"Ҳайрат ул-аброр" достонининг таркибий


Download 1.84 Mb.
Pdf ko'rish
Sana26.03.2022
Hajmi1.84 Mb.
#615458
Bog'liq
3-Amaliy





1.
“Ҳайрат ул-аброр” достонининг таркибий 
тузилиши.

2.
Достондаги мақолотлар.

3.
Достондаги ҳикоятлар. 



"Hayrat ul-abror" dostonining yaratilish jarayoni 
haqida umumiy tushuncha. Doston 
kompozitsiyasining mushtarak va o’ziga xos 
jihatlari. Dostonning muqaddima boblari haqida. 
Maqolotlar tarkibi va tartibi. Dostonda ijtimoiy 
masalalar, hukmdorlar timsoli; axloqiy-falsafiy 
masalalar, tasavvuf ahli timsollari. Asarda shoir 
shaxsiyati masalasi.

"Hayrat ul-abror" dostonidagi hikoyatlarning 
mavzuviy tasnifi va tahlili. Hikoyatlarda tarixiy
(diniy, tasavvufiy) va afsonaviy timsollar. Shoh
G’oziy, Anushervon, Faxr Roziy, qone’ javonmard
haqidagi hikoyatlar tahlili.



Алишер Навоий
“Хамса”сидаги биринчи достон “Ҳайрат ул-аброр” ("Яхши кишиларнинг
ҳайратланиши") 1483 йилда яратилган эди. Достон 3988 байтдан иборат 
бўлиб, 63 боб, 20 мақолат ва 20 ҳикоятдан ташкил топган. Шундан Кириш 
(муқаддима) 21 бобни ўз ичига олади:

а)
Ҳамд, муножот ва наътлар (2 ҳамд, 4 муножот ва 5 наът) – 11 боб 

б)
Буюк устозлар, замон ҳукмдори ва сўз таърифи (Низомий Ганжавий, 
Хусрав Деҳлавий ва Абдуранмон Жомий таърифи; Ҳусайн Бойқаро мадҳи 
ва сўз таърифи ) – 5 боб

с)
Кўнгил таърифи, уч ҳайрат, Баҳоуддин Нақшбанд ва Хожа 
Убайдуллоҳ Аҳрор васфи – 5 боб

АСОСИЙ ҚИСМ (20 мақолат ва 20 ҳикоят) – 40 боб:



Достондаги бир қатор мақолатлар одоб-ахлоқ ҳақида. Чунончи, бешинчи мақолат карам ҳақида. 
Карамнинг маъноси кенг. У меҳр-марҳамат кўрсатиш, сахийлик, эҳсон қилиш кабиларни англатади. 
Сахийлик инсондаги хислатларнинг энг улуғи. Бахиллик энг тубанидир. Бироқ, ҳар нарсанинг ҳам
меъёри бор. Ониқча сахийлик исрофдир. Исроф эса бахиллик билан тенг. Қолаверса, ҳар қандай
сахийликда ҳам маълум тартиб бор. Чунончи, биринчидан, фақат довруқ қозонмоқ учунгина мол-дунё
совурмоқ сахийлик эмас, ҳатто ақлдан эмас. Бундай ишни ё маст, ё телба қилади. Маст ва телбани одам 
деб бўладими? Иккинчидан, шундай одамлар барки: "Ёяр анга супраки, ул оч эмас, Берур анга тўнки, 
яланғоч эмас". Бундай кишини ҳам сахий деб бўлмайди. У қуёшга ёрдам берай деб кундузи шам ёқадиган
одамга ўхшайди. Учинчидан, бировлардан олган нарсани тарқатган кишини ҳам сахий деб бўлмайди. 
Шундай кишилар борки, халқнинг молига кўз олайтириб, тама қилаверадилар. Сўнг уларнинг бир
қисмини улашиб, ўзларини саховатли кўрсатмоқчи бўладилар. Уларнинг сочгани ҳам ташландиқ
нарсалар, олгани ҳам. Чунки олмоғидан зиёндан бошқа нарса келмайди, бермоғидан эса ҳеч бир фойда
йўқ: 
Олмоғидин ғайри зиён буд йўқ,
Турфа буким бермоғидин суд йўқ. 
Тўртинчидан, сўрамаса бермайдиган кишини ҳам сахийдеб бўлмайди: 
Они доғи дема сахийким, киши
То тиламай бермак эмасдур иши. 
Хўш, унда сахий ким? Шоир сўфиёна ахлоқ ўлчовларидан келиб чиқиб сахий кишининг сифатини баён
этади: 
Они сахий онглагил, эй ҳушманд, 
Ким ани давлат қилибон сарбаланд. 
Ҳожи агар яхшидурур, гар табоҳ, 
Кимсадин этмас тамаъйи мол-у жоҳ
Бундай одам Яратган нима берса, қаноат этади, нимани буюрса, бўйсунади. Қўлида бор нарса билан қўли
қисқа одамни хурсанд қилади. Денгизнинг олдида турса ҳам ундан бир томчи сув сўрамайди, бировнинг
ярасини кўрса, малҳамини аямайди. Муҳтож одам бир нарса сўраса, қўлидан келганича унга хайр
қилади ... 




Қаюмов А. “Ҳайрат ул-аброр” талқини. Т.: Ғ. Ғулом 
номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1985.

Абдуғафуров А. Буюк бешлик сабоқлари. – Т.: Ғ. 
Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1995.

Алишер Навоий “Хамса”си (мақолалар тўплами). 
Тадқиқотлар. Т.: 

“Фан”, 1970.

Ҳасанов С. Навоийнинг етти туҳфаси. Т.: Ғ. Ғулом 
номидаги нашриёт-матбаа бирлашмаси, 1991.

5.Vohidov R., Eshonqulov H. O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi. – T.: 
O’zYU Adabiyot jamg’armasi nashriyoti, 2006.


Download 1.84 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling