Arnawli bilim ministrligi


Download 5.01 Kb.
Pdf ko'rish
bet5/15
Sana16.02.2017
Hajmi5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Bekkemlew ushin sorawlar 
1. Grek filosofiyasinda ko`p qudayliq kontseptsiyasi  basshiliqqa alindi, Orta a`sir filosofiyasinda  usi  
dawam ettirildime 
2. Politeizm  degenimiz ne 
3. Monoteizm  degenimiz ne 
4. Antropotsentrizm degenimiz ne  
5.  Geliotsentrizm  tu`siniginin`    ilimge  kirip  keliwi  filosofiyada    qanday  o`zgerislerdin`  ju`z  beriwine 
alip keldi 
6. «Men oylayman, demek jasayman» - degen pikirdi aytqan 
7. Kanttin` «O`zlik» ha`m «Bizlik» zatlar teoriyasin tu`sindirip berin` 
 
A`debiyatlar: 
1. Karimov I.A. Wzbekistonning wz istiqlol va taraqqiet ywli. T., «O`zbekiston», 1992 
2. Karimov I.A. Wzbekiston XXI asrga intilmoqda. T., «Wzbekiston», 1999 
3. Karimov I.A. Donishmand halqimizning mustahkam irodasiga ishonaman.-»Fidokor»gaz.2000 yil, 8 
iyun. 
4. Falsafa kursining ayrim masalalari (T.Sharipov tahriri ostida). - «Farg`ona», 1994. 
5. Falsafa. - T., «Sharq» 1999 
6. Falsafa asoslari. Q. Nazarov taxriri asosida. T., 2005. 
7. Falsafa. M. A`xmedova taxriri asosida. T., 2006.   
w.w.w.NDPI.ru / w.w.w.Pedagog.ru / w.w.w. msu.ru / w.w.w.RSCI.ru 

 
33 
Lektsiya 6. Bolmis ha`m ta`biyat filosofiyasi.Filosofiyada adam ma`selesi. 
Jobasi: 
 
1. Filosofiyada  bolmis kategoriyasi Bolmistin` tu`rleri ha`m  formasi  
2. Materiya  filosofiyasinin`  ha`m ta`biyattaniwdin`  kategoriyasi  sipatinda 
3. Ha`zirgi  filosofiyaliq kontseptsiyalarda  ta`biyat  mashqalasi 
4. Filosofiyada  adam ma`selesi 
 
Shininda  da  XX-a`sirde  adamzattin`  tsivilizatsiyanin`  ilimiy-texnikaliq  progress  boldirg`an 
jetiskenliklerine  kewli  tolip,  onnan  la`zzetleniwi  jeterli  da`rejede  a`melge  asti  dew  menen  shekleniw 
onshelli  durisliqqa  kelmese  kerek.  Nege  degende  bu`ginliginde  sol  na`rse  belgili  bolip  atir,  adamzat 
o`zin-o`zi  pu`tkil  planetaliq  da`rejede  tanip  biliw  da`rejesine  ko`terilgen  payit  ilimnin`,  texnikanin` 
jetiskenliklerin  aqilg`a  siyimli  da`rejede  g`ana  paydalanbasa,  demek  oni  basqariwdin`  ma`deniyatin 
iyelewge  ku`sh  salmasa,  onda  tsivilizatsiyanin`  jetiskenliklerinen  birotala  maxrum  bolip  qaliwi  ha`m 
ta`a`jip  emes.  Biraq  bul  aktualliqqa  iye  waziypani  sheshiw  haqiyqatliq,  uliwma  bolmis  tuwrali  teren` 
bilimge iye boliwdi talap etedi.  
Filosofiyanin`  bolmisti  izertleytug`in  tarawai  -  ontologiya.  Ontologiya  so`zi  grekshe  onthos 
(haqiyqat, nag`iz, bar)  (ta`liymat) - barliq, bolmis tuwrali ta`liymat degendi an`latadi.  
Bolmisti  tu`siniwde  arnawli  a`debiyatlarda  turaqlasqan  pikir  joq  desek  ha`m  boladi.  Bir 
kontseptsiyalarda bolmis konkret, zatliq, materialliq bolmis penen sheklense, ekinshilerinde tek idealliq 
bolmis penen ten`lestiriledi.  
 Bolmisti  substratliq  tu`siniwdi  tiykarinan  metafizikaliq  xarakterge  iye  dep  tu`sindiriw  arnawli 
a`debiyatlarda  orniqqan.  Aqiri,  substrat  absolyut  turaqli,  o`zgeristen  ha`m  rawajlaniwdan  mahrum 
qubilis sipatinda qaraladi.  
  Plyuralizmnin`  (latinsha-ko`p  tu`rli)  -  wa`killeri  haqiyqiy  bolmistin`  tiykarinda  ko`p  tu`rli 
o`zinshe,  biyg`a`rez  materialliq  ha`m  idealliq  baslamalar  bar  dep  tu`sindiredi.  Plyuralizmnin`  geybir 
wa`killeri  tiykarinan  materialliq  substantsiyalardin`  birinshiligin  maqullaydi.  Olarg`a,  ma`selen, 
A`yyemgi  Qitay,  A`yyemgi  Indiya,  A`yyemgi  grek  materialistleri  kiredi.  Aqiri  olar  bolmis  ottan, 
hawadan,  jerden  ha`m  suwdan  turadi  dep  tu`sindiredi.  Kerisinshe,  basqalari  ruwxiy,  idealliq 
substantsiyalardin`  birinshiligin  maqulladi.  Aytayiq  Max,  Avenariuslerdin`  tu`sindiriwi  boyinsha 
du`n`yanin`  elementleri  seziwlerdin`  ha`r  tu`rli  formalari  boladi  ha`m  predmet  idealliq  seziwlerdin` 
kompleksinen turadi.  
Du`n`yanin`  tiykarinda  bir  da`rejedegi  materialliq  ha`m  ruwxiy  elementlerdin`  ko`p  tu`rliligi  bar 
dep tu`sindiretug`in filosof - plyuralistler ha`m bar.  
Materialistlik  ko`z-qarasqa  muwapiq,  bizdi  qorshap  turg`an  du`n`ya  realliqtin`  eki  oblastinan 
turadi.  Bul  ob`ektiv  ha`m  sub`ektiv  realliq.  Sanadan  tisqari  ha`m  biyg`a`rez  jasag`an  na`rse  ob`ektiv 
realliq boladi ha`m «materiya» kategoriyasina ekvivalentlikke iye. Al adam sanasi menen ne baylanisli 
bolsa ha`m adam sanasinin` produkti bolsa ha`m sub`ektiv realliq sipatinda esaplanadi. Ob`ektiv realliq 
bolmistin`  materialliq  formasina,  al  sub`ektiv  realliq  bolmistin`  idealliq  formasina  ten`.  Materialistlik 
tu`sindiriwge  muwapiq  idealliq  realliq,  demek  bolmistin`  ruwxiy  formasi  materialliq  bolmistan 
g`a`rezli.  Solay  eken,  bul  kontseptsiyag`a  muwapiq,  du`n`yada  materialistlik  bolmistan  basqa  hesh 
na`rse  joq.  Bolmistin`  idealliq  formasi  -  materialliq  bolmistin`  produkti.  Bul  materialistlik  realizm. 
Ob`ektiv realliq sanadan tisqari ha`m g`a`rezsiz jasaydi.  
 Bolmistin` o`zine ta`n formalarinin` ja`ne birewi bul insan bolmisi.  
 Ruwxiyliq  -  ko`p  tu`rliliktin`  birligi,  ol  sana  ha`m  sanasizliq  (sanasizliq  ha`m  o`zinin`  o`mir 
su`riw,  jasaw  ha`m  ko`rinisi  boyinsha  ha`r  qiyli)  qamtip,  ta`biyg`iy  tillerdegi  ha`m  jasalma  belgi  - 
simvolliq sistemalarda materiallasip ja`mlesken bilimlerdi o`z ishine aladi. Ruwxiy produktalarg`a ha`m 
protsesslerge,  sonday-aq,  adamzat  qatnasig`inin`  normalari  ha`m  printsipleri  kiredi.  Bularg`a  a`dep-
ikramliqtin`, huqiq, ko`rkem do`retiwshiliktin` norma ha`m printsipleri de kiredi.  
Bolmistin` formasindag`i o`zgesheliklerdi esapqa ala otirip, ruwxiyliqti ekige bo`liw mu`mkin.  
1. Ruwxiyliqtin` individuallasqan bolmisi 
2. Individualliqtan tisqari ob`ektivlesken ruwxiyliqtin` bolmisi 
Ruwxiyliqtin` individuallasqan bolmisi en` aldi menen individtin` sanasin o`z ishine aladi.  

 
34 
Sananin`  o`mir  su`riw  spetsifikasi  onin`  protsesslerinin`  ha`reketshen`liginde.  Sonday-aq  bul 
protsesslerdin`  qa`legen  sirtqi  baqlawdan  jasirinlig`inda.  Bul  ag`isti  tikkeley  uslawdin`  bir  g`ana  joli 
onin` sanasinda bolip atirg`an protsess tuwrali individtin` o`zinin` esabi.  Sananin` ag`isin individualliq 
toliqliqta  qaytadan  tiklewdi  ele  adamlar  u`yrengen  emes.  Aqiri  sana  ju`da`  tez  o`zgeriske  tu`sip 
otiratug`in  ta`sir,  sezimler,  qayg`i,  tolg`anislar,  oylar  menen  birge  biraz  turaqli  ideyalardin`, 
isenimlerdin`, bahaliqlardin`, ustanovka, stereotip h.t.b. jiyindisi sipatinda o`mir su`redi.  
 Individualliq  sananin`  bolmisi  (sanasizliqtin`  ha`m)  bolmistin`  tek  salistirmali  o`zinshe  formasi 
g`ana. Individuallasqan ruwxiyliq ja`miyetlik adamda lokallasqan, tiykarinan ja`miyettin` bolmisi ha`m 
tariyxtin` rawajlaniwi menen belgilengen ruwxiyliqtin` ayriqsha bir tu`ri bolip tabiladi. Usi sebepli ha`m 
individualliq  ha`m  individualliqtan  tisqari  ruwxiyliq  sonshelli  o`tlesken,  olar  biri  ekinshisine  ag`ilip 
turadi.  Konkret  adamnin`  sanasin  uliwma  ruwxiy  iskerliktin`  na`tiyjeleri  onnan  «sirtqa  shig`iw»  arqali 
g`ana  ajiraladi.  Mine  sonda  ruwxiyliqtin`  ekinshi  tipi  -  ob`ektivlesken  (individualliqtan  tisqari) 
ruwxiyliq payda boladi.  
Individuallasqan  ruwxiyliq  miydin`,  orayliq  nerv  sistemasinin`,  pu`tkil  organizmnin`  lokallasqan 
ha`m  materiallasqan  turmisinin`  ko`rinisinde  sananin`  ha`m  sanasizliqtin`  tikkeley  individualliq 
qaytalanbas  protsessleri  tu`rinde  o`mir  su`redi.  Sonin`  menen  birge  ruwxiyliqtin`  materiallasiwinin` 
sonday formalari bar, olar adamzat ma`deniyatinin` tiykarinda payda boladi ha`m onin` individualliqtan 
tisqari  formalarina  tiyisli  boladi.  Og`ada  universallari  ruwxiyliqtin`  ta`biyiy  ha`m  jasalma,  belgililik-
simvolikaliq o`mir su`riwlerinin` ja`mleniwi.  
Til  -  ruwxiyliqtin`  individuallasqan  ha`m  ob`ektivlesken  birliginin`  jarqin  misallarinin`  biri. 
Tildin` ha`m sananin`, til ha`m oydin` baylanisi gu`mansiz. Aqiri til oydin` haqiyqatlig`i-g`oy. Basqasha 
aytqanda, til arqali sananin` jumisinin` jeke na`tiyjeleri, fragmentarliqqa iye protsessleri sirtqa shig`adi, 
ob`ektivlesedi.  Sonin`  menen  birge  ha`ripler  (sesler),  so`zler,  ga`pler,  tekstler,  strukturalar,  qa`deler, 
rawajlang`an  tildin`  bay  variantlari  -  bul  realliq.  Ol  sonday-aq  jeke  individlerdin`,  adamlardin` 
awladlarinin`  sanasinan  bo`leklengen.  Bul  realliq  olarg`a  adamzat  ma`deniyatinda,  adamzattin` 
«yadinda»  saqlang`an  ayriqsha  du`n`ya  sipatinda  berilgen.  Adamzattin`,  ma`deniyattin`  tillik  yadi 
ob`ektiv  o`mir  su`riwshi  esteliklerdin`  (jazba,  son`  ala  seslik)  ha`m  bul  tilde  so`ylewshi  ha`m  jaziwshi 
ko`p  g`ana  konkret  adamlardin`  aktual  yadinin`  quramali  birligi.  Usilardin`  arqasinda  til  tutasliq 
sipatinda bayiydi, o`zgeredi, saqlanadi, demek jasaydi.   
Materialistlik  ko`z-qaras  da`stu`rine  ilayiq  bolmistin`  ko`p-tu`rliligi  olardin`  materialliq  birligi 
ko`z-qarasinan  qaraladi.  Sana  substantsiya  emes,  al  materiyanin`  qa`siyeti,  ondada  onin` 
sho`lkemlesiwinin`  joqarg`i  formasina  ta`n.  Strukturaliq  ha`reket,  ken`islik  ha`m  waqit  materiyanin` 
atributivlik minezlemesi boladi.  
Materiya  «materialliq  zat»,  «atomlar»,  «promateriya»  tu`siniklerine  salistirg`anda  ha`m  ken`irek, 
uliwmaliraq,  bolmistin`  ob`ektiv  real`  formasin  sa`wlelendiriwshi  en`  uliwma  tu`sinik.  Shininda  da 
uliwma  materiya  -  bul  abstraktsiya.  Aqiri,  olarda  uliwma  materiya  emes,  materiyanin`  konkret 
ko`rinisleri ushiraydi.  
Materiyanin`  filosofiyaliq  tu`sinigi  pu`tkil  predmetlik,  materialliq  haqiyqatliqti  o`z  ishine  aladi, 
g`alaba (universalliq) belgilerge iye ha`m pu`tkil ob`ektiv realliqti an`latadi.  
Materiyanin`  filosofiyaliq  ta`liymati  tiykarg`i  u`sh  momentke  iye,  birinshiden,  materiya  tu`sinigi 
filosofiyaliq  kategoriya,  ekinshiden,  bul  kategoriya  ob`ektiv  realliqti,  materialliq  qubilisti  an`latadi, 
u`shinshiden, materiyani tanip biliwdin` mu`mkinliligi.  
Materiya  o`zinin`  barlig`in  o`zinin`  esapsiz  qa`siyetleri  arqali  a`melge  asiradi.  Ha`r  qiyli  ilimler 
bul  o`zgesheliklerdi  izertleydi.  Ta`biyat  taniw  ha`m  konkret  ilimler  materiyanin`  anaw  ya  minaw 
konkret qa`siyetin u`yretedi. Materiyanin` en` uliwma qa`siyetlerin filosofiya ilimi u`yretedi. Materiyani 
adamnin`  tanip  biliwi,  a`lbette,  onin`  qa`siyetlerin  u`yreniwden  baslanadi.  Bul  ushin  a`trapimizda 
qorshap turg`an materialliq ob`ektlerdin` du`zilisin ha`m qa`siyetlerin biliwimiz kerek.  
 Ha`reket,  bir  jag`inan,  materialliq  qubilislardin`  uyimlastiriwshi  elementler  ha`m  qubilislar 
ortasindag`i  baylanislardin`  na`tiyjesi  sipatinda,  basqa  tamannan  olarda  ko`ringen  o`zgerisler  sipatinda 
boladi.  
Ha`rekettin`  bir-birinen  pariq  qilatug`in  birqansha  formalari  bar.  Ha`reket  formalarin 
klassifikatsiyalawda to`mendegi qa`delerge su`yeniledi.  

 
35 
1)  ha`reket  formalari  bir-biri  menen  sapa  jag`inan  pariq  qilip,  olardin`  ha`r  biri  materiyanin` 
sho`lkemlesiw du`zilme da`rejelerinin` basqishinda payda boladi.  
2)  ha`reket  formalari  bir-birinen  kelip  shig`iw  (genetikaliq)  jag`inan  ha`m  baylang`an,  yag`niy 
ha`rekettin` quramaliraq formalari onin` a`piwayi formalarinan kelip shiqqan.  
3)  ha`rekettin`  joqari  formalari  sostavinda  to`men  da`rejedegi  ha`reket  formalari  qatnasadi, 
yag`niy ha`rekettin` to`mengi formalari onin` joqarg`i formalarina ha`m mina`sipdur, biraq ha`rekettin` 
joqarg`i  formasi  o`zinen  keyingi  formadag`i  ha`reketke  mina`sip  emes.  Usi  qa`delerge  ilayiq 
ha`rekettin`  birneshe  formasin  ajiratip  ko`rsetiw  mu`mkin.  Olar  to`mendegiler:  mexanikaliq  ha`reket, 
issiliq,  jaqtiliq,  agregat  halatlarinin`  bir-birine  o`tiwi  ha`m  organikaliq  o`mir.  Bularg`a  ja`miyetlik 
ha`reketti qossaq, to`mendegi ha`reket formalari hasil boladi.  
1) mexanikaliq ha`reket (qubilislardin` ken`isliktegi jiljiwi).  
2) fizikaliq ha`reket (issiliq, jaqtiliq, elektr, magnetizm).  
3) ximiyaliq ha`reket (ximiyaliq birigiw ya buziliw, agregat halatlarinin` bir-birine o`tiwi).  
4) biologiyaliq ha`reket (organikaliq turmis).  
5) ja`miyetlik ha`reket.  
Ken`islik  ha`m  waqit  materiyanin`  tiykarg`i  jasaw  formalarinan  bolip,  ob`ektiv  realliqtag`i 
qubilislar  ha`m  olardi  payda  etiwshi  eleentlerdin`  o`z-ara  jaylasiw  ta`rtibi,  ko`lemi  ha`m  olar  menen 
baylanisli  bolg`an  ha`diyselerdin`  dawamlilig`in  sa`wlelendiredi.  Ha`reketleniwshi  materiya  ken`islik 
ha`m waqitta o`zinin` tu`rli formlarin payda ete aladi.  
Ken`islik  materiyanin`  du`zilis  ta`rtibi,  ko`lemin,  a`lemdegi  na`rselerdin`  o`z-ara  jaylasiw 
jag`dayin  sa`wlelendirse,  waqit  protsesslerdin`  dawamlilig`in,  waqiyalardin`  izbe-izlik  ta`rtibin 
an`latadi.  
Ken`islik  ha`m  waqittin`  ba`rshe  esap  sistemalarda  ha`m  materiyanin`  ba`rshe  struktura 
da`rejelerinde  bir  halda  payda  bolatug`in  qa`siyetleri  uliwma  qa`siyetleri,  o`zgeshelikleri  dep  ataladi. 
Bunday  qa`siyetlerge,  o`zgesheliklerge  ken`islik  ha`m  waqittin`  ob`ektivligi,  materiallig`i,  sheksizligi, 
ha`reket ha`m materiyag`a qarata payda boliwshi o`zinsheligi yag`niy tu`rli esap sistemalarinda tu`rlishe 
belgilerge iyeligi kiredi.  
Bulardan  tisqari  ken`islik  ha`m  waqittin`  tu`rli  esap  sistemalarinda  tu`rlishe  bolatug`in,  sanliq 
u`lkenlikler  menen  yag`niy  o`lshew  a`sbaplari,  saat  yaki  lineykalar  ja`rdeminde  o`lshew  mu`mkin 
bolg`an  sirtqi  baylanislarda  ko`zge  taslanatug`in,  o`zgergish  ha`m  o`zine  ta`n  xarakterdegi  qa`siyetler 
bar,  olardi  mug`darliq  yaki  metrikaliq  qa`siyetler  dep  ataymiz.  Ken`isliktin`  gomogenlik,  izotropik 
(antiizotropik  ha`m)  qa`siyetleri  kiredi.  Bul  qa`siyetler  materiyanin`  tu`rli  sho`lkemlesken  struktura 
ha`m  masshtab-struktura  da`rejelerinde  tu`rlishe  ko`rinis  tabadi.  Olar  ken`islik  ha`m  waqit  penen 
baylanisli bolg`an materialliq baylanislardin` mug`darliq belgilerin an`latadi. Metrikaliq qa`siyetlerdin` 
o`zgeriwi materiya sapasinin` o`zgeriwine onsha ta`sir qilmaydi.  
Ken`islik  ha`m  waqittin`  sonday  qa`siyetleri  ha`m  bar,  olar  ba`rshe  esap  sistemalarinda, 
materiyanin` ba`rshe struktura da`rejelerinde mikrodun`yada ha`m ja`miyette ha`m bir tu`rde saqlanadi. 
Olar ken`islik ha`m waqittin` tu`p sapali qa`siyetlerin an`latiwshi fundamental qa`siyetler bolip tabiladi. 
Bunday  qa`siyetlerdi  topologiyaliq  qa`siyetler  dep  ataydi.  Topologiyaliq  qa`siyetler  materialliq 
baylanislardin`  ishki,  tu`p  sapali  tamanlarin  sa`wlelendiredi.  Topologiyaliq  qa`siyetlerdin`  o`zgeriwi 
menen  materialliq  ob`ektlerdin`  du`zilisinde  tu`p  sapali  o`zgerisler  payda  bolg`an.  To`mendegi 
qa`siyetler  ken`isliktin`  topologiyaliq  qa`siyetleri  bolip  esaplanadi:  u`zliksizlik  ha`m  u`zliklilik, 
o`lshemlik, baylanis, kompaktliq, shegarasizliq.  
 Ekologiyaliq  problemanin`  payda  boliwinin`  sotsialliq  sha`rtlengenligin  esapqa  ala  otirip,  onin` 
payda boliwinin` teren` da`reklerin izlep qoymastan, oni saplastiriwdin` real` jollarin ha`m izlew kerek.  
Ekologiyaliq  problema  tiykarinan  sotsialliq  problema  bolip,  tikkeley  texnikaliq  qurallar  menen 
payda  bolsa  da,  o`zinin`  toliq  sheshimin  fundamental`  sotsialliq  transformatsiya  na`tiyjesinde 
ekonomikaliq  o`ndirislik,  sotsialliq,  ma`deniy  ha`m  aksiologiyaliq  ilgerilewler  arqali  tabadi. 
Bu`ginliginde  ekologiyaliq  mashqala  pu`tkil  planetaliq,  globalliq  xarakterge  iye  bolip  otir.  Aytayiq 
Baykal, Aral, Kaspiy h.t.b. A`sirese Aral problemasinin` ekologiyaliq apatshiliq ekenligi hesh kimge de 
sir  emes.  Onnan  shig`iwdin`  jollari  usinilmaqta.  Degen  menen,  buni  jaqsi  tu`siniw  ushin  ilimiy 
texnikaliq  progress  penen  ekologiyanin`  ara  qatnasina  baylanisli  ma`seleni  aniqlaw  za`ru`r.  Ilimnin` 
ha`m texnikanin` rawajlaniwi tek ekologiyaliq problemani sheshiwdin` mu`mkinshiligin boldiradi ha`m 

 
36 
ol  belgili  sotsialliq  sharayitlarda  a`melge  asadi.  Sonday-aq  ekologiyaliq  problemalardin`  globalliq 
xarakterin  esapqa  ala  otirip,  onin`  qa`wpinin`  o`tkirligin  moyinlawimiz  kerek.  Nege  degende  bul 
qa`uipti  boldirmawdin`  bir  qiyinshilig`i  sonda,  adamlar  o`zinin`  ta`biyat  penen  praktikaliq  o`z-ara 
qatnasinda  ko`p  jag`dayda  jeke,  sheklengen  ma`plerin  basshiliqqa  aladi.  Na`tiyjede  ta`biyat  ha`r  tu`rli 
regionlardin`,  xaliqlardin`  qarsilasliq  platsdarmina  ha`m  aynalip  ketedi.  Al,  xaqiyqatina  kelsek,  bul 
qa`wip sonshelli ku`shli, endi oni tutas birlik bolip toqtatpasa bolmaydi.  
 Bunnan  basqa  o`mirdin`  ta`biyiy  sharayitlarin  basqariwda  tek  resurslardi  tutiniwdi  ta`rtipke 
saliwdin`  shegarasinda  sheklew  naduris.  Ken`  ma`niste  bul  adam  ushin  jaqsi  o`mirlik  ortani  quriwdi 
an`latadi.  Onin`  sotsialliq  ha`m  ta`biyatliq  parametrleri  onin`  rawajlaniwi  ushin  maksimum 
mumkinshiliklerdi  ta`miynleydi.  Bug`an  sa`ykes  ekologiyaliq  rawajlaniw  tu`sinigi  adamnin`  ma`pine 
ilayiq qorshag`an ortaliq rotsionalliq qa`liplesiw protsessi bolip tabiladi.  
1.  Ha`r  qashan  adam  o`zinin`  praktiksinda  anaw  ya  minaw  ob`ekttin`  tiri  ya  tiri  emes  qubilis 
ekenligi  menen  qizig`adi.  Aqiri,  bul  bizin`  sirtqi  du`n`yani  qabillawimizdag`i  fundamentalliqqa  iye 
ajiratiw liniyalarinan esaplanadi.  
Alg`ashqi  adamlar  ushin  animizm,  demek  adam  ha`m  tas  ha`m  tiri,  olar  janlarinan  ayirilg`ansha 
o`mir su`redi degen tu`sinik hu`kim suredi.  
 Biologiyanin`  filosofiyaliq  du`n`yag`a  ko`z-qarasliq  a`hmiyeti  sonda,  tiri  o`zinde  dialektikaliq 
rawajlaniwdin` nizamliqlarinin` ha`m minezlemelerinin` barliq baylig`in o`z boyina ja`mlegen.  
Dialektikaliq rawajlaniw jeke biologiyaliq tu`r ushin ha`m belgili territoriyag`a jaylasqan biri-biri 
menen baylanisqan ha`m o`z-ara ha`rekettegi tu`rlerdin` jiyindisi -biotsenoz ushin ha`m ha`tteki biosfera 
ushin  ha`m  tiyisli.  Bul  uliwmaliqlar  menen  birge  olardin`  ha`rbiri  spetsifikaliq  o`zgesheliklerge  ha`m 
iye. Aytayiq, tsikillik rawajlaniw (tuwiliw, o`siw, rawajlaniw, o`liw) jeke organizm da`rejesinde bar, al 
bul vid, biosfera da`rejesinde joq.  
Biologiyaliq organizmlerdin` rawajlaniwi nizamli, ta`rtipke tu`sken protsesstin` u`lgisi. Sonliqtan 
erte  da`wirlerden  baslap  organizmnin`  rawajlaniwi  basqada  protsesste  model`  bola  aladi.  Ma`selen, 
kosmogoniyaliq  miflerde  du`n`yanin`  payda  boliwi,  rawajlaniw  fazalari  tuwrali  aytiladi.  Bul  model` 
a`yyemgi grek oyshillarinin` naturfilosofiyaliq ko`z-qaraslarinda ha`m bar.  
Tirishilik  haqqinda  ha`zirgi  ko`z-qarasqa  kelsek,  Ku`n  sistemasinin`  Jerden  basqa  birde-bir 
planetasinda tirishilik joq.  
Tiri ha`m tiri emes ta`biyatti ajiratiwda o`mirdin` kelip shig`iw ma`selesi menen soqlig`isiw.  
Ha`zirgi  ilimiy  ko`z-qaraslar  boyinsha  tirishilik  jer  betinde  payda  bolg`anina  3,  8  milliard  jilday 
bolg`an. Son`, 2 milliard jil keyin fotosintezge uqipli birinshi kletkalar payda boladi. Demek, ximiyaliq 
reaktsiya  ushin  ku`nnin`  jaqtisin  paydalaniwg`a  uqipli  boliw  ha`m  bul  protsesste  kislorodtin`  bo`linip 
shig`iwi  boladi.  Bul  jer  atmosferasinin`  ximiyaliq  sostavin  o`zgertiwge  mu`mkinshilik  berip, 
tirishiliktin`  planetada  tez  tarqaliwina  jag`day  jasaydi.  So`ytip  tutas  sistema-biosfera  payda  boladi. 
Na`tiyjede  tirishiliktin`  o`zi  oni  jer  betinde  saqlap  turg`an  faktorg`a  aynaldi.  Bul  dialektikaliq 
rawajlaniwdin` bas nizamliqlarinin` biri. Materiyanin` ha`reketinin` joqarg`i formasina iye zakonliq tek 
g`ana biologiyaliq emes, al ximiyaliq evolyutsiyani da aniqlaydi.  
Belgili, organikaliq sistema tutasliq sipatinda o`zinin` alg`i sha`rtlerine iye ha`m onin` rawajlaniwi 
tutasliq  bag`darinda  ja`miyettin`  barliq  elementlerin  bag`indiriw  yamasa  onnan  ele  jetpey  turg`an 
organlardi bag`indiriw menen baylanisli.  
Tap  usi  siyaqli  tirishilik  ha`m  bizin`  planetamizdin`  u`stinde  payda  bolip  ha`m  tarqalip,  jan`a 
tutasliqti  sho`lkemlestirgen  ku`shke  biosferag`a  aylanip,  ondag`i  protsesslerdi  belgileydi.  Bizin` 
planetamizdin`  belgili  stadiyasi  ha`m  evolyutsiyasi  sipatinda  g`ana  emes,  al  pu`tkil  kosmos  a`leminde 
o`z ishine alg`an o`mir tuwrali ko`z-qaras XX -a`sirdin` basinda qa`liplesti. Oris kosmizmi ideyasi (K. E 
Tsiolkovskiy, A. L. Chijevskiy h. b) V. I. Vernadskiyge ta`sir etti. V. I. Vernadskiy tirishilikti planetaliq 
ha`m  kosmosliq  ta`rtiptegi  faktor  sipatinda  qarap,  tirishilikti  saqlaw  boyinsha  adamnin`  juwapkerligin 
tastiyiqladi.  
Biosfera  xaqqinda  ko`z-qaras  tirishilikti  waqittag`i  ha`m  ken`isliktegi  tinimsiz  ag`is  sipatinda 
qarawdi talap etedi. Onda zat, energiya ha`m informatsiya o`zgeriste boladi. (zat-veshestvo bul tinishliq 
massasina iye atomlar, molekulalar ha`m onnan shig`ip quralg`an) diskretli birlik.  
Zat  energiyanin`  ha`m  informatsiyanin`  zapasin  ha`rbir  organizm  qorshag`an  ortadan  aladi. 
Organizm bul resurslardi qayta islep shig`aradi, sapasi jaqtan joqari ta`rtipke tu`siredi.  

 
37 
Organizmge onin` ishki du`zilisi ko`z-qarasinan qarasaq ha`m qarama-qarsiliqti ko`riw mu`mkin. 
Bir  ta`repten  ha`mme  organizmlerge  ta`n  uliwma  nizamlar,  du`zilis  ha`m  ha`rbir  organizm  og`an 
xarakterli  genlerdin`  jiynag`i  boyinsha  unikal  da`rejede.  Demek  genler  arqali  qadag`alanatug`in 
bioximiyaliq  protsesslerdin`  spetsifikasi  ha`m  organizmnin`  genetikaliq  programmasinin`  onin`  o`mir 
su`riw sharayiti menen o`z-ara ta`siri menen belgilenetug`in du`zilis belgileri, iskerligi h. t. b boyinsha 
ayirilip turadi.  
Ha`rbir individualliq tirishilik tamamlanadi. Tirishilik ko`p g`ana variatsiyalardi payda etedi. Bul 
variatsiyalardin`  tiykarg`i  da`regi  genler  men`geriliwi  a)  gen,  b)  mutatsiya  (baslisi)  -  genlerdin` 
o`zgerisi.  
Ko`p  g`ana  mutatsiyalar  ziyanli.  Degen  menen  mutatsiya  tiykarinan  o`mir  su`riwge  qa`liplesken 
jan`a tu`rler jasaydi.  
Bekkemlew ushin  sorawlar 
1. Bolmis  degenimiz ne 
2. Substantsiya  tu`sinigi neni an`latadi 
3. Bolmistin`  qanday  tu`rlerin bilesiz 
4. Materiya  degnimiz ne 
5. Janli  ha`m  jansiz  ta`biyat degenimiz ne 
6. Ekologiyaliq krizis  qalay payda boldi 
7. Antropologiya ilimi neni u`yretedi 
A`debiyatlar: 
1. Karimov I.A. Wzbekistonning wz istiqlol va taraqqiet ywli. T., «O`zbekiston», 1992 
2. Karimov I.A. Wzbekiston XXI asrga intilmoqda. T., «Wzbekiston», 1999 
3. Karimov I.A. Donishmand halqimizning mustahkam irodasiga ishonaman.-»Fidokor»gaz.2000 yil, 8 
iyun. 
4. Falsafa kursining ayrim masalalari (T.Sharipov tahriri ostida). - «Farg`ona», 1994. 
5. Falsafa. - T., «Sharq» 1999 
6. Falsafa asoslari. Q. Nazarov taxriri asosida. T., 2005. 
7. Falsafa. M. A`xmedova taxriri asosida. T., 2006.   
Katalog: lektions -> mgikaf
mgikaf -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
mgikaf -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti «Milliy g`oya, ma`naviyat asoslari va huquq ta`limi» kafedrasi
mgikaf -> A`mleketlik pedagogikaliq instituti «Milliy ideya, ruwxiyliq tiykarlari ha: m huqiq ta: limi» kafedrasi «Ruwxiyliq tiykarlari»
mgikaf -> Milliy ideologiya pa`nine kirisiw
mgikaf -> «fuqarolik huquqi»
mgikaf -> Nukus davlat pedagogika instituti falsafa
mgikaf -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi
mgikaf -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
mgikaf -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
mgikaf -> Ajinyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti

Download 5.01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling