8mavzu maruza


Download 64.36 Kb.
Pdf ko'rish
Sana04.10.2022
Hajmi64.36 Kb.
#830055
Bog'liq
8mavzu maruza
1-мавзу тақдимоти, PSXALOGIYA SLAYT, psixik zharayonlar va ularning buzilishlari, Ingliz tili test (2), analitik kimyo, 5555555, REJA, Web-texnalogiyalar va ulardan foydalanish metodikasi Reja, Kobalt birikmalari, 3-Ma\'ruza, Psixika va uning evolutsiyasi, Hamkorlikda slayd, Matematekava informatika 2-kurs (syllabus), 1-ma\'ruza loyixalash., 4-Ma\'ruza lokal texnologiya slayd


8-mavzu. Tarbiya jarayonida pedagogik tizim (2 soat). 
Reja
1.Tarbiya tizimida innovatsiyalar.
2.Tarbiya tizimida ijtimoiylashtirish.
3.O‘qituvchi pedagogik faoliyatidagi psixologik to‘siqlar. 
Tarbiya 
tizimida innovatsiyalar
Kasb xunar kollejlarida innovatsiyalar masalasini muhokama etganda, tarbiya 
tizimlarida innovatsiyalar tashkil topishi to‘g‘risidagi masalalarni gapirib o‘tmay 
bo‘lmaydi. Lekin buning uchun avval, tarbiyaviy tizimning ichki tushunchasini 
kiritamiz. SHundan keyin tarbiyaviy tizimni falsafiy va texnologik jihatlarda ko‘rib 
chiqishda innovatsiyalar yuzaga kelishini o‘rganamiz. 
SHunday qilib, pedagogikada “tarbiya” kategoriyasining bir vaqtda bir necha 
tushunchalari mavjud tarbiyani o‘rganayotgan avlodga tarbiyani eng muhim 
ijtimoiy tajribalarni yetkazish bo‘yicha maxsus tashkil etilgan jarayon sifatida 
tushunish, eng keng tarqalgan tushunchalardan hisoblanadi. SHundan kelib chiqib, 
har qanday tarbiya jarayonining asosi, haqiqatda, o‘qitish hisoblanadi, degan 
xulosaga kelish to‘g‘ri bo‘ladi. Ushbu holatda tarbiya jarayoni didaktik vositalar 
bilan ko‘rina boshlaydi. Tarbiya tizimi tushunchasining o‘zi esa – o‘zining 
avtonomliligi va ko‘rib chiqish o‘zliga xosligini yo‘qotadi va didaktika ichiga 
“tortib kiritilgan” bo‘lib qoladi. Tarbiya jarayoni o‘zining o‘ziga xosligini “saqlab 
qolish” uchun “Tarbiya, tarbiya... tarbiya!” monografiya hammualliflari 
V.A.Karakovskiy, Novikova, Selivanova kabi mashhur estoniyalik pedagog va 
psixolog O. YO.Laymete taklif etgan uning boshqa tushunchasidan foydalanadilar. 
Agarda tarbiya jarayonini “Laymete bo‘yicha” qaraydigan bo‘lsak, unda tarbiya 
tizimi didaktikadan iborat bo‘lmaydi, balki bir tomondan psixologo-pedagogik, 
boshqa tomondan esa – ijtimoiy-pedagogik tizimdan iborat bo‘ladi. 
Bu o‘z navbatida tarbiya tizimi o‘quvchilarga faqat didaktik sifatida emas 
(o‘qituvchilar, darslar, darsliklar, uy vazifalari orqali), balki ijtimoiy omil sifatida 
ham, ukuvchilarning atrof-muhitga jalb etilganligi orqali ham ta’sir ko‘rsatadi; ota-
onalar, o‘qituvchilar va ukuvchilar o‘rtasida yuzaga keladigan munosabatlar orqali, 
har bir ta’lim muassasalarida tashkil topadigan ma’lum psixologik muhit orqali 
ta’sir ko‘rsatadi. 
“Didaktik tizim” tushunchasi pedagogikada ancha qadimdan shakllangan. 
Kollejning didaktik tizimi ta’lim maqsadlari, o‘qish mazmuni, uni tashkil etishning 
metod 
va 
shakllari orqali ifodalanadi. 
Albatta, tarbiyaviy 
maqsadlar 
o‘rganilayotgan material mazmuni, uni yetkazish shakli va metodlari kabilarni 
belgilash orqali o‘qitish jarayonida ham amalga oshiriladi. Lekin tarbiyaning 
ikkinchi tushunchasi mantig‘ida didaktik tizimning o‘zi tarbiyaviy tizimning 


didaktik tizimida ishtirok etadi, ya’ni uning tizimi hisoblanadi. Ta’lim 
muassasining tarbiyaviy vazifasi birinchi navbatda, o‘quvchilarda, o‘zini shu 
dunyoda anglab yetish, boshqalar orasida o‘z o‘rnini topish bilan dunyoga, 
madaniyatga, atrof-muhitga qadriyatlarni shakllantirishdan iborat. Lekin mana shu 
vazifani faqat o‘qitish jarayonida amalga oshirib bo‘lmaydi: u individual 
manfaatlarini qondirish bilan bog‘liq dam olish doirasidagi o‘yin, mehnat, ijodiy 
faoliyat bilan ham bog‘liq. SHunday qilib, xususan tarbiya tizimi innovatsiyalarini 
o‘rganish imkoniyati paydo bo‘ladi. Uni yaratish va rivojlantirish jarayonida, har 
gal qator aniq masalalarni hal etish kerak bo‘ladi: yuqorida nomlari keltirilgan 
mualliflar ularning beshtasini alohida urg‘u bilan ko‘rsatadilar: 
1. Ukuvchilarda dunyoning yaxlit va ilmiy asoslangan ko‘rinishini shakllantirish. 
2. Fuqarolik o‘zini anglashni, vatanni taqdiri uchun javobgarlikni shakllantirish. 
3. Ukuvchilarni umuminsoniy qadriyatlarga jalb etish, ular orasida mana shu 
qadriyatlarga mos bo‘lgan xulqni shakllantirish. 
4. O‘sib kelayotgan kelajak avlodda, shaxs xususiyatlari sifatida prespektivlikni, 
“ijodkorlik”ni shakllantirish. 
5. O‘z-o‘zini anglashni shakllantirish, o‘zini amalga oshirishda ukuvchiga yordam 
ko‘rsatish. 
Albatta, bu masalalar ro‘yxatini davom ettirish mumkin. Lekin har qanday holatda 
ham, mana shu vazifalarning o‘zi yuqorida sanab o‘tilgan tarbiyalash 
vazifalarining “alohidaligini” ko‘rsatadi. 
YUqorida bayon etilgan didaktik qarashlarning turli jihatlarida innovatsiyalar 
yuzaga kelishi va shakllanishi imkoniyatlarini chuqur muhokama qilish kabi, 
ushbu masalada, tarbiya tizimini falsafiy va texnologik jihatlarda ko‘rib chiqishda 
tarbiyaviy innovatsiyalarni qo‘llab o‘rganamiz. 
Tarbiya tizimini ko‘rib chiqishning falsafiy jihati – tarbiyaning mazmun-
maqsadlarini asoslashni, uni konkretlashtirish va tarbiyaning kerakli mazmuni 
bilan aloqasini asoslab berishni ko‘zda tutadi. Biz avval aytganimizdek, bugungi 
kun qarashlari ostida, tarbiya tizimida ikki turlicha bo‘lgan konseptual (ko‘p 
jihatdan qarama-qarshi) yondashishlar mavjud. 
Birinchi yondashish tarbiya – bu ukuvchi shaxsiga o‘ziga xos mazmunga ega 
bo‘lgan (falsafiy-pedagogik, g‘oyaviy, psixologik-pedagogik, ma’naviy va 
boshqa), ijtimoiy belgilangan va maqsadga muvofiq ta’sir ko‘rsatishga asoslanadi. 
Bunday tarbiya ma’lum shakllarda (frontal, guruhli, individual) va ma’lum 
metodlar bilan amalga oshiriladi. 


“Tarbiya ta’sir ko‘rsatish sifatida” mana shu paradigmasida pedagog barcha 
choralar bilan samarali tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatishga erishishi kerak. U (pedagog) 
o‘zi beixtiyor, bolalar va ota-onalarning teng qimmatli ishtirokisiz, mana shu 
tizimda asosiy subekt bo‘lib qoladi, chunki bolalar “olib boruvchilar” rolida 
ishtirok etadilar. Va, albatta, tarbiyada teng huquqli sherik hisoblanmaydilar. Bu 
yerda ukuvchi “tarbiya predmeti” sifatida ishtirok etadi va ukuvchining faolligi 
sifatida subektivlik to‘g‘risidagi murojaat har gal “kerakligini faol o‘zlashtirish” 
yoki adaptiv faollik deb ataluvchi xususiyatga ega bo‘ladi. 
Bu yondashish biz ilgari keltirib chiqargan ijtimoiylashtirish kategoriyasi bilan 
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq, bunda biz tarixiy ishlab chiqilgan ijtimoiy qoidalarni, 
qadriyatlar, munosabatlar, ma’naviy va moddiy madaniyat bilan munosabat 
usullarning inson tomonidan o‘zlashtirilishi jarayonini tushunamiz. Umumiy qabul 
qilingan tip asosida aytadigan bo‘lsak – ukuvchini tarbiyalash (mana shu 
tushuntirilishda) – uni kattalar dunyosiga olib kirish, uni umumiy qonunlar 
bo‘yicha “birga kabi” yashashga o‘rgatish demakdir. SHunday qilib, 
ijtimoiylashtirish insonning “adaptik faollik” qobiliyatiga ega bo‘lishini ko‘zda 
tutadi va maqsadga muvofiq jarayonlar (o‘qitish va tarbiyalash) 
maktabgacha

maktab, maxsus kasb-hunar kollejlari muassasalarida hamda tasodifiy omillar 
(oila, ommaviy axborot vositalari, san’at bilan muloqat qilish) ta’siri ostida amalga 
oshiriladi. 
Bu ta’sir ko‘rsatish tarbiya tizimi (yoki ijtimoiylashtirish) insonparvarlikka zid 
kabi baholanishi mumkin emas, chunki u albatta, avtoretit vositalar bilan amalga 
oshirilishi shart emas. Unda o‘qituvchi va ukuvchilar o‘rtasida insonparvarlik 
munosabatlari mavjud bo‘lishi, gumanitar qadriyatlar targ‘ib qilinishi, guruhli va 
individual ijodkorlik elementlari tatbiq qilinishi mumkin. 
Bundan tashqari, ta’sir ko‘rsatishning tarbiya tizimi o‘zi tarbiya jarayoniga 
demokratik qadriyatlar va qoidalar kiritishi kerak (atrof-hayotdagi o‘zgarishlar 
ortidan): hayotni tashkil etish demokratik usullarini o‘zlashtirish (ukuvchilar 
hamjamiyatidan boshlab), boshqalarga nisbatan huquq va majburiyatlarini 
o‘zlashtirishga amal qilish. 
Lekin, tarbiya bilan bog‘liq bu yondashish, muhit bilan bog‘liq bo‘lib chiqmoqda, 
CHunki bolaning hulqi va hayoti bu holatda to‘laligicha tashqi kuchlar bilan 
belgilanadi. Va unda yuung tanlovni amalga oshirish imkoniyati qolmaydi. 
Etkazish kerak bo‘lgan qandaydir tarbiyaviy mazmun, mana shu tarbiyaviy 
standartdan kelib chiquvchi ijtimoiy-pedagogik-nazariy, bularning barchasi 
ukuvchining ichki “xohlayman” istagiga emas, balki tashqi “kerak” talabiga 
yo‘naltirilgan metodlarni talab etadi. SHuning uchun ushbu tarbiyaviy tizim 
qandaydir jazo va majburlashlarsiz mavjud bo‘lishi mumkin emas. 
Tarbiyadan boshqa yondashish insonparvarlik tarbiyaviy tizimini yaratish bilan 
bog‘liq. Bu yondashish birinchi navbatda, biz ilgarigi bo‘limda batafsil ko‘rib 


chiqqan individuallashtirish jarayoni bilan mos keladi (lekin uni bola 
ijtimoiylashtirish masalalarini iloji boricha yaxshi o‘zlashtirib olishi maqsadi bilan 
bog‘liq yondashish bilan adashtirish kerak emas). YAna bir bor eslatib o‘tamiz, 
individuallashtirish – bizning tushunishimizcha – bu ukuvchida mavjud yoki 
o‘zining individual tajribasida egallagan yagona, alohida va o‘ziga xosligini 
ta’minlab turish va rivojlantirish bo‘yicha kattalarning hamda ukuvchining 
o‘zining faoliyatlaridir. 
Individuallashtirish, birinchidan, birlamchi asosiy ehtiyojlarini individual 
yo‘naltirilgan yordam ko‘rsatishni ko‘zda tutadi. Busiz tabiiy “o‘zligini” his etish 
mumkin emas. Ikkinchidan, aynan mana shu individ uchun xos bo‘lgan tarbia 
bergan (meros bo‘lib o‘tgan) jismoniy, intellektual, emotsional qobiliyatlar 
imkoniyatlarni maksimal, erkin amalga oshirish uchun sharoitlar yaratishni ko‘zda 
tutadi. Va nihoyat, individuallashtirishning uchinchi belgisi, asosiy xislati – 
avtonom ma’naviy o‘zini qurishda, o‘zini ijodiy gavdalantirishda, “moslashuvchan 
bo‘lmagan faollik”, hayotiy o‘z yo‘lini tanlashdagi qobiliyatini rivojlantirishda 
insonga yordam ko‘rsatishdir. 
SHaxsni individuallashtirish uning “o‘zligini” rivojlantirish, shunday qilib, keng 
ma’noda insonparvarlik tarbiyaviy tizimini tashkil etadi.Tarbiyada bunday 
yondashishning maqsadi, ukuvchilarga, ularning “subektiv mavjudliklarini” tashkil 
etishda yordam ko‘rsatish hisoblanadi. Buning uchun ushbu tarbiyaviy tizimda, 
insonga o‘zini anglash va o‘zini amalga oshirishda yordam beruvchi maxsus 
vositalar ishlab chiqiladi. Endi faqat pedagog emas, balki ukuvchilarning o‘zlari 
ham insonparvarlik tarbiyaviy tizimining subekti hisoblanadi (bola asosan, tarbiya 
obyekti hisoblangan ta’sir ko‘rsatish tarbiyaviy tizimidan uning asosiy farqi ham 
mana shundan iborat). Ushbu paradigmada pedagoglar ham, ukuvchilar ham kasb 
xzunar kollejlari oldida turgan maqsadlarini birgalikda aniqlashtiradilar, ularni 
amaliy vazifalar darajasiga ko‘taradilar va hamkorlikdagi faoliyatda amalga 
oshiradilar. Kolej insonparvarlik tarbiyaviy tizimi samaraliligining muhim sharti 
ukuvchilar va kattalarni umumiy jamoaga birlashtirish hisoblanadi (lekin o‘z 
vazifalari bo‘yicha turlicha bo‘lsa ham: ukuvchilar, pedagoglar, ota-onalar). 
Ukuvchilar va kattalarning o‘zaro munosabatlari ma’lum munosabatlarni yuzaga 
keltiradi, ular birinchi navbatda tizimning tarbiyaviy imkoniyatlarini belgilaydi. 
Munosabatlar pedagoglar alohida g‘amho‘rligi bo‘lib qoladi. Har qanday 
insonparvarlik tarbiyaviy tizimi aniq tizim hisoblanadi. Uning tashkil topishi, 
faoliyati va rivojlanishida muhit, faqat tashqi ta’sir ko‘rsatuvchi omil sifatida emas, 
balki ushbu tizimning o‘zining tarkibiy qismida katta rol o‘ynaydi. 
Tarbiyaviy tizimlar ikki turini taqqoslash, tahlil qilish yakunida ta’sir ko‘rsatish 
ta’lim tizimi va insonparvarlik tarbiya tizimi o‘zinig predmeti mazmunida ham 
farq qilishini alohida aytib o‘tamiz. 


Birinchisi, birinchi navbatda, dunyoning ijtimoiy ko‘rinishini o‘rganadi. Ikkinchi 
tizim o‘zini-o‘zi o‘rganish usulini o‘rganadi. Ma’lum ijtimoiy qoidalarni, 
qadriyatlarni, munosabatlarni yetkazib ta’sir ko‘rsatish tarbiya tizimi, ukuvchilarda 
o‘zini anglashga qobiliyatni rivojlantirish masalasini o‘z oldiga qo‘ymaydi – bu 
uning predmeti hisoblanmaydi. 
Insonparvarlik tarbiyaviy tizimi – bu boshqa gap. Inson tanlab olish subekti 
sifatida ishtirok etar ekan, u bu tanlovni o‘ziga nisbatan amalga oshirishi 
ko‘zda 
tutiladi
, demak o‘zini anglash jarayonisiz bu tizimni amalga oshirish 
mumkin emas. SHuning uchun turli insonparvarlik tarbiyaviy tizimlar, hozirgi 
kunda, aynan mana shu yo‘nalishda rivojlanmoqda. Innovatsiya (anglagan holda, 
umuman yangilikni kiritish sifatida) ishchi (amaliy) tushunchasini eslab, aniq 
misolda tarbiya tizimini falsafiy jihatdan qarashda, innovatsiya qanday 
shakllanishini ko‘rsatamiz. 
Taqdim etilgan yondashishlarning har birida, innovatsiya yondashishlardan birini 
aniqlashtirish hisoblansa ham, har gal qandaydir yangi g‘oya bilan bog‘liq bo‘ladi. 
Masalan, tarbiya insonparvarlik paradigmasini muhokama qilib O.S. Gazman, 
birinchi navbatda, tarbiya maqsadini o‘zini rivojlantirish va pedagogik yordam 
ko‘rsatish g‘oyasi bilan bog‘laydi. Ko‘pchilik hozirgi zamon mualliflari 
insonparvarlik paradigmasini o‘rganishlarida, shaxs rivojlanishiga amal qilib o‘zini 
rivojlantirishga ( yoki o‘zining “o‘zligini” rivojlantirishga) turli tomonlardan 
yondashadilar. Ba’zi mualliflar ushbu so‘zning keng ma’nosidan kelib chiqadilar: 
o‘zini umumiylikka yetkazish, barcha odamlar uchun xosliklar, hammaga mos 
kelish, ya’ni u yoki bu sotsial ideologik talablarning kontekstidan chetga 
chiqadilar, umuminsoniylikning o‘zini rivojlantirishdagi ahamiyatini ta’kidlaydilar. 
1.Qator yillar davomida pedagogik texnologiya nazariyasi va amaliyoti bir-biriga 
bog‘liq bo‘lmagan holda o‘rganib kelindi va u turli faoliyat doiraisda edi. Bugungi 
kunda mutaxassislarning ilmiy salohiyatini birlashtirishga mamlakatimizda ham 
imkoniyatlar mavjud. Nazariya va amaliyot birligining ta‘minlanishi zamonaviy 
pedagogik 
texnologiyaning 
mohiyatini 
aniqlashga 
yo‘l 
ochadi. 
Yangi pedagogik texnologiyani pedagogika fanining alohida tarmog‘i sifatida yoki 
faqat ta‘lim amaliyotini maqbullashtirishga yo‘naltirilgan tizim deb qarash 
mumkin emas. Pedagogik texnologiya bu sohadagi nazariy va amaliy izlanishlarni 
birlashtirish doirasidagi faoliyat yo‘nalishlarini aniqlaydi. Bu erda izlanishning 
mohiyatini- pedagogik tizimni tashkil etuvchi elementlarni o‘rganish asosida 
yangilashdan iborat. Sababi, har qanday o‘quv-tarbiyaviy jarayonni tashkil etish u 
yoki bu pedagogik tizimni aks ettiradi. 


Pedagogik texnologiya usuli tizimli, texnologik yondashuvlarga asoslanadi. 
Sistema /tizim/ yunoncha so‘z bo‘lib, yaxlit tuzilma, qismlardan tuzilgan, birikkan 
ma‘nosini anglatadi. 
Pedagogik tizim-pedagogik texnologiyaning asosi, zamini hisoblanadi. Pedagogik 
tizim-bir butun, harakatlanuvchi yaxlit ijtimoiy-pedagogik hodisa bo‘lib: o‘quvchi 
/1/, Ta‘lim-tarbiyaning maqsadi /2/, mazmuni /3/, o‘quv jarayoni /4/, o‘qituvchi 
yoki texnik vositalar /5/ va ta‘lim-tarbiyaning tashkiliy shakllaridan /6/ tuzildi. / 
Ta‘lim tarbiyaning maqsadi ob‘ektiv harakterga ega. U har bir jamiyatning moddiy 
va ma‘naviy ehtiyojlaridan hosil bo‘ladi, ijtimoiy buyurtma sifatida davlat 
hujjatlarida umumiy tarzda ifodalandi. Ta‘lim-tarbiyaning maqsadi tizim xosil 
qiluvchilik xususiyatiga ega. Pedagogik tizimning barcha qismlari ta‘limning 
maqsadiga bog‘lik va uni ruyobga chiqarishga xizmat qiladi. Shaxsni, mutaxassisni 
shakllantirish maqsadi ta‘limning mazmuni /o‘quv rejasi, o‘quv dasturi, 
darsliklar/ni belgilaydi. 
Pedagogik tizim didaktik vazifa va ta‘lim texnologiyasini o‘z ichiga oladi. Ta‘lim-
tarbiyaning maqsadi va mazmuni-didaktik vazifa; didaktik jarayon, o‘qituvchi va 
texnik vositalar, ta‘lim-tarbiya shakllari usullari-ta‘lim texnologiyasiga kiradi. 
Pedagogik amaliyotda didaktik vazifani ta‘lim texnologiyasi yordamchi o‘quvchi, 
talaba o‘zlashtirib oladi. 
Pedagogik texnologiyaning mohiyati shundan iboratki, u birinchidan, ta‘lim-
tarbiya jarayonini oldindan loyihalash va so‘ngra, sinfda, auditoriyada o‘quvchilar 
bilan birga loyihani qayta ishlab chiqishni nazarda ttadi. Bu masalani “didaktik 
vazifa”, “ta‘lim texnologiyasi” tushunchalarini qo‘llash bilan hal etish mumkin. 
Ikkinchidan, an‘anaviy pedagogikada metodik ishlanmalar o‘qituvchi dars o‘tishi 
uchun tuzilsa, pedagogik texnologiya-o‘quvchini o‘quv-bilish faoliyatining 
shakllari va mazmunini tasvirlaydigan ta‘lim jarayoni loyihasini ishlab chiqishni 
taklif etadi. 
Uchinchidan, pedagogik texnologiyaning muxim belgisi-maqsad hosil qilish 
jarayonidir. 
An‘anaviy 
pedagogikada 
“pedagogik 
maqsad” 
masalasiga 
nazariyachilar ham, amaliyotchilar ham kam e‘tibor beradi, maqsad-metodik 
adabiyotlarda ham noaniq ifodalanib, unga erishish darajasi ham sub‘ektiv 
baholanadi. 
Pedagogik texnologiyada –pedagogik maqsadni aniqlash asosiy muammo bo‘lib, 


maqsadni diagnostik ifodalash, bilim o‘zlashtirish sifatini ob‘ektiv baholash 
nazarda tutiladi. 
Nihoyat to‘rtinchidan, ta‘lim-tarbiya jarayonlari tuzilishi va mazmuni jixatidan 
yaxlitligi-pedagogik texnologiyani ishlab chiqish va amalga oshirishning muhim 
printsipi hisoblanadi. Yaxlitlik printsipi, shuningdek, ta‘limning har turi bo‘yicha 
bo‘lajak pedagogik tizimning loyihasini ishlab chiqayotganda pedagogik tizimning 
barcha elementlari (chorak, semestr, o‘quv yili davomida ham, shuningdek butun 
ta‘lim 
davomida 
ham) 
o‘zaro 
ta‘sirda 
bo‘lishiga 
erishish 
zarur. 
Pedagogik tizimning bir elementi, masalan maqsadi o‘zgarsa uning boshqa 
qismlari (mazmuni, shakllari, jarayonlar) ham o‘zgaradi. 
“Kadralar tayyorlash Milliy dasturi” jamiyat , davlat va oila oldida o‘z 
javobgarligini xis etadigan har tomonlama rivojlangan shaxsni tarbiyalashni asosiy 
maqsad qilib qo‘ydi. Demak, Milliy dastur bizda ta‘lim va tarbiya sohasidagi 
davlat buyurtmasi sifatida qabul qilinayapti. Faqat ijtimoiy (davlat) buyurtmasigina 
ta‘lim va tarbiyaning umumiy maqsad va vazmfalarini aniq belgilab beradi yoki 
oliy (umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar) ta‘lim uchun pedagogik tizimning 
mavjudlik shartlarini kafolatlaydi. 
Quyida barcha ta‘lim turlari uchun umumiy bo‘lgan pedagogik tizimi loyihasini 
misol qilib keltirishimiz mumkin. 
Ta‘lim sohasida olib borilgan ilmiy-tadqiqot ishlarining natijasi har qanday 
pedagogik tizim o‘zaro bog‘liq bo‘lgan quyidagi invariativ elementlardan tashkil 
topishini ko‘rsatib beradi: 1-talabalar; 2-ta‘lim /tarbiya/ maqsadlari; 3-ta‘lim 
/tarbiya/ mazmuni; 4-didaktik jarayon; 5-tashkiliy shakllari; 6-pedagog. 
Be pedagogik tizim, har qanday nazariyaga xos bo‘lgani kabi, quyidagi ikki 
tushunchani qamrab oladi: didaktik masalalar va ularni amalga oshirishning 
pedagogik texnologiyasi. Didaktik masalalar pedagogik tizim doirasida inson 
faoliyatining har qanday sohasi kabi aniq maqsad va unda erishish uchun shart-
sharoitlar hamda bu faoliyatlar uchun axborotlar (mazmun) bo‘lishi kerak. 
Didaktik masalalarni hal etish maqsadi shaxs sifatlarini shakllantirish uchun 
zarurat bo‘lsa, shart-sharoitlar-talabalarning boshlang‘ich sifat ko‘rsatkichlari, 
axborot esa o‘quv predmetining mazmunidir. 
Har bir didaktik masala pedagogik tizmda o‘ziga mos keladigan PT elementlari 
bilan hal qilinadi, ular: didaktik jarayon pedagog yoki o‘qitishning texnik vositalari 


hamda o‘qitishning tashkil qilish shakllari. Yuqorida ijtimoiy buyurtma yo‘nalishi 
didaktik masalalarga qaratilgan va bu bejiz emas: ta‘lim har doim jamiyat 
talablarini qondirishga xizmat qiladi va u ongli ravishda yoki intiutiv (ichki his 
blan, sezib) trzda tez yoki sekinlik bilan bu talablarga mos holda tuzatila boriladi. 
Shuni alohida ta‘kidlash zarurki, pedagog-metodistlar hozirga qadar didaktik 
masalalarni aniq ifodalashga va unga mos keladigan PTni ishlab chiqishga kam 
e‘tibor berayotirlar. Shu nuqtai nazardan Milliy dastur ijtimoiy buyurtma sifatida 
yangi PTn yaratish va amaliyotga joriy etish majburiyatini yukladi. 
PTga “yangi” so‘zining qo‘shib ishlatilishi nazariyani olimlar va o‘qituvchilarni bir 
qadar o‘ulantirib qo‘ydi, endilkda ta‘lim-tarbiya jarayonini loyihalashga eskicha 
yondashish mumkin emasligini anglab etmoqdalar. Shunday ekan PTni qanday 
yangilash mumkin? E‘tiborni yuqorida keltirlgan pedagogik tizim tuzilishiga 
qarataylik. Bu tizimga uzluksiz ravishda ijtimoiy buyurtma o‘z ta‘sirini ko‘rsatadi 
va ta‘lim tarbiya maqsadini umumiy holda belgilab beradi. “Maqsad” (2) esa 
pedagogik tizimning bosh bo‘g‘ini hisoblanib, u qolgan elementlarni o‘z navbatida 
yangilash zaruriyatini keltirib chiqaradi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ta‘lim-
tarbiyaning maqsadini yangi yo‘nalishga burdi, ya‘ni “O‘tmishdan qolgan 
mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to‘la xolos etish, rivojlangan demokratik 
davlatlar darajasida yuksak ma‘naviy va ahloqiy talablarga javob beradigan yuqori 
malakali kadrlar tayyorlash” deb belgilanadi. Demak, ta‘lim-tarbiyaning maqsadi 
yangilandi, unga mos holda mazmunning yangilanishi tabiiydir. Ta‘lim mazmuni 
o‘quv dasturlari, qo‘llanma va dasrliklard o‘z ifodasini topadi. Shu munsoabat 
bilan fan sohalari bo‘yicha ta‘lim mazmunini ishlab chiqish ishlari amalga oshirldi. 
Pedagogik tizimda didaktik masalalarning o‘z echimlarini topishi Milliy dastur 
g‘oyalarini ro‘yobga chiqarishning muhim bosqichidir. 
Agar pedagog qo‘lida bilimga chanqoq, iqtidorli talaba o‘quvchilar, fan maqsadiga 
mos mazmun-dastur, o‘quv qo‘llanma, darsliklar mavjud bo‘lsa, u didaktik 
jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun bilish faoliyatining tashkiliy 
shakllaridan samarali foydalanib yangi PTni amaliyotga izchil va ketma-ket joriy 
etishi mumkin. 
Shunday qilib, ta‘lim taraqqiyotining xaqqoniy xarakatlantiruvchi kuchi sifatida 
mavjud didaktik masalalar va unga mos keladigan pedagogik texnologiya asosida 
oqilona qurilgan pedagogik tizim xizmat qiladi. 


5.O‘qish, o‘qitish-inson faoliyatining boshqa sohalari singari ijtimoiy foydali 
faoliyatdir, garchi uning samarasi darxol bevosita ko‘zga tashlanmasa ham. 
Iqtisodiy tuzumlar nima ishlab chiqarayotgani bilangina emas, balki qanday ishla 
chiqarayotgani va qanaqa mehnat qurollari blan ishlab chiqarayotganligi Bilan biri 
ikkinchisidan farqlanadi, degan g‘oya o‘qish-o‘qitish faoliyatiga ham taalluqlidir. 
Pedagog yuqorida ta‘lim usullari rivojlanishiga shu nuqtai nazardan qarab, uni 
shartli ravishda quyidagi bosqichlarga ajratish mumkin: 
1-muallim “o‘z kuchi blan o‘qitish bosqichi, ya‘ni o‘quvchi uchun axborot manbai 
–o‘qituvchi bo‘lishi. 
2-o‘quv kitoblari, darsliklar yaratilgan va keng qo‘llanilgan bosqich: 
3-audiovizual vositalar qo‘llanilgan bosqich; 
4-o‘qitishni boshqarishda oddiy avtomatlash vasitalarini qo‘llash bosqichi; 
5-o‘qitishni hozirgi zamonaviy EXMlar vositasida boshqarishni avtomatlashtirish 
bosqichi. 
Insoniyatning rivojlanish dasrlari almashganda pedagogik texnologiyalar butunlay 
yo‘q bo‘lib ketmaydi, balki pedagogik texnologiyalar keyingi davrlarda 
assotsiatsiya bir-birini eslat. O‘zaro bog‘lish orqali fikran bog‘lanadi, yangi 
sifatlar, xususiyatlarga ega bo‘lib, kuchayadi, boyiydi. Bu jarayon borgan sari 
tobora tezlasha boradi. 
Kishilik tarixida 1-bosqich uzoq muddat davom etgan. Unda o‘qituvchi o‘z 
kuchiga, o‘z bilimi va maxoratiga asoslanib ish bajargan. Keyinchalik dunyoviy va 
diniy mazmundagi qo‘lyozma kitoblar yaratildi, lekin o‘quvchi ularning 
mazmunini o‘qituvchi faoliyati vositasida o‘zlashtiradi. Bunday holat XU11 
asrgacha-Ya.A.Komenskiy “Buyuk didaktika” asarida o‘quvchi ta‘lim olishi uchun 
darslik zarurligini isbotlaguncha davom etdi. Yana bir qancha to‘siqlarni bartaraf 
etib, darsliklar Evropa mamlakatlarida XU111 asrda keng qo‘llanila boshlandi. 
2-bosqich-qog‘oz o‘quv kitobi davri xali nihoyasiga etkazilgani yo‘q, darsliklar 
yaratish va ulardan foydalanish texnologiyasi xamon mukammal emas. Lekin 
o‘qitishning 1,2,3-bosqichlariga xos ta‘lim vositalari maktablarga jadal kirib 
kelmoqda. 
O‘quv kitoblarini joriy etish qarama-qarshiliklar kurashi natijasida sodir bo‘lgan. 
Keyingi davrlarda ham ta‘lim sohasidagi jiddiy o‘zgarishlar kurashsiz, oson 


bo‘lmagan. Hozirgi kunda ham 1-bosqich texnologiyasi ruxida shakllangan ayrim 
pedagoglarda keyingi davrlarda vujudga kelgan o‘quv vositalarini o‘zlatirib 
olishga, ta‘lim-tarbiya jarayonini shu asosda tashkil etishga intilish sust. Vaholanki 
1-bosqich o‘quv vositalari o‘qituvchidan ko‘p mehnat talab etadi va o‘quvchining 
bilim, tayyorgarlik darajasi yuqori bo‘lmaydi. 
Bu pedagogik bosqichlarning har birida ta‘lim metodlari takomillashtirila 
borganligi tufayli o‘qituvchi mexnatining samarasi ortib, yangi texnologiyani 
qo‘llaydiganlar safi kengaya borgan. 
Hozirgi paytda O‘zbekiston Respublikasini rivojlangan davlatlar darajasiga 
chiqarish maqsadida “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Ta‘lim to‘g‘risidagi 
qonun” qabul qilindi. Ta‘lim O‘zbekiston davlati siyosatining ustivor sohasiga 
aylandi, ulkan ishlar rejlashtirilmoqda, davlat byudjetidan bu soxaga katta 
mablag‘lar ajratilmoqda. Milliy dasturda rivojlangan mamlakatlar darajasida 
raqobatbardosh, yuksak ma‘naviy-axloqiy fazilatlarni egallagan, yuqori malakali 
kadrlar tayyorlash maqsadi kun tartibiga qo‘yildi. Ilgarigi pedagogik 
texnologiyalar bilan bu vazifalarni bajarib bo‘ladi? 3,4-pedagogik bosqichlarni 
chetlab, 5-EXMlarga asoslanib pedagogik texnologiya vositalari va metodlarini 
o‘zlashtirishga o‘tish mumkinmi? Tajriba bu savolga ijobiy javob beradi. 
Hozirgi kunlarda ko‘pchilik sinf xonalariga kirib ta‘lim jarayonini kuzatgan kishi 
mavjud pedagogik tizim birinchi va ikkinchi bosqichlarga xos ekanligiga ishonch 
hosil qiladi. Vaholanki, hozirgi paytda ayrim umumiy ta‘lim maktablarida 
pedagogik tizimni uchinchi, to‘rtinchi bosqichlar darajasida tashkil etish uchun 
imkoniyatlar, shart-sharoitlar mavjud. 
Shuni ta‘kidlash lozimki, kompyuterlarni sotib olib, sinf xonasiga o‘rnatish bilan 
o‘qitishning beshinchi bomqichi vujudga kela qolmaydi. Pedagogik texnologiyani 
loyihalash va qo‘llash yaxlit jarayonligini doimo yodda tutish va uni amalga 
oshirishga xarakat qilish, intilish lozim. Agar pedagogik tizimda ta‘limning texnik 
vositasi sifatida kompyuter ishlatiladigan bo‘lsa, pedagogik tizimning boshqa 
elementlari ham shunga mos ravishda tashkil etilishi kerak, shundagina 
kompyuterning barcha didaktik imkoniyatlarini yuzaga chiqaradigan yangi, 
takomillashgan pedagogik texnologiya hosil bo‘ladi.

Download 64.36 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling