Ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti fizika-matematika fakulteti


Download 1.79 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/5
Sana20.05.2020
Hajmi1.79 Mb.
#108070
  1   2   3   4   5
Bog'liq
Kdirbaeva G. Yerning tuzilishi
SAPARBAYEV NURSULTAN таяр, 4, Мустак.т, Aniq integralning tatbiqlari CALCULUS, 8-TOPSHIRIQ AKADEMIK YOZUV, iqtisodiyot nazariyasi, 1-лабораторная работа, 11-класс, 11-класс, qarshieyev-sardor, тест местоимение , foydali-fayllar uz ko0rsatkichli-funksiya-va-ko0rsatkichli-tenglama, Мустақил иш, @iBooks Bot python dasturlash tilida manti

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM 

VAZIRLIGI 

 

 

AJINIYOZ NOMIDAGI NUKUS DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI 

 

 

FIZIKA-MATEMATIKA FAKULTETI 

 

 

 

FIZIKA O’QITISH METODIKASI KAFEDRASI 

 

 

4-a kurs talabasi Kdırbaeva Gauharning 

 

 

Fizika va astronomiyani o’qitishni loyihalash fanidan 

 

 

K U R S    I S H I 

 

 

 

 

Mavzu: «Yerning ichki tuzilishi» mavzusida darsni o’qitishni loyihalash 

 

 

 

 

 

Ilmiy rahbar:                                                               B. Atashov 

 

Tayyorlagan:                                                              G. Kdırbaeva 

 

 

 

 

 

Nukus-2020 yil 

 

 

 

 



 

MUNDARIJA 

KIRISH 

I BOB. «YERNING ICHKI TUZILISHI” MAVZUSINI  O‘QITISHDA 

INNOVATSION  TEXNOLOGIYALARDAN  FOYDALANISH  

1.1. 


Interfaol metodlar yordamida «Yerning ichki tuzilishi” mavzusini 

o‘qitishning nazariy masalalari  

1.2. 

«Yerning ichki tuzilishi» mavzusini o‘tishda innovatsiya va ilg’or 



horijiy tajribalar  

II  BOB.    «YERNING  ICHKI  TUZILISHI”  MAVZUSIDAN 

ELEKTRON O‘QUV   MODULI   ISHLANMASI 

2.1. 


«Yerning  ichki  tuzilishi”  mavzusining  ma’ruza,  amaliy 

mashg‘ulotlari uchun dars ishlanmasi 

2.2. 

«Yerning ichki tuzilishi” mavzusi dan keyslar to‘plami va  amaliy 



topshiriqlar  

2.4. 


«Yerning  ichki  tuzilishi”  mavzusi  yuzasidan  nostandart  test 

topshiriqlari 



Xulosa va tavsiyalar 

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 

 

 

KIRISH 

Mazkur  kurs  ishida  yuqoridagi  maqsadga  qisman  bo‘lsada  erishishga 

yo‘naltirilgan  bo‘lib,  unda  zamonaviy  pedagogik  texnologiyalar  haqida 

ma’lumotlar,  astronomiya  fanini  o‘qitishning  maqsad  va  vazifalari,  strukturasi 

hamda noan’anaviy o‘qitishga oid ayrim mashg‘ulotlarning namunaviy ishlanmalari 

keltirilgan.  Ularda  keltirilgan  metodik  yondashuvlardan  har  qanday  tipdagi 

mashg‘ulotlarda  aynan  shunday  yoki  ayrim  o‘zgartirilshlar  kiritilgan  holda 

foydalanishni tavsiya etamiz. 

Kurs ishining dоlzаrbligi. Hozir ham astronomiya, o‘zining ilg‘or va yetakchi 

fanlardan  ekanligini  aniq  dalillar  bilan  isbotlab  berayotir.  Xususan,  yulduzlar 

energiyasi  manbalarini  izlash  yuzasidan  olib  borilgan  astrofizik  tadqiqotlar, 

kelajakda energiyaning tanqisligini bartaraf etish, yadro fizikasining rivojlanishi va 

termoyadro energiyasini sanoat va xalq xo‘jaligida foydalanish bo‘yicha ayni paytda 

olib borilayotgan intensiv tadqiqotlar shular jumlasidandir.  



Muammoning  o‘rganilganlik  darajasi:  Hozirgi  kunda  innovatsion 

pedagogik  texnologiyalarning  nazariy  asoslari  va  ularni  amaliyotga  tatbiq  etish 

bo‘yicha bir qator vatandosh olimlarimiz ham samarali izlanishlar olib bormoqdalar. 

Bulardan  A.A.Abduqodirov,  R.X.Jo‘raev,  N.X.Azizxodjaeva,  U.N.Nishonaliev, 

M.S.Saidahmedov,  B.L.Farberman,  H.Ishmatov,  X.Abdukarimov,  K.Zaripov, 

B.Ziyomuhammadov, 

M.Kamoliddinov, 

T.G‘afforova, 

N.X.Avliyoqulov, 

Q.T.Olimov,  R.Ishmuhammedov,  O‘.Tolipov,  T.Nazarova,  A.E.Kenjaboevlarning 

tadqiqot ishlarini alohida ta’kidlash lozim. Bir guruh mutaxassislarimiz pedagogik 

texnologiyalar  davr  talabi,  shu  bilan  birga  yangi  zamonaviy  yo‘nalish  ekanligini 

e’tirof etib, ta’lim-tarbiya jarayoniga milliy xususiyatlarni kiritgan holda qo‘llashni 

tavsiya  etayotgan  bo‘lsalar,  ikkinchi  guruh  mutaxassislar  ta’lim-tarbiyadagi 

inqirozdan qutilish va moslash mexanizmlarini yaratish, ta’limga siyosatning bosh 

yo‘li  sifatida  qarash  zarurligini  isbotlamoqdalar.  Bundan  tashqari  Mamadazimov 

M.,  Umumiy  astronomiya  (universitetlar  va  pedgogika  oliy  o‘quv  yurtlari  uchun 

darslik). – T.: “Yangi asr avlodi”, 2008 y., Mamadazimov M. “Astronomiya” (AL 

va KHKlari uchun darslik). –T.,O‘qituvchi, 2007 y., Mamadazimov M., Tillaboyev 


 

A va boshqalar. “Umumiy astronomiyadan laboratoriya ishlari” T., TDPU 2015 y., 



A.E.Roy and D.Clarke Astronomy Principles and practice 2000 y. adabiyotlari tahlil 

qilindi. 



Kurs    ishining  maqsadi:  “Yerning  ichki  tuzilishi”  mavzusini  o‘qitishda 

talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirish uchun AKT va interfaol 

texnologiyalardan foydalanish asosida elektron majmua yaratish. 

Kurs ishining vazifalari: 

 muammoning nazariy va amaliyotdagi holatini o‘rganish va uning tahlili; 



 Innovatsion va axborot  texnologiyalarni “Yerning ichki tuzilishi” mavzusi 

nazariy  va  amaliy  mashg‘ulotlariga  joriy  etishning  o‘ziga  xos  xususiyatlarini 

aniqlash; 

 

«Yerning  ichki  tuzilishi”  mavzusi    bo‘yicha  adabiyotlar  yig‘ish  va  tahlil 



qilish; 

 



«Yerning ichki tuzilishi” mavzusi nazariy va amaliy mashg‘ulotlarida AKT 

va interfaol ta’lim texnologiyalardan foydalanish metodikasini ishlab chiqish; 

  joriy  etilgan  metod  va  texnologiyalar  vositasida  «Yerning  ichki  tuzilishi” 



mavzusi  bo‘yicha  nazariy  va  amaliy  mashg‘ulotlariga  qaratilgan  tavsiyalar 

ishlab chiqish;  

  Elektron o‘quv metodik majmua yaratish, ulardan foydalanish metodikasini 



ishlab chiqish vazifalari; 

 



«Yerning  ichki  tuzilishi”  mavzusi  bo‘yicha  slayd,  ilmiy  ommabop  film, 

interfaol  metodlar,  nostandart  test  topshiriqlari  va  tarqatma  materiallar 

tayyorlash. 

 

 


 

I BOB YERNING ICHKI TUZILISHI” MAVZUSINI  O‘QITISHDA 



INNOVATSION  TEXNOLOGIYALARDAN  FOYDALANISH 

1.1-§ Interfaol metodlar yordamida Yerning ichki tuzilishi” mavzusini 

o‘qitishning nazariy masalalari  

Refleksiv ko‘nikma (o‘zining va boshqalarning fikrini tahlil qilish). 



Keys bilan ishlash bosqichlari 

Keys mazmunini yaxshiroq tushunish 

uchun metodik tavsiflar 

1. Keys matnini o‘qish. 

Matnni har bir o‘quvchi ikki marta o‘qiydi. 

2.  Matnni  o‘z  so‘zlari  bilan 

gapirib berish. 

Matn  o‘quvchilar  tomonidan  zanjir  tarzida 

gapirilib  beriladi.  So‘zlash  jarayonida  ayrim 

detallarga aniqlik kiritiladi. 

3. 

Muammoni 



qidirish 

(aniqlash). 

Matnda 

qanday 


muammo haqida gap ketyapti? 

Muammolar  bir  nechta  bo‘lishi  mumkin. 

Bunday holatda ular o‘rtasidagi aloqadorlikni 

topish kerak. 

4.  Muhokama  qilish.  Muammo 

qanday namoyon bo‘lyapti? 

Venn  diagrammasi,  SWOT  tahlil  jadvali, 

rezyume 


jadvallarini 

to‘ldirish 

orqali 

muammoning yechimini topish mumkin. 



5.  Mezonlarni  ajratish  (ideal, 

ya’ni 


muammosi 

yo‘q 


sistemaning modelini keltirish). 

Bu  qanday  natijaga  olib  kelishini  ko‘rsatish 

uchun kerak. 

6. Muammoni hal etish yo‘llarini 

aniqlash. 

Muammo  yechimi  yo‘llarini  yozib  borish 

maqsadga  muvofiq.  Bu  eng  muhim  narsani 

esdan chiqarmaslik uchun kerak. 

7. 

Guruhning 



taqdimotga 

tayyorgarligi  (tavsiya  etiladigan 

shakllar): 

1.  Asoslangan esse.  

2.  Tayanch kontekst. 

3.  Sxema. 

4.  Jadval. 

5.  Multimedia takdimoti. 

Bu jarayonda o‘quvchilarning ijodiy qobiliyati 

shakllanadi. 

8. Takdimot o‘tkazish. 

 

 



Keys matni

 

Qadim  zamonlardayoq  odamlar  samoviy  yulduzlarning  bir-biriga  nisbatan 

vaziyati  uzoq  vaqtlar  oralig‘ida  o‘zgarmasligini,  sayyoralar  esa  shu  yulduzlar 

orasida  murakkab  traektoriyalar  bo‘yicha  xarakatlanishini  sezganlar.  Qadimgi 

yunon olimi Ptolemey geosentrik nazariyaga asos soladi ya’ni Yer atrofida barcha 

sayyoralar  xarakatlanadilar  deb  xisoblandi.  Beruniy  xam  xuddi  shunday  goya 



 

tarafdori edi. Axmad al – Farg‘oniy, Ulug‘bek, Ali Qushchi, kabi buyuk allomalar 



xam  yulduzlar  va  sayyoralar  vaziyatini  aniqlashga  doir  olamshumul  ishlarni 

bajarishgan.  Geosentrik  goyasi  XVI  asr  boshlarida  N.  Kopernik  tomonidan 

geliosentrik sistema asoslab berilguncha xukmronlik qildi.  

Uzoq  astronomik  kuzatishlar  Kopernikning  geliosentrik  sistemasi  to‘g‘ri 

ekanini  kursatdi.  Daniyalik  T.  Bregge  ko‘plab  aniq  kuzatishlarni  amalga  oshirdi. 

Shunday kuzatishlarini umumlashtirib I.Kepler quyidagi qonunlarni yaratdi.  

Kepler planetalar xarakatini uzoq tekshirishlar natijalarini umumlashtirib o‘z 

qonunlarini berdi.  

1.Sayyoralar fokuslaridan birida Quyosh joylashgan muayyan ellips bo‘ylab 

xarakatlanadilar.  

2. Sayyoralarning radius - vektorlari teng vaqtlar ichida teng yuzalar chizadi. 

 

Muhokama natijalarini tez belgilash uchun quyidagi shablonlarni 



tarqatish lozim: 

Ish uchun shablon 

1-muammo: ______________________________________________________ 

__________________________________________________________________

__________________________________________________________________  

2-muammo: ______________________________________________________ 

__________________________________________________________________

__________________________________________________________________  

Muammoning 

namoyon 

bo‘lishi

_________________________ 

__________________________________________________________________

__________________________________________________________________

__________________________________________________________________

__________________________ 



Muammoni 

hal 

etish 

yo‘llari: 

__________________________ 

__________________________________________________________________

__________________________________________________________________ 



Natijada quyidagi tayanch konspekt tuzilishi mumkin: 

1-muammo: Butun olam tortilish qonuningi kashf etilish tarixi. 

2-muammo: Kepler qonunlarining asosiy mohiyati. 

Muammoning namoyon bo‘lishi: 


 

 



a) geosentrik ta’limotning 

noto‘g‘riligi 

b) Kopernikning 

geliosentrik sistemasi  

v) Kepler qonunlarinig 

yaratilishiga sabab 

 

 

 



 

Muammoni hal etilishi : 

1. 


Qadim zamonlardayok odamlar samoviy yulduzlarning bir-biriga nisbatan 

vaziyati uzok vaktlar oraligida uzgarmasligini, sayyoralar esa shu yulduzlar 

orasida murakkab traektoriyalar buyicha xarakatlanishini sezganlar.

 

2. 



XVI  asr  boshlarida  N.  Kopernik  tomonidan  geliosentrik  sistema  asoslab 

berilishi



3. 

Daniyalik T. Bregge kuplab aniq kuzatishlarni amalga oshirishi. 

4. 

Kepler planetalar xarakatini uzok tekshirishlar natijalarini umumlashtirib uz 



konunlarini yaratishi



O‘quv mashg‘uloti jarayonida keys texnologiyasini tashkil etish  

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

Individual bajarish uchun mustaqil uy ishi: 

Kepler  qonuni.  Butun  olam  tortilish  qonuni  mavzusiga  oid  asoslangan  esse 

tuzing. 

Asoslangan esse yozish qoidalari 

 

 

 

O’quv mashg’uloti jarayonida 

keys texnologiyasini tashkil 

etish bosqichlari

 

O’qituvchining kirish so’zi. Keys bilan tanishtirish 



O’quvchilarni  kichik  guruh-larga  ajratish  (har  bir 

guruh 4-6 

o’quvchidan iborat bo’li-shi lozim 

Kichik  guruh  ishini  tashkil  etish.  Spiker,  kotib,  vaqt 

na-zoratchisini tayinlash. 

 

Kichik guruhlarda yechimlar taqdimotini tayyorlash 



Umumiy bahs-munozarani tashkil etish. 

 

O’qituvchining xulosasi, yakunlovchi so’zi. 



 

O’quvchilarni baholash. 

 


 

Asoslangan esse — qo‘yilgan savolga asosli javob keltirilgan yozma ishdir. 

Muallif  ma’lum  bir  pozisiyani  egallaydi  va  uni  himoya  qiladi,  bunda  o‘zining 

pozisiyasini  qo‘llab-quvvatlash  uchun  bir  qancha  asoslangan  isbotlarni  keltiradi. 

Maqsad  -  muallif  lozim  topgan  qarashlarni  boshqalarning  ham  qabul  qilishiga 

ishontirish. 



Asoslangan esse tarkibi: 

(1) Savol bo‘yicha muallif nuqtai nazarining bayon etilishi (1 xat boshi). 

(2) Bayon  etilgan  pozisiyani  asoslash  —  muallifning  ishonarli  dalillari 

bo‘yicha ushbu pozisiyani qo‘llab-quvvatlash va qabul qilishga ishontirishi. 

(3) Xulosa-rezyume. 

Asoslangan esseni baholash ko‘rsatkichlari va mezonlari: 

• mavzu mazmuniga mos kelishi; 

• mazmuni, fikri; 

• unga taalluqli muammoni oldindan ko‘ra bilish, shaxsiy nuqtai nazari, 

ma’lumotlar yetarliligi; 

• uslub: ifoda aniqligi, muayyanligi; 

• orfografiya. 

Shuni  aytishimiz  mumkinki,  o‘quvchilarning  keyslar  bilan  ishlashi 

ularda  fanga  bo‘lgan  qiziqishni  oshiradi,  kommunikativ  qobiliyatni 

yuksaltiradi,  muhimi,  tanqidiy  fikrlash  va  mustaqil  ishlash  ko‘nikmasini 

rivojlantiradi. 

Yerga asteroid kelib urilish arafasida. Asteroidning o‘lchami Yerdagi hayotni 

xuddi dinazavrlar hukmronligini yo‘q qilgani kabi darajada kuchga ega. Bundan 60 

million yil avval yerga asteroid urilishi natijasida yerdagi jonzodlarning 99% Yer 

sharining uzoq yillar davomidagi muzlashi natijasida qirilib ketgan. Bu asteroidning 

urilishi xuddi shunday kuchga ega. Bu vaziyatda insoniyatning tirik qolish ehtimoli 

nolga teng. Insonlar tirik qolishi uchun qaysi sayyoraga uchub borishini maslahat 

berardingiz? 



 

Mars uchun  

Strengths — kuchli tomoni;  

Yerga 

yaqinligi, 

va 

boshqa 

sayyoralarga  qaraganda,  issiq ham  

emas, sovuq  ham  emas 

Weakness — kuchsiz tomoni;  

Atmosferasida 

kislorodning  

yo‘qligi  

Opportunities — imkoniyatlari; 

Sutkasi yernikiga yaqin 

Insonlar 

Gigant 

sayyoralarda 

yashab bo‘lmaydi, chunki ularning 

sirti qattiq emas 

Threats

 

— 

foydalanishdagi 

xavflar, 

qiyinchiliklar, 

muammolar

Sirtining sovuqligi,  

Asteroidlar belbog‘iga yaqinligi, 

ETT Yernikidan 3 marta kichikligi 

 

Marsga 



nisbatan 

venera 

va 

Merkuriylarning 

harorati 

juda 

katta 

Qutbida  yashasa  harorati  sovuq 

o‘lkalarnikiday bo‘ladi. 

Atmosferasining  yashash  uchun 

yaqorsizligi 

 

“Klаstеr” mеtоdi

 

 

 

(Klaster-tutam, bog’lam)-

axborot xaritasini tuzish 

yo’li- barcha tuzilmaning 

mohiyatini 

markazlashtirish va 

aniqlash uchun  

qandaydir biror asosiy 

omil atrofida g’oyalarni 

yig’ish. 

Bilimlarni faollashtirishni 

tezlashtiradi, fikrlash 

jarayoniga mavzu 

bo’yicha yangi o’zaro 

bog’lanishli tasavvurlarni 

erkin va ochiq jalb 

qilishga yordam beradi. 

      Klasterni  tuzish  qoidasi  bilan 

tanishadilar. Yozuv taxtasi yoki katta 

qog’oz  varag’ining  o’rtasiga  asosiy 

so’z yoki 1-2 so’zdan iborat bo’lgan 

mavzu nomi yoziladi 



 

Birikma bo’yicha asosiy so’z bilan 

uning yonida mavzu bilan 

bog’liq so’z va takliflar  kichik 

doirachalar "yo’ldoshlar" yozib 

qo’shiladi. Ularni "asosiy" so’z bilan 

chiziqlar yordamida birlashtiriladi. 

Bu "yo’ldoshlarda" "kichik 

yo’ldoshlar" bo’lishi mumkin. Yozuv 

ajratilgan vaqt davomida yoki 

g’oyalar 

tugagunicha davom etishi mumkin. 

Muhokama uchun klasterlar bilan 

almashinadilar. 



10 

 

 



 

 

 

1. Aqlingizga nima kelsa, barchasini yozing, g’oyalari sifatini 

muhokama qilmang faqat ularni yozing. 

2.  Xatni  to’xtatadigan  imlo  xatolariga  va  boshqa  omillarga 

e'tibor bermang. 

3.  Ajratilgan  vaqt  tugaguncha  yozishni  to’xtatmang.  Agarda 

aqlingizda g’oyalar kelishi birdan to’xtasa, u  

holda  qachonki  yangi  g’oyalar  kelmaguncha  qog’ozga  rasm 

chizib turing. 

Klasterni tuzish qoidasi 


11 

 

 



“Insеrt   jаdvаli”ni   to‘ldirish (Namuna) 

Tushunchalar 

V 





? 

Geosentrik 

va 

geliosentrik 



sistema 

haqida  o‘z  fikrlaringizni 

bildiring 

 

 

 

 

Sayyoralarning 

joylashishi  haqida  o‘z 

fikrlaringizni bildiring 



 

 

 

 

Quyosh 


kattaligi 

bo‘yicha Yerdan  qanday 

farq qiladi? 

 

 

 

 

Quyosh 


sistemasining 

tarkibi    bo‘yicha  o‘z 

fikrlaringizni bildiring 

 

 

 

 

 

 

Insert jadvali 

"INSERT" jadvali 

Mustaqil o’qish vaqtida 

olgan ma'lumotlarni, 

eshitgan ma'ruzalarni 

tizimlashtirishni 

ta'minlaydi; olingan 

ma'lumotni tasdiqlash, 

aniqlash, chetga chiqish, 

kuzatish. Avval 

o’zlashtirgan 

ma'lumotlarni bog’lash 

qobiliyatini 

shakllantirishga yordam 

beradi



 

O'quv faoliyatini tashkillashtirishning 

jarayonli tuzilmasi 

 

Grafik tashkil etuvchining turi, 

ahamiyati va xususiyatlari 

 

Insert jadvalini to’ldirish qoidasi bilan 



tanishadilar. Alohida o’zlari to’ldiradilar. 

o’qish  jarayonida  olingan  ma'lumotlarni 

alohida o’zlari tizimlashtiradilar -  

jadval  ustunlariga  "kiritadilar"  matnda 

belgilangan quyidagi belgilarga muvofiq: 

"V"- men bilgan ma'lumotlarga mos; 

"-" - men bilgan ma'lumotlarga zid; 

"+" - men uchun yangi ma'lumot; 

"?"  -  men  uchun  tushunarsiz  yoki 

ma'lumotni  aniqlash,  to’ldirish  talab 

etiladi. 

12 

 

“BBB” tеxnоlоgiyasi 



 

“BBB” jаdvаli 

Jаdvаlni to‘ldirish uchun sаvоllаr 

Bilаmаn 

Bilishni  

hohlayman 

Bildim 

Elеktrоmаgnit  to‘lqinlаr  shаkаlаsi  nimа 

vа uning chеgаrаlаrini аyting. 

 

 



 

Tеlеskоplаrning turlаri 

 

 

 



Оptik  jihоzlаrni  ishlаb  chiqаrishdа 

nimаlаrgа e’tibоrni qаrаtish kеrаk? 

 

 

 



Ulug‘bеk  rаsаdxоnаsi  vа  uning  qurilish 

inshооаtlаrining 

yarаlishi 

vа 


jihоzlаshdаgi imkоniyatlаri? 

 

 



 


Download 1.79 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling