Asosiy darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar


Download 0.56 Mb.
Pdf ko'rish
Sana10.09.2020
Hajmi0.56 Mb.
#129138
Bog'liq
1-маъруза. Metallar haqida umumiy ma'lumotlar. Metallarning mexanik va texnologik xossalari.
Berilgan oraliqda funksiyalarni furye qatoriga yoyish. Toq va ju, oliy matematika oraliq uchun test 200 ta, oliy matematika oraliq uchun test 200 ta, Berilgan oraliqda funksiyalarni furye qatoriga yoyish. Toq va ju, 23-amaliy mashg'ulot, Doc5, 1-amaliy, 3-amaliy mashg'ulot. Анъанавий усулда чизишда ишлатиладиган., 1 test, 1-amaliy topshiriq taqdimoti, matritsa ustida almashtirishlar (1), matritsa ustida almashtirishlar, 1-маъруза. материаллар хакида умумий маълумотларим билан ишлаш, 1-Amaliy mashgulot (1)

Ma'ruzachi:  

Baratov Dilshod Doniyarovich  



Asosiy darsliklar va 

o‘quv qo‘llanmalar 

  

1.  Mirboboyev  V.A.Konstruksion  materiallar  texnologiyasi. 

─  Toshkent,  

"

O„qituvchi", 1991 y. - 408 b. 



2. 

Po„latov  S.,  Raxmonaliyev  I.,  Qosimov  Q.  Materialshunoslik  va 

konstruksion  materiallar  texnologiyasidan  amaliy 

mashg„ulotlar  ─  T. 

“Mehnat”, 1992 y. –136 b. 

3.  Drits  M.E.,  Maspalyev  M.A.Texnologiya  konstruksionnix  materiarialov. 

─  

M. Visshaya shkola, 1990 g. 



Matеrialshunoslik va konstruktsion matеriallar  

tеxnologiyasi 



Amaliyot va tajriba 

mashg’ulotlar  o'qituvchi:    

Baratov Dilshod Doniyarovich 





1-ma’ruza.  Metallar xaqida umumiy ma’lumotlar. Metallarning mexanik 

va texnologik xossalari 

 

Reja: 

1. Fanning asosiy  vazifasi. 

2. Metallar xaqida umumiy tushunchalar 

3. Qora va rangli metallar 

4. Mеtallarning mеxanik xossalari. 

Tayanch 

so‟z iboralar: Po‟lat, cho‟yan, mustahkamlik, qattiqlik, plastiklik.  



Fanning 


asosiy  

vazifasi. 

2. po‘lat va cho‘yanlarga termik va 

kimyoviy-termik ishlov berish  nazariy 

asoslari va texnologik jarayonlari; 

3. quyma olish nazariyasi va 

texnologik jarayonlari 

5. metallarni bosim bilan 

ishlash nazariyasi va 

texnologiyalari; 

6. materiallarni payvandlash 

nazariyasi va 

texnologiyalari; 

6. materiallarni payvandlash 

nazariyasi va 

texnologiyalari; 

4. cho’yan va po’latlarni 

olish jarayonlari 

1. metallarning  tuzilishi, 

xossalari, markalanishi; 

«M va KMT » fanining vazifasi quyidagilarni o‟rgatishdan iborat: 




2. Metallar xaqida umumiy tushunchalar 

 

 



Mashinasozlikda  konstruksion  materiallar  sifatini  ishlatiladigan  materiallarga 

metall va uning qotishmalari, metalmas materiallar kiradi. 

 

Toza metallar:  



temir - Fe, mis - Cu, alyuminiy - Al, magniy - Mg, titan -Ti, qalay - Sn, rux - 

Zn, nikel- Ni , xrom - Cr, qo‘rg‘oshin- Pb…. 

 

Qotishmalar:  



- kam uglerodli po‘latlar 

- o‘rta uglerodli po‘latlar 

- ko‘p  uglerodli po‘latlar 

- cho‘yanlar   

-  bronzalar,  latunlar,  alyuminiy  qotishmalari  (dyuralyuminiy),    magniy 

qotishmalar 



Temir eng muxim sanoat metalli xisoblanadi. U cho„yan va po„latlarning 

asosiy qismini tashkil etadi.  

 

Barcha metall va kotishmalar ikkita katta guruxga bulinadi:   



qora va rangli metallar  

 

Qora metallar:  

 

Temir,  


cho„yan va po„latlar, ya‟ni temir bilan uglerod kotishmalari  

Cho„yan   2,14%< S< 6,67%    S - uglerod 

Po„lat 0,1% < S< 2,14%  

 

Rangli metallar 

– xamma boshqa metallar va ularning kotishmalari  

Alyuminiy  (Al),  magniy  (Mg),  titan  (Ti)  va  berilliy  (Be)  asosidagi 

qotishmalar yengil rangli qotishmalar,   

Mis  (Cu), 

qo„rg„oshin  (Pb),  qalay  (Sn)  va  x.k.  esa  -  og„ir  rangli 

qotishmalar. 



1. Qora va rangli metallar 

     Mashinasozlikda  konstruktsion 

matеriallar  sifatida  mеtallar,  ularning 

qotishmalari va 

mеtalmas matеriallar ishlatiladi. 

     Barcha 

mеtall va qotishmalar ikkita katta guruhga bo'linadi:      

Qora metallar

temir 


– Fe,  po'latlar,  cho'yanlar; 

Rangli metallar: 

mis - Cu,  rux

 

- Zn



alyuminiy - Al,  magniy - Mg, 



 titan 

–Ti,  nikеl - Ni, qalay – Sn, 

 mis + rux qotishmalar 

– latunlar 

 va 

rangli mеtallar 



q

ora mеtallar 

alyuminiy qotishmalari, 

magniy qotishmalari 

mis + qalay qotishmalari 

– bronzalar 



Fe (temir)

 tabiatda turli birikmalar qo'rinishida 

tog‟ jinslarda uchraydi.  

       


Tеmir eng muhim sanoat mеtal hisoblanadi. U cho'yan va po'latlarning 

asosiy qismini tashkil etadi.  

Ch

o‟yan va po‟latlar



 

-  


tеmir bilan uglеrod qotishmalari 

P

o‟lat tarkibida uglerod  foizi   0,1% < C < 



2,14%

  

Ch

o‟yan  tarkibida   



2,14%

 < C < 


6,67% 

   C 


– uglеrod 

kam



 

uglеrodli po‟latlar ( C < 0,30%), -  trubalar, listlar 

o‟rta


 

uglеrodli po‟latlar ( C < 0,65%) – o'qlar, vallar, tishli g‟ildiraklar  

k

o‟p



  

uglеrodli po‟latlar (C < 2%) – kesish asboblari 

Kul rang

 

cho‟yanlar – shakldor quymalar 



Mеtallarning mеxanik xossalari. 

Mustaxkamlik 

Plastiklik 

Qattiqlik 

Zarbiy 


qayishqoqlik 

Qayishqoqlik 



2

. Mеtallarning mеxanik xossalari. 

Mustaxkamlik 

– matеrialni tashqi kuchlar ta'siriga bardosh bеrish xususiyati: 

L



d



 



;



F

Ð



;

4

2



d

F



]

/

;......[



2

м

Мн

F

Р

Т

Т



F

Ð

â

â



σ

в 

– 



mustaxkamlik chegarasi

 

 



σ

т

 



– 

oquvchanlik chegarasi

 

P - namunaga ta'sir qilayotgan kuch, MN; 



F - namunaning ko'ndalang 

kеsim yuzasi, m



 



т 



l  

в 



Сталь30 

т



 = 

 

29



 

МN/m


2

;    


в

 



=   49 МN/m

2



d=20mm   P

T

=? P



В

=? 


Plastiklik

  - 


matеrialni  tashqi  kuch  ta'sirida  shaklini  o'zgartirib,  kuch  ta'siri 

to'xtagandan 

kеyin hosil bo'lgan shaklni saqlab qolish xususiyati.  

 

L







 = 

 



L х100% / L

0

     [%] 



bu еrda 

 L = L 



– L

0

 ,            



  - nisbiy uzayish, % 

                                              L  -  namunaning  uzilishdan oldingi uzunligi, 

                                              L

0

 

– namunaning boshlang‟ich uzunligi.                                                  



Сталь30  uchun - 

 = 21%;  



L

0

=200 мм,     



L=224 мм 

Plastiklik 

nisbiy uzayish 

orqali ifodalanadi  



      Qattiqlik 

–  matеrialni  boshqa  qattiqroq    jismning  botishiga  qarshilik 

ko'rsatish xossasi,  

D



 



      Metall  qattiqligi  uning  sirtiga  kam  deformatsiyalanadigan 

toblangan 

po'lat



qattiq qotishmali



 yoki 

olmos 


uchlik yordamida 

ta‟sir qilib aniqlanadi.  

Uchlik shakli 

– 

zoldir



konus


 yoki 

piramida


 shaklli bo'ladi 

 

Brinеll  pressi 

 

1-taglik; 2 



– maxovik;  

– shar; 4 – dvigatеl;  



– yuklar. 

Rokvеll pressi 

 

       1-namuna;  2-taglik;   



3-dasta;   4-

pеdal 


НВ=Р/F = 2Р/

D(D- 



 D

2



 - d

2

)  кГ/ мм



2

  

Masalan:        

P=3000kg;     D=10 mm;     d=4,40 mm 

НВ=Р/F = 2·3000/3,14·10(10- 

 10


2

 

– 4,4



2

)= 


187 

kg/ mm


2

  

agar d=3 mm  HB= 

406

 kg/ mm

Rokvеll usulida qattiqlikni uchta shkala bo'yicha o'lchanadi: “A”, “B” va “C”   



Qattiqlik HRA, HRB HRC deb belgilanadi 

Qattiqlikni yana tirnash, sakratish usullar bilan ham aniqlash mumkin 



Zarbiy qayishqoqlik

 

– maitеrialni zarbiy kuchlarga qarshi tura olish xossasi. 



Qayishqoqlik

 - mo'rtlikning 

aksidir 

а = A/F 


А - mayatnik toshining bajargan ishi, [Dj] 

А = G·h, [N·m = Dj] 

– zarbiy qayishqoqlik,      [Dj/mm



2

 ] 


– mayatnik toshining og‟irligi, N 

– boshlang‟ich va ohirgi holatlar balandliklarining ayirmasi, m 



Masalan: G = 200N;  h = 150mm=0,25m;  F = 100 mm

2

  



a = 200·0,25/100 = 0,5 Dj/mm



16 

Mеtallarning tеxnologik xossalari 

Quym

akor


li

k

 xossa



la

r.

 



Payvandla

nuvchanl


ik

 

Bol



g’

al

anuvcha



nli

k

 



Korr

ozi


yabar

doshl


ik

 

Y



eyi

li

shga



 chi

dam


li

li

k



 

Kеsib


 ishl

ani


sh

 xossa


si

 


 3

. Mеtallarning tеxnologik xossalari. 



Tеxnologik  xossalar  -  mеtall  va  qotishmalarning  turli  usullarida  ishlanish 

xususiyatlari.  

Quymakorlik xossalar.

 Ular ichki va tashqi nuqsonsiz quymalarni olish  

imkoniy beradigan bir nechta ko'rsatkichlar bilan belgilanadi. 

Suyuq holda oquvchanlik

 - qolipni suyuq holda yaxshi to'ldira olish xusussiyati.  

Quyma  kirishuvchanligi

 

–  qotish  jarayonida  suyuq  metall  xajmining 



kichrayishi,  metallning  suyuq  va  qattiq  holatdagi  zichliklarining  farqiga 

asoslangan, foizda hisoblanadi.  

Gazyutuvchanlik

 

– metallarning suyuq holatda gazlarni yutish (eritish) va 



qotish jarayonida o'zidan ajratish xususiyati. 

Payvandlanuvchanlik

-  metallarni  payvandlash  jarayonida  asosiy  metall 

xossalariga o'xshagan  puxta va zich chokni hosil qila olish xususiyati;  

Payvandlanuvchanlik haqida xulosani sinovlar asosida chiqarish mumkin 

Bol

g‟alanuvchanlik



  -    metallarni  bosim  ostida  ishlash  vaqtida  o'z  shaklini 

еmirilmay o'zgartira olish xususiyati;  

Bol

g‟alanuvchanlik metalning qim‟yovi tarkibiga, mexanik hossalariga va 



deformatsiya tezligiga bog‟liq 

Korroziyabardoshlik

 

–  metall  va  qotishma  sirtini  tashqi  muhitning 



qim‟yoviy ta‟siriga qarshilik ko'rsata olish xususiyati   

Yeyilishga  chidamlilik

  -  buyum  sirtini  buzilishiga  va  ulchamlarning 

uzgarishiga    olib  keladigan    emirovchi  kuchlar 

ta‟siriga  qarshilik  korsata 

olish xususiyati 

Kеsib  ishlanish  xossasi

 

–  matеrialni  mеtalkеsish  dastgoxlarda  ishlash 



jarayonida silliq va sifatli yuza hosil qila olish xusussiyati. 

Po'latlarni  kesib  ishlanish  xossasi  tokarlik  dastgohida  yonish  yo'li  bilan 

etalonga taqqoslanib aniqlanadi.  

Etalon sifatida 

Сталь 45 markali po'lat qabul qilingan  


20 

1.

Metallarning suyuq holatda gazlarni yutish (eritish) va qotish jarayonida o’zidan ajratish xususiyati bu? 



2.

Matеrialni mеtalkеsish dastgoxlarda ishlash jarayonida silliq va sifatli yuza hosil qila olish xusussiyati 

bu? 

3.

Matеrialni tashqi kuchlar ta'siriga bardosh bеrish xususiyati bu? 



4.

Metallarni bosim ostida ishlash vaqtida o'z shaklini еmirilmay o'zgartira olish xususiyati bu? 

5.

Metall va qotishma sirtini tashqi muhitning 



qim‟yoviy ta‟siriga qarshilik ko'rsata olish xususiyati 

bu?   


6.

Metallarni payvandlash jarayonida asosiy metall xossalariga o'xshagan  puxta va zich chokni 

hosil qila olish xususiyati bu? 

7.

Mo‟rtlikning aksi bu? 



8.

Buyum sirtini buzilishiga va ulchamlarning uzgarishiga  olib keladigan  emirovchi kuchlar 

ta‟siriga qarshilik korsata olish xususiyati bu? 

9.

Qolipni suyuq holda yaxshi to'ldira olish xusussiyati bu? 



10. Qotish jarayonida suyuq metall xajmining kichrayishi bu? 

METALLARNING MEXANIK VA TEXNOLOGIK XOSSALARIGA OID KRASVORDNI   YECHING 

21 

«M va KMT 

» fanining 

vazifasi 

«M va KMT » fanining vazifalarini to‟liq bayon eting. 


Nazorat savollar: 

1. Qora va rangli 

mеtallar haqida nima bilasiz? Cho'yan va po'latlar nima?  

2. 


Mеtallni  mustaxkamlik chеgarasi va plastikligi nima? Ular qanday 

aniqlanadi? 

3. 

Mеtallning qattiqligi haqida nima bilasiz? Qattiqlik qanday aniqlanadi. 



4. Zarbiy qayishqoqlik nima va u qanday aniqlanadi?  

5. 


Mеtallarni tеxnologik hossalarini ta'riflang.  

Download 0.56 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling