5 Urbanizasiya bəşəriyyətin qlobal poblemləri sistemində


Download 60.23 Kb.
bet3/3
Sana23.03.2020
Hajmi60.23 Kb.
1   2   3


6119 


1,50 


1272 


0,48 


4847 


1,77 


2010 


6998 


1,27 


1321 


0,35 


5667 


1,49 


2020 


7813 


1,07 


1360 


0,27 


6451 


1,24 


2025 


8195 


0,96 


1377 


0.24 


6818 


1,10 


BMT-


nin  məlumatlarına  görə  əhali  sayı  dinamikasının  əsas 


pillələri  özünün  yüksəklişi  ilə  fərqlənir,  lakin  XXI  əsrin  astanasında 

azalma  əyani  olaraq  görünür.  XXI  əsrin  əvvəllərində  artım  sürəti 

azalacaq  və  proqnoza  görə  XXI  əsrin  axırında  dünya  əhalisinin  sayı 

sabitləşəcək  və  təxminən  10-12  milyard  nəfər  təşkil  edəcəkdir. 

Proqnozlarda  о  da  qeyd  edilir  ki,  əhalinin  illik  artımının  mütləq 

səviyyəsinin  aşağı  düşməsi  inkişaf  etmiş  ölkələrdə  keçən  əsrin  60-cı 

illərinin  ikinci  yarısından  başlamışdır.  İnkişaf  etmiş  ölkələrdə  isə  bu 

prosesin 2005-

ci ildən baş verəcəyi gözlənilir. 



 

 

6.3.Demoqrafık partlayışların əsas səbəbləri 

 

Tarixi  baxımdan  demoqrafık  artım  bioloji  cəhətdən  yox,  sosial-

iqtisadi qanunauyğunluq nöqteyi-nəzərincə qiymətləndirilir. Burada bir 

neçə dövr fərqləndirilir. Birinci dövr neolit dövrü adlanır. Bu dövr aşağı 

səviyyədə  doğum,  yüksək  səviyyədə  ölümlə  fərqlənirdi.  Bu  dövrdən 

sonra ikinci dövr

də  sosial-iqtisadi  şərait  dəyişmiş  və  əhalinin  yüksək 

doğum  və  yüksək  ölümlə  səciyyələnən  təkrar  istehsalı  baş  vermişdir. 

Üçüncü dövr  əhalinin təkrar istehsalı aşağı səviyyədə doğum və  aşağı 

səviyyədə ölüm prinsipi üzrə baş vermişdir. 

İndiki  dövrün  özünəməxsus  xüsusiyyəti  yüksək  iqtisadi,  elmi-

texniki,  mədəni  yüksəliş  əldə  etmiş  ölkələrdə  əhali  sayının  artım 

sürətinin çox aşağı və bəzən sıfıra yaxınlaşmasından və əksinə, iqtisadi 

cəhətdən  zəif  inkişaf  etmiş  ölkələrdə  əhali  sayının  çox  sürətlə 

(demoqrafık  partlayışla)  artmasından  ibarətdir.  Zəif  inkişaf  etmis 

ölkələrdə  əhalinin  sürətlə  artmasına  "partlayış"  kimi  qiymət 

verilməsinin  əsasını,  ayrı-ayrı  ölkələrdə  əhalinin  yüksək  artımı  yox, 


 

 

dünya əhalisinin 2/3-nin bu ölkələrdə yaşaması, ölənlərin sayının güclü 

sürətdə azalması və bu ölkələrin çox kasıb olması təşkil cdir. Dərində 

fikirləşəndə  görmək  olur  ki,  problemin  mahiyyəti  heç  də  əhalinin 

artmasında  deyil.  Əsas  məsələ  bu  ölkələrdə  dövlətin  səriştəsizliyidir. 

Səriştəsiz    idarəetmə  üzündən  məhsuldar  qüvvələrin  zəif  inkişafı, 

ictimai  əmək  məhsuldarlığının,  aşağı  olması,  təsərrüfat  strukturunun 

geri  qalması,  sosial-mədəni  inkişafın  zəifliyi  ailədə  uşaqların  sayının 

artmasına müsbət təsir göstərir. 

Demoqrafık  proseslərdə  mühüm  rol  oynayan  amillərdən  biri 

həyatın, yaşayışın keyfiyyətidir. Həyatın (yaşayışın) keyfıyyəti de-dikdə 

ilk  növbədə  hər  bir  insanın  (fərdinin)  yaşayıb  yaratması  üçün  ətraf 

mühitə  olan  tələbatının  ödənilməsi  səviyyəsi  başa  düşülür.  Bu  tələbat 

dünyada  qəbul  olunmuş  və  insanın  və  canlıların  normal  yaşamasını 

təmin  edən  standartlara  görə  təyin  edilir.  Həyat  (yaşayış)  keyfiyyəti 

anlayışı həm təbii, təbii-sosial və həm də təmiz sosial-iqtisadi aspektləri 

nəzərə  alır.  Yəni  insanın  keyfiyyətli  yaşayışını  sosial-iqtisadi  vəziyyət 

ilə  yanaşı  düşdüyü  təbii  və  sosial-psixoloji  mühit  də  təmin  edir. 

Tədqiqatçılar  sübut  etmişlər  ki,  yaşayışın  keyfiyyəti  aşağı  düşdükcə 

doğum artır. 

 

 

6.4.Demoqrafik qlobal problem və iqtisadiyyat 

 



Bütün  ərazilər  və  ölkələr  səviyyəsində  sosial-iqtisadi  inkişafın 

demoqrafik topla

nanlarının rolu böyükdür. Demoqrafik proseslər bütün 

ölkələrdə həm iqtisadi və həm  də siyasəti formalaşdıran amillərdəndir. 

Lakin  fərqləndirici  cəhət  ondadır  ki  digər  amillərlə  müqayisədə 

demoqrafik amil daha çox dayanıqlı və daha az idarə olunandır. Digər 

tərəfdən  demoqrafıya,  iqtisadiyyat  və  siyasət  arasında  əlaqələr 

çoxplanlıdır. Bu əlaqələrin öyrənilməsi idarəetmədə və iqtisadi inkişafı 

təmin  etməkdə  hər  şeydən  mühüm  olsa  da,  asan  iş  deyil.  Elə  qlobal 

problemlərin  meydana  gəlməsi  və  getdikcə  kəskinləşməsinin  əsas 

səbəbi də budur. 

"Demoqrafik  inkişaf”  anlayışı  "artım"  anlayışından  genişdir  və 

digər komponentlərlə yanaşı özündə həm təbiətdən, onun resurslarından 

düzgün  istifadə  edilməsi,  ətraf  mühitin  çirklənmədən  qorunması, 


 

 

ərazilərə görə əhalinin sayının artması və strukturunun dəyişməsi kimi 

prosesləri  də  özündə  cəmləşdirir.  Son  nəticədə  bu  komponentlərin 

planlaşdırmada,  idarəetmədə  lazımi  səviyyədə  nəzərə  alınmaması  çox 

mənfı iqtisadi nəticələrə gətirib çıxarır və dünya iqtisadiyyatı mümkün 

ola bilən templə inkişaf edə bilmir. 

Demoqrafik qlobal problemin həll edilməsi dünya iqtisadiyyatına 

güclü təsir göstərir. Bu təsir aşağıdakı istiqamətlərlə bas verə bilər. 



1.Problemin həlli çətinləşdiyinə və getdikcə çoxlu vəsait tələb etdiyinə görə. 

Demoqrafik qlob

al problemin həll edilməməsi ölkələrin iqtisadi inkişaf 

məsələsinə  çox  mənfı  təsir  göstərir  və  əksinə.  Birinci  dünya 

müharibəsindən  sonra  hər  adambaşına  düşən  ÜDM  göstəricisi  inkişaf 

etmiş ölkələrlə inkişafda olan ölkələr arasrada 10:1 nisbətində idi. XIX 

əsrin  70-ci  illərində  bu  nisbət  inkişaf  etmiş  ölkələrin  xeyrinə  13:1 

nisbətində dəyişdi. Buna səbəb inkişafda olan ölkələrdə əhalinin sayının 

yüksək sürətlə artması idi. 

Əgər əhalinin artım sürəti müqayisə etdiymiz ölkələrdə eyni olsa 

idi onda baxılan göstəricinin nisbəti 8:1 təşkil edərdi. 

Bundan  başqa,  əhalinin  artması  ilə  ekoloji  və  energetika 

problemləri  də  həmişə  qarşılıqlı  əlaqədə  olurlar.  İnkişaf  etməkdə  olan 

ölkələrdə  əhalinin  və  xüsusən  kənd  təsərrüfatında  çalışan  əhalinin 

sayının  artması  yerin  təkinə,  bitki  örtüyünə,  heyvanlar  aləminə,  təmiz 

suya  və  s.  elə  mənfı  təsir  göstərir  ki,  onlar  yenidən  meydana  gəlmə 

xassələrini  (qabiliyyətlərini)  itirmək  həddinə  çatırlar.  Digər  tərəfdən 

iqtisadi  cəhətdən  geri  qalmanın  özü,  digər  qlobal  problemlərin 

(demoqr

afıya,  okeanlardan  istifadə,  ekologiya  və  s.)  həilinə  də    mane 

olan amildir. 



2.Həddindən  artıq  kasıblıq  şəraitində  yaşayanların  sayının 

artması. Təhlil göstərir ki, illər keçdikcə həm inkişaf etmiş və həm də 

inkişafda  olan  ölkələrdə  müəyyən  səviyyədə  iqtisadi  və  sosial  inkişaf 

olur.  Lakin  əhali  artımı  idarə  olunmadığına  və  yaxud  da  pis  idarə 

olunduğuna görə insanların  mütləq sayı artır və nəticədə yoxsulların da 

xüsusi çəkisi artır. Bu hal ölkələr üçün və xüsusən geri qalmış ölkələrin 

özlərinin  əsas  inkişaf  problemlərini  həll  etməkdə  güclü  maneəyə 

çevrilir:  sürətli  əhali  artımında  ölkə  bəzən  heç  onları  yedizdirməyə, 

təhsil verməyə belə imkanı olmur. 

 

 

3.İşsizlər  ordusunun  yaranması.  Əhalinin  sayı  artdıqca  iş 

yerlərinə  olan  tələbat  artır.  Yeni  iş  yerlərinin  yaradılması  isə  çoxlu 

vəsait tələb edir. Bəzi regionlarda isə kapital xərcləri münbit torpaqlar, 

təbii  resursların  məhdudluğu  üzündən  bu  heç  mümkün  belə  olmur. 

Bütün  bunlar  iqtisadi  və  sosial  çətinliklər  meydana  gətirir,  beynəlxalq 

münasibətlərə  təsir göstərir, dünya iqtisadiyyatını zəiflədir. 



4.Dünya  və  regionlar,  ölkə  və  şəhərlər  miqyasında  savadsız 

insanların    sayı  artır.  Məsələn,  YUNESKO-nun  məlumatlarına  görə 

dünyada savadsızların sayı 1970-ci ildə 783 milyon nəfər təşkil edirdisə, 

1980-

ci  ildə  bu  rəqəm  800  mln.  nəfərə,  1990-cı  ildə  994  mln.  nəfərə, 

2000-



ci ildə isə 954 mln. nəfərə çatmışdır. Bu məsələni həll etmək üçün 

inkişafda  olan  ölkələrdə  məktəblərin  sayını  2  dəfə  çoxaltmaq  tələb 

olunur ki, bu da xeyli vəsaitlərin dövriyyəyə buraxılması deməkdir. 



6

.5.Problemin həlli yolları 

 

Məsələ  burasındadır  ki,  göstərdiyimiz  bu  istiqamət  üzrə 

problemlər  həll  edilmədikdə  əksinə  əhali  artımı  daha  da  sürətlənir  və 



demoqrafiyanın  bir  qlobal  prolem  kimi  dünya  iqtisadiyyatına  mənfi 

təsiri  artır.  Sadəcə  olaraq  dünyanın  böyük  bir  hissəsində  "inkişaf 

problemi" "məhv olmamaq problemi" ilə yerini dəyişir, insanlar sadəcə 

olaraq  yaşamaq,  xilas  olmaq,  kütləvi  sürətdə  ölməmək  uğrunda 

mübarizə  aparmalı  olurlar,  onların  inkişaf  etmək  haqqında  düşünməyə 

belə vaxtları qalmır. 

Dün


yadakı  ekoloji  gərginlik  müxtəlif  alim  və  mütəxəsisləri 


düşündürür.  Dünya  elmində  elə  istiqamətlər  meydana  gəlmişdir  ki, 

onların müəlliflərinə görə təbiətdə baş verən deqradasiya hallarının əsas 

amili  də  yer  kürəsində  insanların  sayının  çoxalmasıdır.  (insan 

populyasiyasının  partlayışıdır).  Məsələn,  Stenford  Universitctinin 

biologiya  üzrə  professoru  Pol  Erlixə  görə  demoqrafik  meyllər  ictimai 

əlaqələrdə  sərbəst  dəyişənlərdir  və  əgər  onun  qarşısı  alınmazsa 

ekologiyanın  pisləşməsi  davam  edəcək.  Buna  görə  də  onun  fıkrincə 

ekoloji  tədbirdə  ilk  növbədə  sterilizasiya  yolu  ilə  eyni  şəkildə  doğuşu 

azaltmaq  lazımdır.  Bir  sıra  digər  Amerika  təşkilatları  prezidentlərinə 

ünvanladıqları  məruzələrində  də  bu  məsələyə  digər  formada  toxunur. 

Qeyd  edilir  ki,  əhalinin  artması  nəticəsində  "yer  kürəsini"n  saxlamaq 

qabiliyyəti azalır. 


 

 

Qeyd  edək  ki,  insanlann  sayı  artdıqca  onların  tələbatlarının 

ödənilməsi sahəsində problemlər yaranır. Məlum "tələbatların getdikcə 

artması"  qanunu  da  fəaliyyət  göstərir.  Lakin  bunun  üçün  heç  də  süni 

su

rətdə  doğuşun  azaldılması  yolunu  yeganə  və  birinci  dərəcəli  tədbir 

kimi seçmək düzgün deyildir. Biz ilk növbədə iqtisadiyyatı ölkələr və 



dünya miqyasında intensiv yollarla inkişaf etdirməliyik. Burada isə hələ 

çoxlu istifadə edilməmiş daxili imkanlar vardır. 

Problemin  həlli  insana  olan  münasibətlə  həll  edilə  bilər.  Buna 

iqtisadiyyatda «insan amili» deyilir. Əgər insana ancaq istehlakçı kimi 

baxılarsa  onda  Maltus  nəzəriyyəsinin  yeni  təmsilçiləri  müəyyən 

dərəcədə haqlıdırlar. Lakin insan ilk növbədə yaradıcılığı sevən canlıdır. 

Onların  əməyi  və  fəaliyyəti  kəndlər,  qəsəbələr,  rayonlar,  şəhərlər, 

ölkələr  və  dünya  miqyasında  düzgün  təşkil  edildikdə  və 

istiqamətləndirildikdə bütün məsələləri həll etmək mümkün olar. Müasir 

ictimai istehsal, elmi-

texniki  tərəqqi  mühitində  insan  təbii  sərvətləri 

genişləndirər  və  ümumiyyətlə,  onların  düzgün  təşkil  olunmasını təmin 

edə  bilər.  Bu  deyilənləri  BMT-nin  əldə  etdiyi  dünya  əhalisinin 

məşğulluq  strukturunun  proqnozları  da  təsdiq  edir.  Proqnoz 

məlumatlarında  göstərilir  ki,  nəzərdə  tutulan  istiqamətdə  iş  aparılarsa 

2025-

ci ildə və ondan da sonra işləmək istəyənlər üçün iş yeri tapılacaq. 

Bunun üçün əlbəttə ki, ilk növbədə sənayeləşdirmə, kənd təsərrüfatında 



əmək məhsullarının  yüksəldilməsi və torpağın münbitliyinin artırılması, 

əlavə itkilərin qarşısının alınması sahəsində gərgin iş aparılmalıdır. Ən 

başlıcası  isə  hər  bir  ölkənin  ərazi  vahidlərində  sağlam,  korrup-siya  və 

rüşvətxorsuz  sosial-psixoloji  və  mədəni  mühüt  yaratmaq  lazımdır. 

Əhalinin  sürətlə  artmasında  fərdlərin  və  xüsusən  də  cə-miyyətin  ilk 

həlqəsi olan ailənin rolu böyükdür. İnsana hörmət ar-tarsa, onun sosial

iqtisadi,  mədəni,  psixoloji  inkışafına  dövlət  qayğısı  güclənərsə, 

problemin  həllində  ciddi  dönüş  yaratmaq  olar.  İnsanlara  qiymət 

verilərsə, onlar öz problemlərini həll edə bilərlər.
Download 60.23 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling