korxona rahbariga aylanadi. Menejer daromadining asosini u rahbarlik qiladigan korxona faoliyatining natijalari uchun mukofot tashkil qiladi.
5. Mulk-biznes. Tadbirkor. Mulk miqdori «qiymat» degan mavhum tushunchaga aylangan sharoitda sahnaga yangi shaxs – tadbirkor va yangi mulk ob’ekti – biznes chiqadi. Chunki nafaqat mehnat, er va kapital, balki faoliyatning alohida turi – tadbirkorlik ham «qiymatni yaratish» xususiyatiga ega. Shaxsiy boyish masalasini hal etayotib tadbirkor munosib ijtimoiy missiya iqtisodiy faoliyat samaradorligini oshirishni amalga oshiradi. U topgan yangi qarorlar asta-sekin ijtimoiy normaga aylanadi. Lekin yangi qarorlar – bu nafaqat yangi imkoniyatlar, balki yangi xatarlardir. Bir vaqtning o’zida mulkdor va tadbirkor sifatida ishtirok etuvchi mulkdor-sarmoyador qismlarga ajrala boshlaydi. Shu tariqa tadbirkor asta-sekin mulkdordan ajralib chiqadi. Unda hatto o’zining, mulkdordan alohida mulk ob’ekti – biznes paydo bo’ladi.
Sarmoyador. Tadbirkorning o’zga mulkka bo’lgan talabi kapitalni qiymatga ega bo’lgan cheklangan resursga aylantiradi. Bir vaqtning o’zida tadbirkorlik faoliyatidan voz kechgan va o’ziga tegishli cheklangan resurs – kapitaldan foydalanish huquqini to’lov evaziga sotuvchi sarmoyador-mulkdorning ijtimoiy-iqtisodiy roli paydo bo’ladi. Sarmoyadorning shaxsiy maqsadi mulkdan (kapitaldan) olinadigan daromadni ko’paytirishdan iborat.
6. Mulk-talab. Sarmoyador rolining ichki qarama-qarshiligi shu narsa bilan bog’liqki, tadbirkorlik faoliyati yukini ko’tarishni istamagan holda, u istar-istamas ushbu faoliyat bian bog’liq mulkni yo’qotish xatarini o’z zimmasiga oladi. O’z navbatida, bu mulkdan oladigan daromadning ikkita tarkibiy qismni o’z ichiga oladi: cheklangan resurs uchun to’lov va xatar uchun to’lov.
Sarmoyador rolining ushbu ikki taraflamaligi oqibati – yana bir bo’linish: ishtirokchi roli va kreditor roli, tadbirkorlik faoliyatida ishtirok etish maqsadini ko’zlovchi sarmoyador va mulkni yo’qotish xatarini kamaytiruvchi sarmoyador rolining paydo bo’lishi.
Ishtirokchi – bu mol-mulkka nisbatan mulkchilik huquqidan jamiyatga nisbatan talab huquqi evaziga voz kechuvchi iqtisodiy agent. O’z navbatida jamiyatning o’zi va uning mol-mulki emas, balki xo’jalik jamiyatiga nisbatan majburiyat huquqlari ishtirokchining mulki hisoblanadi.
Ishtirokchining shaxsiy maqsadi – jamiyatning foydasida ishtirok etishdan iborat. Tegishlicha u bu bilan bog’liq xatarlarning bir qismini o’z zimmasiga oladi. Natijada mazkur loyihalar xatarlarini ko’plab ishtirokchilar o’rtasida taqsimlash asosida o’ta qimmat va uzoq muddatli loyihalarni amalga oshirish mumkin bo’ladi. Ishtirokchining ijtimoiy-iqtisodiy missiyasi, shu tariqa, xatarlar va javobgarlik dispersiyasidan iborat.
Kreditor. Agar sarmoyador – bu tadbirkorlik rolidan voz kechgan kapitalist bo’lsa, u holda kreditor – bu tadbirkorlik faoliyati bilan bog’liq xatarlardan voz kechgan sarmoyadordir. Professional moliyaviy vositachilardan foydalanish esa xatarlarni pasaytirish usuli hisoblanadi.
7. Mulk-aktsiya. Jamiyatning ko’p sonli ishtirokchilari nafaqat uning xo’jalik faoliyati natijalari uchun javobgarlikning, balki boshqaruvchilar tomonidan ishtirokchilar ishonchining suiiste’mol qilinishi imkoniyatining ham taqsimlanishini yuzaga keltiradi. Yangi ijtimoiy-iqtisodiy rol paydo bo’ladi: nazoratchi – xo’jalik jamiyatiga nisbatan alohida funktsiyalarni: jamiyat mol-mulki va daromadlarining tasarruf etilishi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi uning ishtirokchisi.
Nazoratchining shaxsiy maqsadi xo’jalik jamiyatini kapitallashtirishning o’sishiga erishishdan iborat.
Aktsiyador. Jozibadorligini yo’qotayotgan biznesdan chiqish ham xo’jalik jamiyatlarining faoliyati bilan bog’liq xatarlarni soddalashtirish usuli hisoblanadi. Ushbu imkoniyat jamiyatda ishtirok etishning alohida vositasi – aktsiyalarning paydo bo’lishi bilan ta’minlanadi.
Rasmiy jihatdan aktsiyalar o’z egalariga jamiyatga nisbatan majburiyat huquqlarini, xususan: boshqaruv organlarida ishtirok etish huquqi, jamiyat foydasining bir qismini olish huquqi va jamiyat tugatilgan taqdirda uning mol-mulkining bir qismiga ega bo’lish huquqini beruvchi qimmatli qog’ozlarni o’zida namoyon etadi.
Biroq ushbu huquqlar ko’p jihatdan deklorativ hisoblanadi. Boshqarishda ishtirok etish huquqini faqat aktsiyalarning katta miqdordagi paketlariga egalik qiluvchi aktsiyadorlar – majoritariylar amalga oshirishlari mumkin. Jamiyat tugatilgan taqdirda uning mol-mulkining bir qismini olish huquqini esa amalga oshirishning iloji yo’q: jamiyatga nisbatan aktsiyadorlar ularning talablari ijro etish uchun qolgan barcha shaxslar qondirilganidan keyin qabul qilinadigan so’nggi navbatdagi kreditorlarni o’zida namoyon etishadi.
Aktsiyadorlarining kompaniyadan chiqishi tufayli yuzaga kelgan uning aktsiyalari kursining tushib ketishi yangi investitsiyaarni jab etish imkoniyatini keskin pasaytiradi.
Aktsiyadorning shaxsiy maqsadi muayyan kompaniyani kapitallashtirishning o’sishi emas, balki o’ziga tegishli aktsiyalar paketlarining kurs qiymatidan yutishdan iborat. Ushbu maqsadga aktsiyalar bozor kotirovkalarining o’zgarishi tendentsiyalarini doimiy ravishda kuzatish orqali erishiladi. Bu esa, o’z navbatida, aktsiyador ijtimoiy-iqtisodiy missiyasining amalga oshirilishiga olib keladi. Uning sa’y-harakatlar tufayli kapital harakatining tezligi keskin oshadi.



Download 113.48 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling