A. B. Taniyev Samdu kadrlar menejmenti kafedrasi mudiri


Download 153.8 Kb.
Pdf ko'rish
bet2/3
Sana20.12.2019
Hajmi153.8 Kb.
1   2   3

 

 

 



-ratsiondagi 

oziqa 


birligining umumiy miqdori 

Bu 


o’zgaruvchilar 

yordamida 

ratsionni 

tuzilishi,  ya’ni  ayrim  oziqa 

gruppalari,  yoki  gruppalar 

ichidagi 

oziqalarning 

solishtirma 

og’irliklari 

buyicha shartlar yoziladi. 

Paxta kunjarasining 

konsentratdagi solishtirma 

og’irligi  

15% dan ortmasligi kerak 

 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 



www.pdffactory.com

 

 

emasligi  shartini  ifodalaydi.Asosiy  cheklashlar  tuyimli  moddalar  balansi  buyicha 



shartlarni  yozish  uchun  kerak.Bu  cheklashlarda  texnik-iqtisodiy  koeffisiyentlar 

oziqa birligidagi mos keluvchi mavjud tuyimli moddalarning miqdorini (1 kg, 1 st 

da)  ifodalaydi.Uzgarmaslar  (cheklash  xajmlari)  ratsionda  mavjud  bo’lishi  kerak 

bo’lgan lozim bo’lgan tuyimli moddalar miqdorini kursatadi. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

3-rasm 



Masalada  qushimcha  cheklashlar  yordamida  oziqa  ratsionidagi  ayrim 

gruppalar  va  gruppa  ichidagi  ayrim  tur  oziqlarining  nisbati  buyicha  shatrlar 

yoziladi.  Agar  bu  nisbatlar  og’irlik  birligida  aks  ettirilgan  bo’lsa,  mos  keluvchi 

oziqa  gruppalari  buyicha  asosiy  o’zgaruvchilar  texnik-iqtisodiy  koeffisiyentlari 

bo’lib  birlik  yoki  ratsiondagi  shu  tur  yoki  ozuqa  gruppasining  solishtirma 

og’irligini harakterlovchi solishtirma og’irlik miqdori hisoblanadi. 

Agar  qushimcha  cheklashlar  oziqa  birligida  ulchansa  (yoki  boshqa 

birliklarda), asosiy o’zgaruvchilar texnik-iqtisodiy koeffisiyentlar oziqa birligidagi 

mavjud  tuyimli  moddalarning  miqdorini,  yordamchi  o’zgaruvchilar  bilan  esa 

ratsiondagi shu gruppa yoki shu turdagi oziqaning solishtirma og’irligi ifodalanadi. 

Yordamchi 

cheklashlar 

kumagidaoziqabirliginingvaxazmbo’luvchi 

proteinning  umumiy  miqdorlari  buyicha  shartlar  yoziladi.  Asosiy  o’zgaruvchilar 

buyicha texnik-iqtisodiy koeffisiyentlar (asosiy o’zgaruvchilardagiga uxshab) oziq 

birligidagi  yoki  qushma  oziqlardagi  tuyimli  moddalar  miqdorini  bildiradi, 

yordamchi 

o’zgaruvchilar 

buyicha 

esa 


-1 

ga 


teng. 

Bucheklashlarninguzgarmaslarinolhisoblanadi. 

O’ZGARUVCHILAR 

ASOSIY 


QUSHIMCHA 

YORDAMCHI 

Tuyimli moddalar 

balansi bo’yicha  

 

Chorva 


mollarini 

oziqlantirishni  fiziologik  va 

zootexnik 

ruxsat 


etilgan 

chegaralari 

bo’yicha 

(Bir-


biriga  mos  keluvchi  oziqalar 

gruppasi 

ichidagi 

ayrim 


oziqalarning 

solishtirma 

og’irligi buyicha). 

 

 



Ratsionga 

kiradigan 

oziqalardagi 

tuyimli 


moddalarning  yig’indisi  va 

boshqalar 

 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 



www.pdffactory.com

 

 

Masalaningiqtisodiy-matematikmodelinituzishdaquyidagitexnik 



– 

iqtisodiykoffistiyentlarishlatiladi: 

·

asosiyo’zgaruvchilarningtexnik-iqtisodiykoeffisiyentlari1 



kgyem-

xashakdagituyimlimoddalardaniboratbo’ladi; 

·

tuziladiganratsiondagituyimlimoddalar  (oziqabirligi,  xazmbo’ladiganprotein, 



karotin, 

quruqmoddavax. 

k.) 

yig’indisiniifodalovchicheklashshartlaridaasosiyo’zgaruvchilarningtexnik 



– 

iqtisodiykoffistiyentlari1 

kgoziqadagituyimlimoddalardan, 

yordamchio’zgaruvchilarnikiesa -1 yoki 1 daniboratbo’ladi.  

Endi, chorva mollari uchun oziqa ratsioni tuzish masalasini iqtisodiy matematik 

modelini keltiramiz. 

O’zgaruvchi va indekslarning belgilanishi: 

   i -yem-xashak turlari (o’zgaruvchilar) indekslari (i=1, n) 

   j - tuyimli moddalarni miqdorini ifodalovchi (cheklashlar) indekslari (j=1, m) 

h -yem-xashaklar guruhi; 

   x

i

 - i -yem-xashak turi; 

x'

i

ratsiondagi tuyimli moddalar yig’indisi (oziqa birligi); 

   x

i+1, 

 - ko’shimcha o’zgaruvchilar, 

 s

i

 -  i -yem-xashakning tannarxi; 

a

ij 

i-turdagi yem-xashakdagi j-tuyimlilik moddasi ko’rsatkichi; 

    b

j

  –  oziqa  ratsionida  bo’lishi  talab  qilinadigan  j-turdagi  tuyimli  moddalarning 

minimal ko’rsatkichi; 



α

hj 

ratsionga kiritiladigan h-guruhdagi yem-xashaklarning quyi chegarasi; 

β

hj 

– ratsionga kiritiladigan h-guruhdagi yem-xashaklarning yuqori chegarasi

   w

ij

 , w'

'ij



 – proportsionallik koeffisiyentlari: 

M,  N,  M

1

,  M


2

,  N,  N


1

,  lar  mos  ravishda  ratsiondagi  tuyimli  moddalar,  oziqalarning 

ayrim  gruppasi buyicha  solishtirma  og’irligini, ayrim gruppa  oziqa  miqdori  buyicha 

cheklashlar nomerlarini o’z ichiga olgan to’plamlar. 

Masalaning  maqsad  funksiyasi,  chorva  mollari  uchun  tuziladigan  oziqa  ratsionini 

tannarxini minimal bo’lishni ifodalaydi, ya’ni:  

Z=

i

n

=



1

s

i

 x

i

 min 



Chorva  mollari  uchun  tuziladigan  oziqa  ratsionida,  ularning  fiziologik 

xususiyatiga qarab tuyimli moddalar balansi buyicha birinchi gruppa cheklashlarining 

matematik ifodasi ratsiondagi tuyimli moddalar miqdori yo’l quyiladigan miqdordan 

kam  bo’lmasligi  mumkinligini  kursatadi.  Bu  cheklash  umumiy  holda  quyidagicha 

yoziladi:                                    

i

m

=



1

a

ij



x

i

>= b


j

,     (i


М



Cheklashlarining  ikkinchi  gruppasi  chorva  mollarini  oziqlantirishni  zootexnik 

yo’l  quyiladigan  (ruxsat  etilgan)  chegaralarda  oziqalar  ayrim  gruppasi  bo’yicha 

solishtirima ogirlini ta’minlaydi. Bu cheklash umumiy holda quyidagicha yoziladi: 

α

hj



 x'

i

<=

i

m

=



1

a

hj

x

i

<=

β

hj

x'

I    

(i

М



) (

1

N

j



) 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 

Cheklashlarning  uchinchi  gruppasi  bir-biriga  mos  keluvchi  oziqalar  gruppasi 



ichidagi  ayrim  tur  oziqalarning  solishtirma  og’irligini  aniqlashni  ta’minlaydi.  Bu 

cheklash umumiy holda quyidagicha yoziladi:  



j

i

=



1

w

ij



 x

i

 -   



j i

n

= +


1

w'



ij

x

i

<=0.   

)

(



H

h

 



Qo’shimcha chegaraviy shartlar guruhi  (oziqa birligi yig’indisi): 

i

n

=



1

a

ij

x

x'



i

o’zgaruvchilarning no’manfiyligi: 



x

i

>=0, x'



i

>=0 


Yuqorida  keltirilayotgan  tarkibiy  modeldagi  cheklashlar  sistemasidagi  shartlar: 

asosiy, qo’shimcha va yordamchi chegaraviy shartlar guruhiga bo’linadi. 

1) qaralayotgan, masalada, asosiy cheklashlar guruhini ifodalaydi. Bu guruhdagi 

cheklashlar  orqali,  chorva  mollarining  tuyimli  moddalarga  bo’lgan  minimal  talabini 

qanoatlantiruvchi shartlar ifodalangan. 

2)  chegaraviy shartlar, qo’shimcha cheklashlar guruhini ifodalaydi. Bu guruhga 

tegishli  chegaraviy  shartlar  orqali,  ratsionga  kiritiladigan  yem-xashaklarning    (oziqa 

birligiga nisbatan) minimalvamaksimaltalablariifodalaniladi. 

3)  yordamchicheklashshartlariorqaliratsiongakiradigan  yem-xashakdagi  tuyimli 

moddalarning yig’indilari aniqlanadi 

Masalani  strukturali  IMM  dan  foydalanib  uni  matritsali  modelini  umumiy 

kurinishini quyidagicha yozish mumkin. 

Chorvachilikda muqobil oziqa ratsionini tuzish masalasiningmatritsali modeli.                 

 

1-jadval 



Indekslarvato’plamlar 

Cheklashlar 

O’zgaruvchilar 

Cheklashlarturlari  Ozodxadlar

J





 

J



N

i

x



j

i

 



I



Tuyimlimoddalar 

A

ij 



 

A

ij



 

-1 


 

≥ 



≥ 

B



i

 



B

i

 



H



Oziqalarguruhlari 

A

hj 



-A

hj

 



-

β

hj 



β

hj

 



≤ 

≤ 



I



M

1

 



h

H



1

 

Tuyimli moddalar 



balansi 

Guruhlar balansi 

ω

ij



ω

`

ij



 

ω

hj



ω

`



hj

 

 



≤ 

≤ 



I



M

2

 



Alohidaoziqalar 

α

ij



 

 

≥ 



≤ 

b

i



(j)

 

b



i

(j)


 

 

Boshqacheklashlar 



 

 

 



 

Maqsadfunksiyasi-



oziqatannarxi 

s

i



 

 



 

Min 


PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 

II-variant. Chorvachilikda muqobil ozuqa ratsionini IMM (maksimal maxsuldorlik 



kriteriyasi bo’yicha) tuzish. 

 

Kunlik oziqa ratsionini oziqani tannarxini minimallashtirish kriteriyasi bilan 



tuzganda  har  doim  ham  arzon  va  shu  bilan  birga  to’laqonli  balanslashgan  ratsion 

tuzish mumkin bo’lavermaydi. 

 

Qatiy aytganda, bir vaqtning o’zida tannarxni keskin kamaytirish va minimal 



harajatlar hisobiga, yuqori sifatli maksimal maxsulot ishlab chiqarishni ta’minlash 

mumkin emas. Shu bilan birga sotib olinadigan ozuqalarning va ularni sotib olish 

harajatlari doimiy kattalik emas, xattoki bitta zonadagi bir nechta qishloq xo’jalik 

korxonalarini  bir  xildagi  ozuqalar  ishlab  chiqarish  uchun  ketgan  harajatlari,  shu 

bilan birga ularni tannarxlari ham har xil bo’ladi. 

 

Shuning  uchun  maqsad  funksiyasini  ifodalashda  imkon  qadar  doimiy 



kattalikga  yaqin,  shu  bilan  birga  asosiy  maqsadni  amalgam  oshiradigan  ya’ni 

ozuqalar  sarfiga  eng  kam  harajat  qilib  maksimal  maxsuldorlikka  erishishni 

ta’minlaydigan  kursatgichni  olish  maqsadga  muvofiqdir.  Bunday  xolatlar  uchun 

optimallik  kriteriyasi  sifatida  ratsionda  maksimal  ruxsat  etilgan  almashinuvchi 

energiya  kursatgichini  olish  kerak  bo’ladi,  qaysini  bu  kursatgich  chorva 

mollarining  normallashtirilgan  oziqlantirishni  asosi  hisoblanadi.  Bu  kursatgich 

aksariyat ozuqalar va chorva mollari fiziologik holati, turlari uchun doimiydir. 

 

Bu  optimallik  kriteriyasi  ozuqalarni  yuqori  darajada  balanslashganligini, 



imkoniyatlarini,  ularni  tarkibidagi  ozuqalar,  optimal  birikmasini  tashkil  etishni 

qulay imkoniyatlarini yaratadi. 

 

Optimallik  kriteriyasi  maksimum  energiya  almashinuvi  uchun  IMM  ni 



tuzish, oldingi masalaga qisman uxshash bo’lib, faqat quyidagilarda farq qiladi: 

-masalaga ozuqa tannarx buyicha cheklash kiritiladi.  

-masalaga  EA  kursatgichi  buyicha  qushimcha  cheklash  kiritiladi.  (yig’indisini 

topish uchun) 

-maqsad funksiyasini kurinishi yangisi bilan almashtiriladi. 

-ratsiondagi ozuqalarini maxsulotga aylanishini yaqinlashtiradi. 

Eslatma:  EA  da  jami  energiya  miqdoridan:  ozuqa  yeyish  uchun  sarf  bo’ladigan, 

siydik  va  axlat  bilan  chiqib  ketadigan  ichakdagi  gazlar  bilan  ajralib  chiqadigan, 

xayvonlar  organizmida  ma’lum  temperaturani  ushlab  turishga  ketgan  (va 

boshqalar) energiyalar chegirib tashlanadi. 

 

Masalani  quyilishi.  Xo’jalikda  n  turdagi  oziqalar  mavjud  bo’lib  ularni 

ratsionga kiradigan  noma’lum miqdorlarini  x

1

, x


2

, …., x


bilan belgilasak  u  holda 

ratsiondagi energiya almashinuvini quyidagi formula orqali hisoblash mumkin: 

=



=

+



+

+



=

n



j

j

j

n

X



Х



Х



Х



1

2



1

....


 

Bu yerda: EA j -1kg j- tur ozuqadagi EA miqdori, MDj ; 

Noma’lumlarni

0(

1, )



j

X

j

n

=



shunday  qiymatlarini  topish  kerakki  tuzilgan  ratsion 

zootexnik  va  iqtisodiy  talablarni  to’liqqanoatlantirsin  hamda  ratsion  tarkibidagi 

maksimal ruxsat etilgan energiya almashinuvini ta’minlasin. 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

 



Zootexniya  va  iqtisodiy  talablarni  qanoatlantiradigan  masalani  shartlarini 

quyidagi cheklashlar yordamida ifodalash mumkin: 

1) kunlik ratsiondagi tuyimli moddalarning miqdori buyicha: 

2) ozuqalar va ozuqalar guruhi buyicha; 

3) kunlik ratsionni tannarxi buyicha. 

Masalani IMM ni quyidagicha yozish mumkin: 

max

1



=

=



j

n

j

j

X



Z

 

Quyidagi chegara shartlarida: 



1) 





J



j

i

j

ij

J

i

b

x

U

)

(



1

 

2) 







J

j

i

j

ij

J

i

b

x

U

)

(



2

 

3) 





)

(

J



j

C

x

С

g

j

j

 

4) 





н

j

j

j

j

J

j

b

x

b

)

(



3

11

1



 

5) 







н

j

j

ij

j

ij

J

i

x

W

x

W

)

(



0

4

1



 

6) 

)

(



0

J

j

X

j



 

Bu  yerda  (oldingi  keltirilgan  izohga  qushimcha):  S

j

-1kg  j-turdagi  oziqani  bahosi 



yoki tannarxi; 

Sg-  kuzlangan  maxsuldorlik  darajasida  maxsulot  ishlab  chiqarishni  optimal 

mi’yorlarda ta’minlovchi ratsionni tannarxi; 

Cheklashlarsistemasi. 

Ushbumodeldahammatuyimlimoddalarbalanslaribuyichashartlarasosiycheklashlarb

o’ladi: 

oziqabirligi, 

xazmbo’luvchiprotein, 

karotinvaquruqmoddalar. 

Oziqbirligibalansibo’yichacheklashlarxo’jalikdagimavjudbarchaoziqalarhisobiga 

10.5      oziqbirligidankambo’lmasliginikursatishikerak.  1  kg  aralash  oziqada  0.93 

oziq  birligi  (1-jadval),  ratsionda  esa  0.93  x

oziq  birligi  bor.  Agar  oziq  birligi 



miqdorini  hamma  oziqalar  buyicha  (aralash  oziqa,  paxta  kunjarasi,  pichan  va 

boshqa) umumlashtirsak, oziq birligining umumiy miqdori 10.5 kg dan kam (teng 

yoki ko’p) bo’lmasligi kerak.  

I.  Tuyimli moddalar (oziqa birligi protien, karatin, quruq moddalar) balansi 

buyicha cheklashlar (asosiy). Shunday qilib, birinchi cheklashning kurinishi: 

1) 0.93X


1

+0.85X


2

+1.04X


3

+0.46X


4

+0.39X


5

+0.19X


6

+0.36X


7

+0.19X


8

+0.14X


9

+0.06X



10

>=10.5 


Boshqa  tuyimli  moddalar  xazm  bo’luvchi  protein,  karotin  va  quruq 

moddalar balansi buyicha shartlar ham shunga uxshashyoziladi: 



 

Oziqalardagi tuyimli moddalar miqdori va 1 kg oziqa qiymati 

2-jadval 

№ 

 



1kgoziqadamavjud 

1 kg 


oziqaning 

qiymati, sum 

Oziqabir

ligi 


Xazmbo’luv

chiprotein,g

Karotin, 



mg 

quruqm


odda 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 



Aralashoziqa 

0.93 


124 

0.86 



80 

Chigitkunjarasi 



0.85 

244 


0.88 


70 

Yemuchundon 



1.04 

81 


0.88 


90 

Bedapichani 



0.46 

92 


18 

0.88 


15 

Tabiiypichan 



0.39 

50 


22 

0.87 


Beda sinaji 



0.19 

34 


22 

0.36 


Donliekinlarpoxol



0.36 


23 

0.89 



12 

Makkajuxori silosi 



0.19 

15 


12 

0.32 


20 

Xashakilavlagi 



0.14 

12 


0.14 


25 

10 


Xashakipoliz 

0.06 


3.7 

0.047 



10 

 

2) 124X



1

+244 X


2

+ · · · + 3,7 X

10

>=1110 


3) 0 X

1

+0 X



2

+ · · · +12 X

8

>=420 


4) 0.86X

1

+0.88 X



2

+0.88 X


3

+ · · · + 0.047X

10

+>=13 


5) 0.86 X

1

+ 0.88X



2

+0.88 X


3

+ · · ·+ 0.047 X

10

<=19 

II.  Ikkinchi  guruh  cheklashlar-ratsiondagi  oziqalarni  oziqalar  guruhlaridagi 

solishtirma og’irliklari buyicha cheklashlar (yordamchi). 

Endiratsiondagioziqaningaloxidagruppalarimiqdoribuyichayordamchichekla

shlarniyozamiz. Ratsiondagi konstetratlar (aralash oziqlar va arpa kepagi) miqdori 

2.5-3.5  kg  atrofida  bo’lishi  mumkin.  Bunday  yozuvni  bitta  cheklashda  ifodalash 

mumkin emas. Oltinchi cheklashda konstetratlar miqdori 2.5 kg kam, yettinchisida 

esa 3.5 kg dan ortiq bo’lishi mumkin emasligini yozamiz. 

6) X

1

+X



2

+X

3



>=2.5 

7) X


1

+X

2



+X

3

<=3.5 

Boshqa gruppalardagi oziqlar buyicha ham shunga uxshash yoziladi. 

Dag’al oziqa: 

8) X

4

+X



5

+X

6



+X

7

>=5 



9) X

4

+X



5

+X

6



+X

7

<=10 

Silos buyicha: 

10) X


8

>=15 


11) X

8

<=25 

Ildiz tuganak mevalar: 

12) X


9

+X

10



>=10 

13) X


9

+X

10



<=20 

III  Uchinchi  guruhdagi  cheklashlar  oziqa  turlarini  shu  guruh  ichidagi 

oziqalarni ayrim turlari solishtirma og’irligi buyicha ifodalanishini ta’minlaydi. 

Masalan,  paxta  kunjarasining  Konsentratdagi  solishtirma  og’irligi  15% dan 

ortmasligi kerak: 

14) X


2

<=

100


15

( X


1

+X

2



+X

3

)  yoki X



2

<=0.15 ( X

1

+X



2

+X

3



Ung  tomondagi  hamma  qushiladigan  uxshash  xadlarni  tengsizlikning  chap 

tomoniga utkazgach, un to’rtinchi cheklashning qatiy yozilishini olamiz: 

-0.15X


1

+0.85X


2

-0.15X


3

<=0 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

Bu  gruppaning  boshqa  shartlari  ham  shunga  uxshash  yoziladi.  Pichan  va 



dag’al oziqning solishtirma og’irligi buyicha cheklashlarning kurinishi: 

15) X


4

+X

5



>=0.4(X

4

+X



5

+X

6



+X

7



Yoki qaytatuzilgach: 

 

-0.6X



4

-0.6X


5

+0.4X


6

+0.4X


7

<=0 

Dag’al oziqadagi poxolning solishtirma og’irligi buyicha: 

X

7

<=0.1(X



1

+X

2



+X

3

+X



4

) yoki 


16) X

7

<=0.1(X

4

+X

5



+X

6

+X



7

) yoki -0.1X

4

-0.1X


5

-0.1X


6

+0.9X


7

<=0 

Ildiz tuganak mevalar gruppasidagi xashaki lavlagining solishtirma og’irligi 

buyicha: 

17) X


9

<=0.7(X

9

+X



10

) yoki 0.3X

9

-0.7X


10

<=0 



Download 153.8 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling