Aromatik uglevodorodlar benzol


Download 103.17 Kb.
bet1/5
Sana27.01.2022
Hajmi103.17 Kb.
#509574
  1   2   3   4   5
Bog'liq
1502612972 68888
2 5285001856668404750, 2 5377700307616663826, 2 5377700307616663826, 3-topshiriq, 2.06. Pedagogika nazariyasi va tarixi uzb(1), 2 5303532282613598324, Иктидордан тест 100 та 2020 янги, Ergasheva Sevinch, Jalolova Dilobar, Anvarbekova Munisa, Anvarbekova Munisa, 2 5255812494420611427, 2 5255812494420611427, TO’yingan uglevodorod (alkan) larning gomologik qatori, ularning, Hozirgi davrning global muammolari

Aromatik uglevodorodlar benzol

Benzolning tuzilishi, aromatik xususiyat. Xyukkel qoidasi. Aromatik uglevodorodlarni izomerlanishi, nomlanishi va olish usullari. Aromatik birikmalarning o‘rin almashinish reaksiyalari. Aromatik elektrofil o‘rin almashinish reaksiyasi mexanizmi. O‘rin almashinishning yo‘nalishi, o‘rinbosarlar. Yo‘naltirish sabablari


Aromatik uglevodorodlar uglerodga boy, molekulasi halqali tuzilgan, o‘ziga xos kimyoviy bog‘lanishga hamda fizikaviy va kimyoviy xossalarga ega bo‘lgan birikmalardir.
Aromatik uglevodorodlarning birinchi vakillari tabiiy, o‘ziga xos uzoq saqlanuvchi hidga ega bo‘lgan aromatik deb nom olgan birikmalardan ajratib olingan. M-n, shunday birikmalardan biri vanilin bo‘lib, u benzoy kislotaga o‘xshash tuzilishga ega:

Agar bu ikkala moddani benzol molekulasi bilan solishtirsak, bularning orasidagi o‘xshashlik bilan «aromatiklik» orasidagi bog‘lanish yaqqol ko‘rinadi. Hozirda esa «aromatiklik» iborasini ishlatganda ba’zi to‘yinmagan birikmalarning birikish reaksiyasiga emas balki o‘rin almashinish reaksiyalariga kirishishi, haroratga va oksidlovchilar ta’siriga chidamliligi tushuniladi.
Aromatik uglevodorodlarning birinchi vakili benzolni 1825 yil Faradey sintez qilgan. Kekule esa 1865 yilda benzolning tuzilishini aniqlab, u olti uglerod va olti vodoroddan iborat ekanligini ko‘rsatgan va unga quyidagi formulani taklif qilgan:

Benzol va uning gomologlari CHH2n-6 formula bilan ifodalanishi mumkin. Bu formulaga asosan benzol alkenlar kabi birikish reaksiyasiga kirishishi kerak edi. Lekin odatdagi sharoitda benzol molekulasi brom yoki oksidlovchilar ta’siriga chidamli. Benzol molekulasida hamma uglerod va vodorod atomlari ekvivalentdir. Birorta vodorod atomi boshqa guruhga almashtirilsa bitta hosila olinadi:

Keltirilgan formula benzol molekulasining tuzilishini to‘liq aks ettirmaydi. M-n, benzol molekulasining quyidagi ikkita o‘rinbosarli hosilasi ikki xil modda bo‘lishi lozim edi:

Lekin, ma’lumki bunday izomerlar yo‘q va ikkala formula ham bitta moddani ifodalaydi. Agar o‘rinbosarlar ikkita bo‘lganda ularning benzol halqasida joylashishi turlicha bo‘lsa, u holda uchta benzol hosilasi mavjud bo‘ladi:

Benzol molekulasining alohida o‘ziga xos tabiati 100 yildan ko‘proq vaqt ichida kimyogarlar diqqatini jalb etib keldi. Nihoyat 30- yillarda eng zamonaviy fizik usullar va matematik hisoblashlarni qo‘llash natijasida hozirgi vaqtda qabul qilingan tushuntirishlarni ishlab chiqishga muvaffaq bo‘lindi. Rentgen tuzilish analizi benzol molekulasidagi C-C bog‘ uzunligi 0,139 nm, burchaklar qiymati esa 1200 va molekulaning bir tekislikda yotishini ko‘rsatdi.
Molekuladagi C-C bog‘lar ekvivalent qiymatga ega. Uglerod atomlarining 6 ta sp2 ãèáðèäëàíãàí îðáèòàëëàðè bo‘lib, ular o‘zaro to‘g‘ri olti burchak hosil qiladi. Molekulaning simmetriyasi tufayli har bir uglerodning r-orbitali ikki tomondagi qo‘shni uglerod atomlari r-orbitallari bilan bir xil ehtimollikda qoplanadi. Bu esa benzol halqasi tekisligi tepasida va pastida r-elektronlar bulutini hosil bo‘lishiga va ularning tutashib ketishiga olib keladi. Bu elektronlar uglerod atomlari orasida lokallashgan bo‘lmay, benzol molekulasi tekisligining ustki va ostidagi -elektronlar orbitallarida delokallashadi. Har bir S-S bog‘ - elektronlar jufti va -bog‘ni tashkil qiluvchi elektronlarning 1‘6 qismidan tashkil topganligini hisobga olinsa, shu bog‘ uchta elektrondan tashkil topganini ko‘rish mumkin va bog‘ning tartibi 1,5 ekanligi aniq bo‘lib qoladi.

Har bir C-C bog‘ining uchta elektrondan tashkil topganligi elektron bulutlarini tutashib ketishi va natijada benzol halqasi tekisligining ustki va pastki qismida tutashgan - elektronlar buluti hosil bo‘lishi hamda molekulaning barqaror bo‘lib qolishiga sabab bo‘ladi.
Benzol molekulasining energiya jihatidan barqaror bo‘lishini quyidagi misollardan yaqqol ko‘rish mumkin. Siklogeksan molekulasi vodorod bilan to‘yintirilganda issiqlik ajralib chiqadi, chunki to‘yingan uglevodorod to‘yinmagan uglevodorodga nisbatan barqaror.
Demak, qo‘sh bog‘ va oddiy bog‘ elektronlarining tutashib yagona -elektronlar sistemasini tashkil qilishi molekulani barqarorlashtiradi.
Bundan tashqari benzol molekulasi alkenlar kabi reaksiyaga kirishishi uchun esa qo‘shimcha energiya (odatda yuqori harorat) sarflash lozim bo‘ladi, bu energiya delokallangan elektron bulutlarni lokallaydi.



Shunday qilib, aromatiklikning eng oddiy tushunchasi sistema -elektronlarining delokallanishi tufayli molekula energiyasining eng past bo‘lishidir.
1931yilda Xyukkel kvanto-mexanik hisoblashlar natijasida yopiq zanjirli, tekislikda yotuvchi umumlashgan 4n+2 ta -elektroni bo‘lgan molekula aromatik xususiyatga ega bo‘ladi degan xulosaga kelgan (n=0,1,2,3):


Download 103.17 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling