Aqli zaif bolalar bilan ishlash. Reja: Anomal bolalar toifalari


Download 70 Kb.
Sana15.04.2020
Hajmi70 Kb.

Aqli zaif bolalar bilan ishlash. Reja: Anomal bolalar toifalari

Aqli zaif bolalar bilan ishlash.

REJA:

1. Anomal bolalar toifalari.

2. Anomaliyalarning kelib chiqish sabablari

3. Aqli zaif o’quvchilarga ta’lim – tarbiya berish va o’rganishning o’ziga xosligi.

Bola dunyoga kelgan kunlaridan boshlaboq kuradi, eshitadi, biror narsa tekkanini, og'riq, issiq. hid va ta'mni xis etadi. Tevarak atrofdagi borliqni bilish — sezish va idrok qilishdan. ya'ni voqelikdagi narsa va hodisalarning bola ongida aks etishidan boshlanadi. Bolaning idroki hayotining dastlabki yillaridayoq ancha takomillashadi va ikki yoshida u buyumlarning rangi, shakli, katta-kichikligiga qarab bir-biridan farq qila boshlaydi, tanish ohangni ajratadi va hokazo. Unda xilma-xil sensor qobiliyatlar: kurish va ko'zdan kechirish. tinglash va eshitish. buyumlarni tashqi belgilariga qarab ajratish, kuzi kurayotgan va eshitayotgan narsaga taqlid qilish qobiliyati rivojlanib boradi.

Bola turli taassurotlar olib turishi — buyumlarni kurishi. ushlab bilishi, kattalarning ishlarini kuzatishi, xilma-xil tovushlarni eshitishi kerak.Bu bolalarning sensor rivojlanishlari uchuri zarur shartdir. Sensor qobiliyatlarning uz vaqtida rivojlanishi esa bolalarning aqliy tarbiyasi uchun zamin yaratadi.


  • Bola turli taassurotlar olib turishi — buyumlarni kurishi. ushlab bilishi, kattalarning ishlarini kuzatishi, xilma-xil tovushlarni eshitishi kerak.Bu bolalarning sensor rivojlanishlari uchuri zarur shartdir. Sensor qobiliyatlarning uz vaqtida rivojlanishi esa bolalarning aqliy tarbiyasi uchun zamin yaratadi.

  • Diqqat, xotira, intilish, qiziqish va boshqa shu singari ruhiy jarayonlar bolaning aqliy rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega.

  • Bola nutqining uz vaqtida va tug'ri rivojlanishi aqliy rivojlanishining asosidir. Nutq ruxiv jarayon: idrok, xotira va boshqalarning rivojlanishiga, bolalarning faoliyatiga katta ta'sir kursatadi. Bolalar nutqi rivojlanishga boshlashi bilan kattalar suzlarining tarbiyaviy vosita sifatidagi roli ortib boradi.

Bola shaxsining tarkib topishi hayotining birinchi kunlaridanoq boshlanadi. Bola xar kuni ko'rgan va eshitganlari asosida borliqqa va tevarak-atrofdagi kishilarga uz munosabatini bildiradi. kattalarning xatti-xarakatlari, ishlariga, sodir bo'layotgan voqealarga bolaning beradigan bahosi, kishilarga bo'lgan munosabati — bulaming hammasi bola ma'naviy qiyofasining shakllanishiga ta'sir etadi.


  • Bola shaxsining tarkib topishi hayotining birinchi kunlaridanoq boshlanadi. Bola xar kuni ko'rgan va eshitganlari asosida borliqqa va tevarak-atrofdagi kishilarga uz munosabatini bildiradi. kattalarning xatti-xarakatlari, ishlariga, sodir bo'layotgan voqealarga bolaning beradigan bahosi, kishilarga bo'lgan munosabati — bulaming hammasi bola ma'naviy qiyofasining shakllanishiga ta'sir etadi.

  • Bolaning xoh ona qornida, hoh tug'ilganidan keyin rivojlanib borishi uchun zarur bo'lgan ma'lum shart-sharoitlarning buzilishi turli xil anomaliyalarga, ya'ni jismoniy yok: ruxiy nuqson'lar. kamchiliklarga olib kelishi mumkin.

Anomal bolalarning turli xil toifalari

Eshitish va nuqsonlari bor bolalar

Ruhan sust rivojlangan bolalar

Og’ir nutqiy nuqsonlari bor bolalar

Ko’rish nuqsonlari bor bolalar

Kur-kar-soqov bolalar

Oligofren (debil, imbetsil, idiot bolalar)



Xarakat-tavanch a'zolarida kamchiliklari bulgan bolalar

Eshitish va nuqsonlari bor bolalar

Nutq – murakkab ruhiy faoldiyatdir. U ruhiy jarayonlarning tarkib topishiga va bolaning umuman, barkamol bo’lib o’sishiga katta ta’sir ko’rsatadi. Nutq eshituv organlari vositasi bilan idrok etishga asoslangan bo’lib, atrofdagilarga taqlid etish yo’li bilan rivojlanib boradi. Og’zaki nutqning shakllanishida eshituv analizatori, nutqni harakatga keltiruvchi analizator eshituv analizator bilan mahkam bog’langan holda ishlaydi. Eshituv analizatorining rivojlanishi esa ko’p jihatdan talaffuzga bog’liq. Bola nutqining o’sib borishi tovushlar talaffuzi, fiziologik va fonematik eshitishning kamol topib borish darajasi bilangina xarakterlanib qolmay, balki eng muhimi o’z nutqi va atrofdagilar nutqidagi so’zlarning tuzilishi, tovush tarkibini farqlay bilish qobiliyati bilan ham harakterlanadi. So’z tarkibini anglab olishdan iborat bu qobiliyat grammatik va leksik komponentlarning rivojlanishida ham muhim ahamiyatga ega.

Ko’rish nuqsonlari bor bolalar

Tiflopedagogikada ko’zi ojiz bolalar ko’r va zaif ko’ruvchi bolalar guruhlariga bo’linadi. Ko’r bolalarning ko’rish qobiliyati keskin kamaygan (total ko’rlik) yoki korrektsiya qo’llanilganda (ko’zoynak tutilganda) ham ko’rish o’tkirligi 0,04 gacha pasaygan, ya’ni bunday bolalar amalda ko’r bo’ladi. Zaif ko’ruvchi bolalarda ko’rish o’tkirligi 0,05 dan to 0,04 gacha bo’lishi mumkin. Ushbu gurhdagi bolalar tevarak – atrofni ko’rish analizatori orqali idrok etadi.

Ko’rishga aloqador nuqsonlar kelib chiqish sabablariga ko’ra tug’ma va orttirilgan bo’ladi. Tug’ma nuqsonlar sabablari orasida irsiy kasalliklar, homilador ayolning toksoplazmoz, qizilcha va boshqa kasalliklar bilan kasallanishi sabab bo’lishi mumkin.

Og’ir nutqiy nuqsonlari bor bolalar

Maxsus yordamga muhtoj anomal bolalarga og’ir nutq nuqsonlariga ega bo’lgan bolalar ham kiritiladi. Nutq nuqsoni logopediya fanida muayyan tilning me’yoridan chetga chiqish deb ta’riflanadi. Nutq nuqsoni o’z – o’zidan barham topmaydi, balki vaqt o’tgan sari yanada mustahkamlanib, zo’rayib boradi. Nutq nuqsoni gapiruvchining yoshiga mos kelmaydi. Nutq nuqsoniga ega bo’lgan kishilar logopedik yordamga muhtoj bo’ladi. Og’ir nutq nuqsoni kishining nafaqat nutqiga balki, umumiy rivojlanishiga ham salbiy ta’sir ko’rsatali.

Hozirgi kunda nutq nuqsonlarining turli klassifikatsiyalari mavjud. Nutq nuqsonlari asosan 3 ta katta guruhga ajratiladi. Fonetika – fonetik xarakterli nuqsonlar, sistemali nutq buzilishlari va yozma nutq nuqsonlari. Fonetika – fonematik nuqsonlarga tovushlar talaffuzidagi nuqsonlar, ovoz nuqsonlari, nutq sur’ati, tempi, ritmi va ravonligidagi kamchiliklar, nutqni idrok etishni buzilish oqibatida sodir bo’lgan nuqsonlar kiritiladi.

Ruhan sust rivojlangan bolalar

Ulgurmovchi o’quvchilar orasida ruhan sust rivojlangan bolalar ham uchrab turadi. Ularning bilish faoliyati markaziy nerv sistemasidagi modda almashinuvi buzilishidan kelib chiqqan. Yengil potologik o’zgarishlar vaqtinchalik buzilgan bo’ladi.

Ruhan sust rivojlangan bolalar maxsus yordamga muhtoj, ular maxsus muassasalarda yoki differentsial ta’limga jalb etilishi kerak.

Ruhan sust rivojlangan bolalar

aqliy darajasi jihatidan ikki

guruhga bo’linadi.

Yengil nuqsoni bor bolalar bular maxsus sharoitda 1-3 yil

ta’lim – tarbiya olganlaridan

so’ng o’qishni umumta’lim maktabining

tegishli sinfida davom ettirishlari mumkin.

Ruhiy jihatdan rivojlanishida sezilarli darajada

orqada qolgan bolalar – bular o’rta maktabni

bitirgunga qadar maxsus sharoitda

o’qitilishi maqsadga muvofiqdir.

Konstitutsional;

Tserebral shakli.

Psixogen;

Somatogen;



So’nggi yillarda olimlar ruhiy sust rivojlangan bolalarni klinik – psixologik jihatdan quyidagi xillarga bo’lishni tavsiya etadilar:

Anomal bolalar soglorn tengdoshlari orasida inklyuziv ta'limda yoki maxsus ta'lim-tarbiya muassasalarida tarbiyalanishi va o'qitilishi kerak. Bolaning umumiy rivojlanishiga xar tomonlama kuchli ta'sir etgan nuqsonlargina uni anomal bola /deb hisoblashga asos bo'lishi mumkin. Masalan, bolaning faqat chap qulog'i eshitsa-yu, bu nuqson uning xar tomonlama rivojlanishiga ta'sir etmaydigan, u umumiy maktab sog'lom tengdoshlari katori uzlashtiradigan bulsa, u anomal bolalar toifasiga kirmaydi. Katta yoshdagi kishilarda ma'lum sabablarga ko'ra paydo bo'lgan nuqsonlar ham ularning umumiy rivojlanishiga ta'sir etmasa. bu kishini anomal deb hisoblash mumkin emas.


  • Anomal bolalar soglorn tengdoshlari orasida inklyuziv ta'limda yoki maxsus ta'lim-tarbiya muassasalarida tarbiyalanishi va o'qitilishi kerak. Bolaning umumiy rivojlanishiga xar tomonlama kuchli ta'sir etgan nuqsonlargina uni anomal bola /deb hisoblashga asos bo'lishi mumkin. Masalan, bolaning faqat chap qulog'i eshitsa-yu, bu nuqson uning xar tomonlama rivojlanishiga ta'sir etmaydigan, u umumiy maktab sog'lom tengdoshlari katori uzlashtiradigan bulsa, u anomal bolalar toifasiga kirmaydi. Katta yoshdagi kishilarda ma'lum sabablarga ko'ra paydo bo'lgan nuqsonlar ham ularning umumiy rivojlanishiga ta'sir etmasa. bu kishini anomal deb hisoblash mumkin emas.

  • Maxsus yordamga muhtoj anomal bolalarning jismoniy ruhiy rivojlanishida kuzatiladigan og'ir, keskin o'zgarishlar bola shaxsining tarkib topishiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. SHuning uchun bunday j bolalarni tarbiyalash va ularga ta'lim berish uchun maxsus sharoit yaratalishi kerak, ya'ni ular maxsus

  • bog'cha va maktablarda, maxsus dastur va darsliklar asosida o'qitilishi va tarbiyalanishi zaair, ular maxsus yordamga muhtoj.

Har qanday anomal rivojlanish markaziy yoki periferik new sistemasidagi organik yoki funktsional o'zgarishlarga aloqador bo'lishi miimkin. Bola rivojlanishidagi turli xil kamchiliklar noqulay muhit, notiig'ri tarbiya, ta'lim natijasida ham paydo bulishi mumkin. Masalan, noqulay oilaviy sharoit, pedagogik qarovsizlik, uqituvchining bolaga noto'g'rimunosabati va boshqa kupgina sabablar bola rivojlanishiga salbiy ta'sir kursatib, lining dastur materiallarini yaxshi uzlashtira olmasligiga, ulgurmovchi uquvchilar orasiga qo'shilib qolishiga sabab buladi. SHunday bulsada. biz bunday bolani anomal bolalar toifasiga kiritmaymiz, chunki uning rivojlanishidagi kamchiliklar organizmdagi qanday bulmasin biror organik yoki funktsional patologik o'zgarishlarga bog'liq bulmay. balki boshqa sabablardan kelib chiqqan.

Tarbiyachi va o’qituvchilar bunday bolalarni anomal bolalardan farqlay oladigan bo'lishlari kerak. Kelib chiqish sabablariga ko'ra xar qanday anomal rivojlanish tug'ma yoki turmushda orttirilgan bo'lishi mumkin. Tug'ma anomaliyalar Ko'p jihatdan xomilador onaning sog'lig'i va yashash sharoitiga bog'liq. Ona qornidagi xomilaning rivojlanishiga infektsiya, intoksikatsiya, shikastlanish va boshqa omillar ta'sir etishi mumkin. Onaning xomiladorlik davrida turli xil kasalliklar bilan og'rishi, o'zboshimchalik bilan turli dori darmonlarni bilar-bilmas iste'mol qilishi bolaning anomal bo'lib tug'ilishiga sabab bo'lishi mumkin. Tug'ma anomaliyalar genetik. ya'ni irsiy omillar ta'siriga ham bog'liq bo'lishi mumkin. Masalan eshitish, ko'rish analizatori faoliyatining buzilishi, aqliy zaifliklming nasldan bolaga o'tishi ham kuzatiladi (Daun kasalligi. rezus faktorning mos kelmasligi va boshqalar). Ota-onalarning alkogolizmi. narkomaniyasi. toksikomaniyalari ham bolaning anomal bo'lib tug'ilishiga olib kelishi mumkin.

Turmushda ortirilgan anomaliyalar bola organizmiga tug'ilish vaqtida va undan keyingi davrlarda zararli omillar ta'sir etishi natijasida vujudga keladi. To'g'ruq vaqtida miva shikastlanishi. bolaning tug'ruq yo'llaridan uzoq o'tishi, vakuum-ekstraktor yoki ombur solinishi. bolaning kindigi o'mlib. bo'g'ilib qolishi (asfiksiya) va boshqalar,ba'zan uning anomal rivojlanishiga olib kelishi mumkin.


  • Turmushda ortirilgan anomaliyalar bola organizmiga tug'ilish vaqtida va undan keyingi davrlarda zararli omillar ta'sir etishi natijasida vujudga keladi. To'g'ruq vaqtida miva shikastlanishi. bolaning tug'ruq yo'llaridan uzoq o'tishi, vakuum-ekstraktor yoki ombur solinishi. bolaning kindigi o'mlib. bo'g'ilib qolishi (asfiksiya) va boshqalar,ba'zan uning anomal rivojlanishiga olib kelishi mumkin.

  • Bolaning juda yoshligida turli kasalliklar bilan og'rishi, masalan, meningit, meningoentsefalit, otit, markaziy nerv sistemasining shikastlanishi va boshqa shu singari dardlarni boshidan kechirishi ham anomal rivojlanishiga sabab bo'lishi mumkin.

Mamlakatimizda bolalar anomaliyasining oldini olish yuzasidan .Ko'pgina choralar ko'rilmoqda. bu sohada anchagina yutuqlarga ham erishildi. O'zbekistonda aholini davolash- profilaktikasi kengaygani hamda meditsina sohasidagi katta yutuqlar munosabati bilan anomal bolalar soni nisbatan kamaydi. Bolalaming chechak. o'lat. tif. vabo, traxoma, qizamiq va bolalarga xos boshqa yuqumli kasalliklar orqasida anomal bo'lib qolish hodisalari uchrab turadi. Irsiy omillar hamda intoksikatsiya va organizm shakllanayotgan paytda bosh miya, analizatorlarning zararlanishiga olib boradigan boshqa sabablar tufayli bolaning anomal bo'lib qolish hollari hali ham uchrab turadi.


  • Mamlakatimizda bolalar anomaliyasining oldini olish yuzasidan .Ko'pgina choralar ko'rilmoqda. bu sohada anchagina yutuqlarga ham erishildi. O'zbekistonda aholini davolash- profilaktikasi kengaygani hamda meditsina sohasidagi katta yutuqlar munosabati bilan anomal bolalar soni nisbatan kamaydi. Bolalaming chechak. o'lat. tif. vabo, traxoma, qizamiq va bolalarga xos boshqa yuqumli kasalliklar orqasida anomal bo'lib qolish hodisalari uchrab turadi. Irsiy omillar hamda intoksikatsiya va organizm shakllanayotgan paytda bosh miya, analizatorlarning zararlanishiga olib boradigan boshqa sabablar tufayli bolaning anomal bo'lib qolish hollari hali ham uchrab turadi.

Aqli zaif o’quvchilarga ta’lim – tarbiya berish va o’rganishning o’ziga xosligi

Aqli zaiflikni keltirib chiqaradigan sabab – oqibat xususiyatlari endogen xususiyatlarga ega. Aqli zaiflikning mohiyatini nuqsonining moddiy asosi bilan bog’liq bo’lib, bosh miyaning organik buzilishini ko’rsatadi. Boshqacha qilib aytganda, aqli zaiflikning moddiy sifati kasallangan bosh miya e’tirof etiladi. Bu kasallik sabab – oqibati natijasida bolaning bilish faoliyatlari keng ma’noda buzilib, aqliy rivojlanish tezligi, samaradorligi pasayadi. Bosh miya kasalliklarini kelib chiqishiga ko’ra endogen va ekzogen sabablarga bo’lishimiz mumkin. Aqli zaiflikni keltirib chiqaruvchi sabablar turli ilmiy, uslubiy, psixologo – pedagogik va tibbiy adabiyotlarda turlicha bayon etiladi. Bu sabablarni qisqacha quyidagicha tarzda ifodalashimiz mumkin.

Aqli zaiflikni keltirib chiqaradigan sabab – oqibat xususiyatlari endogen xususiyatlarga ega. Aqli zaiflikning mohiyatini nuqsonining moddiy asosi bilan bog’liq bo’lib, bosh miyaning organik buzilishini ko’rsatadi. Boshqacha qilib aytganda, aqli zaiflikning moddiy sifati kasallangan bosh miya e’tirof etiladi. Bu kasallik sabab – oqibati natijasida bolaning bilish faoliyatlari keng ma’noda buzilib, aqliy rivojlanish tezligi, samaradorligi pasayadi. Bosh miya kasalliklarini kelib chiqishiga ko’ra endogen va ekzogen sabablarga bo’lishimiz mumkin. Aqli zaiflikni keltirib chiqaruvchi sabablar turli ilmiy, uslubiy, psixologo – pedagogik va tibbiy adabiyotlarda turlicha bayon etiladi. Bu sabablarni qisqacha quyidagicha tarzda ifodalashimiz mumkin.

Hozirgi zamon deffektologiyasi korrektsion ta’lim – tarbiya ta’siri ostida ayrim nuqsonlar to’g’rilansa, ayrimini yumshatish, ayrimlarini esa kompensatsiya qilishga erishishga muvaffaq bo’lmoqda. Bu borada mamlakatimizda bir qancha ilmiy metodik ishlar mavjud bo’lib, ular amaliyotda tasdiqlangan. Ishonchli g’oyalar nuqsonli bolalarga ta’lim – tarbiya berishning mohiyatini belgilovchi nazariy ish metodologik asosini belgilaydi. Buning hammasiga ko’pincha aqli zaif bola xulq – atvor normasini buzilishiga, axloqiy nojo’ya qiliqlarga olib keladi.

Hozirgi zamon deffektologiyasi korrektsion ta’lim – tarbiya ta’siri ostida ayrim nuqsonlar to’g’rilansa, ayrimini yumshatish, ayrimlarini esa kompensatsiya qilishga erishishga muvaffaq bo’lmoqda. Bu borada mamlakatimizda bir qancha ilmiy metodik ishlar mavjud bo’lib, ular amaliyotda tasdiqlangan. Ishonchli g’oyalar nuqsonli bolalarga ta’lim – tarbiya berishning mohiyatini belgilovchi nazariy ish metodologik asosini belgilaydi. Buning hammasiga ko’pincha aqli zaif bola xulq – atvor normasini buzilishiga, axloqiy nojo’ya qiliqlarga olib keladi.

Bu qiyinchiliklar bartaraf qilinmaydi deb o’ylash noto’g’ri. Albatta, ular aqli zaif bola yordamchi maktabni tugutgandan keyin ham qisman qoladi. Biroq, ta’lim jarayonida aqli zaif bolaning tafakkuri, nutqi, qiziqishlari va bilish qobiliyatlarining rivojlanishi bilan bog’liq holda u axloqiy ham rivojlanib boradi. Yordamchi maktabda o’qishni tugutish arafasida bola hayotda o’z o’rnini tushunib yetadi, kollektivda asosiy xulq – atvor normasini o’zlashtiradi. SHu vaqtda mehnatga to’g’ri munosabat ham vujudga keladi.

Aqli zaif bolada dinamika stereotipi (harakatlar, fikrlarning o’zgarmasdan takrorlanishi, bir marta o’zlashtirib olingan fikrdan boshqa fikrga o’tishning qiyinligi) hosil qilish va o’zgartirish qiyin, bu hol miya qobig’idagi nerv jarayonlarining etarli darajada harakatchan emasligidan dalolat beradi. aqli zaif bolani stereotip xulq – atvorini yo’qotish bilan bog’langan qiyinchiliklar, ular ko’pincha muayyan vaziyatda mos kelmaydi, shu bilan tushuntiriladi. Maktabni yordamisiz bola muhitni salbiy ta’sirini bosib o’ta olmaydi, ko’pincha buning o’rniga unga moslashadi. SHuning uchun maktab ta’limi, estetik tarbiya vositalari, bolaning maktab jamoat tashkilotlaridagi ishi va hakozolardan foydalanib, yordamchi maktab o’quvchisi xarakterini vujudga keltirishga katta ahamiyat berilishi kerak.

Aqli zaif bolada dinamika stereotipi (harakatlar, fikrlarning o’zgarmasdan takrorlanishi, bir marta o’zlashtirib olingan fikrdan boshqa fikrga o’tishning qiyinligi) hosil qilish va o’zgartirish qiyin, bu hol miya qobig’idagi nerv jarayonlarining etarli darajada harakatchan emasligidan dalolat beradi. aqli zaif bolani stereotip xulq – atvorini yo’qotish bilan bog’langan qiyinchiliklar, ular ko’pincha muayyan vaziyatda mos kelmaydi, shu bilan tushuntiriladi. Maktabni yordamisiz bola muhitni salbiy ta’sirini bosib o’ta olmaydi, ko’pincha buning o’rniga unga moslashadi. SHuning uchun maktab ta’limi, estetik tarbiya vositalari, bolaning maktab jamoat tashkilotlaridagi ishi va hakozolardan foydalanib, yordamchi maktab o’quvchisi xarakterini vujudga keltirishga katta ahamiyat berilishi kerak.

Shunday qilib, aqli zaif bolani ular shaxsni o’ziga xos xususiyatlari bilan tushuntiriladigan qiyinchiliklar uchraydi. Bu qiyinchiliklar burmuncha yo’qotilishi mumkin. U yoki bu kamchiliklarni bartaraf qilish bilan bir qatorda bolaning ijobiy axloqiy tajriba va ijobiy axloqiy xususiyatlarini vujudga keltirish lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI

1. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonuni. Toshkent, 1997.

2. O’zbekistonda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” T., 1997.

3. “Pedagogika”. M.X.To’xtaxo’jaeva, S.Ashirboev, J.Hasanboev, S.Nishonova, S.Madiyarova, A.Qoldibekova, M.Usmonboeva, N.Nishonova



http://fayllar.org
Download 70 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling