Berdaq nomidagi qoraqalroq davlat universiteti


Download 440.12 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/6
Sana08.07.2018
Hajmi440.12 Kb.
  1   2   3   4   5   6

 

O’ZBEKSTON RESPUBLIKASI 

OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI 

 

 



 

 

BERDAQ NOMIDAGI 

QORAQALROQ DAVLAT UNIVERSITETI 

 

 



 

 

 



“A’MALIY MATEMATIKA VA INFORMATIKA” 

kafedrasi 

 

 

 

 

I N F O R M A T I K A 

 

 

fanidan 

 

 



 

 

 



 

 

M A‘ R U Z A L A R    M A T N I 

 

 



(“MATEMATIKA” ta’lim yunalishi 2-bosqich talabalari ushın) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

NUKUS-2006-2007 

 

 


 

2

 



Ma’ruzalar matni O’zbekiston Respublikası  Oliy va urta maxsus ta’lim vazirligi 

oliy uquv muassasalari boshqarmasi tasdiqlagan namunaviy uquv dasturi va kafedra 

ishlab chıqgan ish uquv dastur asosida tuzilgan. 

Universitet 2-kurs “Matematika” bakalavr ta’lim yunalishi talabalari uchun 

mo’ljallangan.  Ma’ruzalar matni «Amaliy matematika va informatika» kafedra uslubiy 

seminarıda ko’rib chıqılgan. 



 

 

Kafedra 

mudiri: 

  dots. 

M.Berdimuratov 

 

 

Tuzuvchi:   

          

 

 

ass.   R. Shixiev 

 

 

 


 

3

 



MUNDARIJA. 

 

1.  Faylli turlar 

2.  Toifalashgan va toifalashmagan fayllar 

3.  Matnli fayllar 

4.  Kursatgich turlari 

5.  Turbo-Paskal muh’itida ishlash. Tah’rir rejimi.   

6.  Turbo-Paskal muh’itida ishlash. Fayl, kompilyatsiya va h’isoblash rejimlari.  

7.  Xotiraning dinamik taqsimoti. Kwrsatkich  turi. 

8.  Turbo-Paskalda modullar 

9.  Obektga ywnaltirilgan programmalash (OYP). Obektlarni aniqlash va 



vorislik. 

10. OYPda polimorfizm. 

11. Programma kodining bajarilishida xotira taqsimoti. 

12. Turbo-paskal tilining maxsus vositalari. 

13. MS DOS uzilishlari bilan ishlash. Subprotsessorli va rezident 

programmalar.  

14. Sistemaviy programmalashga kirish. 

15. Qwshimcha vositali Soddalashtirilgan wquv mashinasi. 

16. Assemblerlar. Obekt kodni h’osil qilish.   Assembler jadvali va algoritmi. 

17. Buyruqlar formati va adreslash usullari. 

 


 

4

 



Maruza 1 

Faylli turlar 

Reja 


1.Paskal algoritmik tilida fayl tushunchasi. 

2. Fayllarning turlari.  

3. Fayllar uchun muljallangan umumiy protsedura va funktsiyalar 

 

1.Paskal algoritmik tilida fayl tushunchasi. 



 

Fayl wzi nima? MS DOS tizimida bu tushuncha kiritilgan edi va fayl dep xotiraning nomlangan  

soh’asiga aytiladi.  Faylda turli malumotlar saqlanadi.  

 

Har bir fayl bilan fayl qwrsatkichi degan tushuncha biriktirilgan. Fayl birnechta elementlardan 



iborat bwlib, faqat faylning kwrsataёtgan malumotga foydalanuvchi murojat qilishi mumkin. Demak, 

fizik jixatdan biz faqat ketma-ket fayllarga egamiz. Yani biz oldin birinchi, keyin ikkinchi, uchinchi va 

h’. q. malumotlarni wqishimiz mumkin. Fayl wz nomiga ega. Masalan: d:\tp6\myfile.dat. 

 

Paskal tili dasturiy vositalari ёrdamida, yani dasturda fayllar tashkil qilish va undagi 



malumotlarni qayta ishlash mumkin.  

 

Shu kunga qadar, biz Paskal dasturiy tilida birnechta wzgaruvchilarning toifalari bilan ishlab 



keldik. Bular skalyar, oddiy va murakkab tarkiblashgan toyfalardir. Bu toyfadagi malumotlar  

ёrdamida masalalarni echishda boshlangich malumotlar klaviaturadan operativ xotiraga kiritiladi va 

natija ekranga chiqariladi. Ulardan boshqa dasturlarda foydalanib bwlmaydi, shunki ular sistemadan 

chiqilgandan swng  xech qaerda saqlanmaydi. Bu malumotlarni xotirada saqlash uchun Paskal tilida 

malumotlarning faylli toyfasi belgilangan. Fayl toyfasi aloxida wrin egallaydi. Fayl toifasi bilan 

ishlashda malum tushinchalarni izlashtirib talab qilinadi.  

Birinchidan, fayllar toyifasi nega va qachon qwllaniladi? Maqsat nima? Zaruriyat nimadan 

kelib chiqayapti? 

İkkinchisi, boshqa toyifalardan nega katta farqi bor?  

Bu savollarga faqat foydalanuvchining nuqtay – nazaridan  qaragan h’olda javob bera olamiz:  

1.Juda kwp wzgaruvchilardan foydalanganda h’ar doim klaviaturadan kiritda malum 

noqulayliklavrga duch kelamiz. Katta massivlarni eslang. 

2. Shunday masalalar uchraydiki, oldindan kattaliklarning qiymatlar soni nomalum bwladi 

(masalan natijalar), bu kattaliklarni faylga ёzish maqsadga muvofiq. 

3. Hech qanday toifalar tashqiy qurilmalarga murojat qilib, ular bilan  ishlashga imkon 

yaratmaydi (dasturiy til muh’itida). 

Va nih’oyat boshqa toifalardan fayl toifasi farqligi shundaki, u boshqa toifalar strukturasiga 

kira olmaydi. Masalan,  

Var st:record n: integer; fio: string end; adr:array[1..15] of char: pr:1930..1975; 

bu toifalar ichida fayl toifasini ishlatish mumkin emas. 

2. Fayllarning turlari.  

Faylda saqlanaёtgan malumotlar turiga kwra Paskal algoritmik tilida fayllar kwydagi turlarga 

bwlinadi: 

1.toifalashgan; 

2. toifalashmagan; 

3. matnli. 

Toifalashgan fayllar bir xil toifali elementlardan tashkil topadi. Ularni faqat malum 

qurilmalardan wzatish mumkin lekin ekranda wqish mumkin emas. Faylning elementlari mashina 

kodlarida ёziladi va saqlanadi. 

2. Toifalashmagan fayllarda  turli toifadagi malumotlarni saqlash mumkin. Ular xam mashina 

kodlari bilan ёzilgan bwlib baytlar twplamini tashkil qiladi.  

3. Matnli (tekst ) fayllar ASCII kodlardan tashkil topgan va qatorlarga ajratilgan bwladi. Matnli 

fayllarda nafaqat faylning yakunida fayl oxiri belgisi, balki xar qatorning yakunida maxsus qator oxiri 

belgisi qwyiladi.  

Fayl toifasidagi wzgaruvchi fayl wzgaruvchisi deyiladi,  u faylning mantiqiy nomini belgilaydi 

va u mantiqiy faylni tashqi fayl (fizik) wrtasida "vositachi" vazifasini wynaydi. 



 

5

 



Fayl toifasi uchun arifmetik amallar belgilanmagan. Xatto fayllarni salishtirish va bir faylning 

qiymatini ikkinchi faylga wzlashtirish ammalari xam aniqlanmagan. 

3. Fayllar uchun mwljallangan umumiy  protsedura va funktsiyalar. 

Xar bir turdagi fayllar ustida umuman olganda kwydagi amallarni bajarish mumkin va bu 

amallar uchun maxsus protsedura va funktsiyalar ishlatiladi.  

1.  Turbo-Paskal muxitida fayl bilan ishlashdan oldin faylning fizikavaiy va mantiqiy 

nomlarini bog’lash  lozim. 

Bu aloxida protsedura ёrdamida amalga oshiriladi. 

Assign (, ''); 

Bu erda name faylning fizik nomi bwlib, bunda faylning tashqi (doyimiy) xotirada saqlangan 

yuli kwrsatiladi, masalan, 

 Assign (F, 'd:\TP\myfile.dat'); 

Bu protseduraning manosi shundaki, u fayl uchun yul ochib dasturdan tashqi qurilmaga 

murojat qilishi va informatsiya olmashtirish imkonini yaratib beradi. 

2. Faylga malumot ёzish uchun faylni ochish. Buning uchun kwydagi protsedura ishlatiladi.  

   


Rewrite(); 

 

Bu protsedura bajarilganda xotirada Assign protsedurasida kwrsatilgan nom bilan yangi fayl 



unga malumot ёzish uchun ochiladi va fayl kwrsatkichi fayllning boshiga wrnatiladi. Lekin bu 

protsedurani ixtiёtkorlik bilan ishlatish kerak, shunki kwrsatilgan fayl oldindan xotirada bwlsa undagi 

malumotlar bwtunlay wchirib toshlanadi. 

 

3. Faylni undan malumatlarni tezkor xotiraga wqish uchun ochish:  



Rezet (); Rezet protsedurasi bajarilganda Assign protsedurasida kwrsatilgan 

fayl undan malumatlarini wqish uchun tayerlanadi, yani fayl kwrsatkichi faylning birinchi  elementiga 

keltirib qwyiladi. 

4. Fayl malumotlarini ёzish, kiritish. Buning uchun bizga tanish bulgan Write (

wzgaruvchisi>,); 

Bu erda kattalik wrnida wzgaruvchi ёki mfoda ishlatishi mumkin. Protsedura bajarilganda 

kattalikning qiymati fayl wzgaruvchisi bilan bog’langan faylda fayl kwrsatkichi wrnatilgan joyga 

ёziladi. Sungra fayl kwrsatkichi bitta keyingi pozitsiyaga suriladi. Write protsedurasini Rewrite 

protsedurasi bajarilganda keyingina ishlatish mumkin. 

 5. Fayldan malumotlarni wqish. Bu maqsadda qwyidagi  protseduradan foydalaniladi: 

Read (,); 

Bu protsedura bajarilganda Rezet protsedurasi bilan ochilgan faylda fayl kwrsatkichi 

wrnatilgan joyda elementning qiymati protseduradagi wzgaruvchiga wzlashtiriladi. Sungar fayl 

kwrsatkichi yana bitta pozitsiyaga suriladi. 

6. Turli maqsadda ochilgan barcha mantiqiy fayllar albatta ёpilishi kerak. Buning uchun 

qwyidagi protsedura mwljallangan: 

Close(); 

Bu protsedura bajarilganda axborot uzatishning barcha kanallari ёpiladi. 

7. Fayl oxirini aniqlash funktsiyasi: 

Eof (); 

Bu funktsiyaning qiymati Boolean toifasida bwlib, u fayl kwrsatkichi faylning oxiriga 

urnatilganda True qiymatiga ega bwladi, aks h’olda uning qiymati  False ga teng. 

Fayllarning ixtiёriy kurinishi ishlashda shuni nazarga olish kerakki, bir vaqtning uzida bitta 

fayldan unga malumot ёzish uchun va undan malumotlarni uqish uchun undan foydalanib bulmaydi. 

Wqish uchun ёki ёzish uchun ochilgan fayl albatta Close protsedurasi ёrdamida ёpilgan bulishi shart.  

 

Savol va topshiriqlar 



1.  Fayl deb  nimaga aytamiz? 

2.  Fayllar toiifasi nega va qachon qwllaniladi? 

3.  Fayllar turlarini aytib bering. 

4.  Fayl wzgaruvchisi deb qanday wzgaruvchiga aytamiz? 

5.  Fayllar uchun mwljallangan umumiy  protsedura va funktsiyalarni aytib bering. 

 


 

6

 



Maruza 2 

Toifalashgan va toifalashmagan fayllar 

 

Reja: 



1. Toifalashgan fayllar va ular bilan ishlash. 

2. Toifalashgan fayllar uchun qwllaniladigan  protsedura va funktsiyalar 

3. Toifalashmagan fayllar. 

4. Toifalashmagan fayllar uchun qwllaniladigan protsedura va funktsiyalar 

 

 

 1. Toifalashgan fayllar va ular bilan ishlash. 



Toifalashgan fayllar bir xil toifali elementlardan tashkil topadi. Ular dasturda kuyidagicha 

beriladi: 



::=file of   

::= 

bu erda elementlar toifasi faylning tashkil etuvchilari yani fayldagi malumotlarning toifasi 

bulib, bu toifa sifatida oddiy va murakkab toifalarni (fayldan tashqari) ishlatish mumkin.  

Toifalashgan fayllarni h’ar doimgidek, Type va Var bulimlarida tavsiflash mumkin. Masalan,  

type fint=file of integer

tal=file of char; 

num=file of real; 

var p,q: file of integer; f:file of char; 

s:file of real; 

p,q:fint; 

Ff:tal; s:num; 

Elementlar toifasi urnida murakkab toifalarni h’am ishlatish mumkin. Masalan, ёzuvlarni, 

Type Student=Record 

Fio: string[12]; 

Gr:1975..1982; 

Adress:string[15] 

End; 

Var St:File of Student; 



2. Toifalashgan fayllar uchun qwllaniladigan  protsedura va funktsiyalar 

Bu toifadagi fayllar ustida yuqorida keltirilgan umumiy protsedura va funktsiyalar qatorida 

yana qushimcha protsedura va funktsiyalarni ishlatish mumkin. Bazi bir protseduralar faylni bevosita 

murojaat fayli sifatida ishlatish imkonini beradi.  

1. 

FileSize(); -funktsiyasi fayldagi elementlar sonini aniqlaydi, 



funktsiyaning toifasi Integer (ёki LongInt) bulishi kerak. 

2. 


FilePos():Integer; -funktsiyasi joriy elementning fayldagi urnini 

aniqlab beradi, joriy element deb fayl kursatkichi urnatilgan elementga aytiladi.  

3. 

Seek(,); -protsedurasi fayl 



kursatkichini n-elementga urnatadi.  

4. 


Truncate (); -protsedurasi uqilgan fayl elementining 

keyingisidan boshlab qolgan ёzuvlarni olib tashlash uchun ishlatiladi va faylni 

yakuniy bulgisi quyiladi.  

Toifalashgan fayllar ishtirokida masalalarni kurib chiqamiz.  

 

1)  Program F1; 



var f: file of char; 

ch: char; 

i: integer; 

begin  


assign(f,’myfile.dot’); 

rewrite(f); 



 

7

 



for i:=1 to 10 do 

begin  


readln(ch); 

write(f,ch); 

end; 

close (f); 



resef (f); 

while not Eof(F) do 

begin read(F,ch) 

write(ch,’,’) 

end; 

close (f) 



end. 

 

Bu dasturda myfile.dot tashqi fayliga f fayl uzgaruvchisi ёrdamida 10 ta ixtiёriy belgi (Char 



toifasidagi) ёziladi va bu belgilar vergul orqali ekranga ketma-ket fayldan uqib chiqariladi. 

  

2)  Program M; 



var f:file of CHAR; 

c: char; I:integer; 

Procedure SdF; begin 

Reset(f); 

for I:=1 to FileSize(f) do 

begin 


read(f,ch); write (ch,’,’) 

end; 


Close(f); 

End; 


Begin assign(f,’Chfile.txt’); 

Rewrite(f); 

FOR I:=1 to 10 do begin  

Read(c); Writeln(‘fayl’) 

Close(f); 

End. 


 

3. Toifalashmagan fayllar. 

 Turbo Pascal  dastruiy tilda aloh’ida ah’amiyatga ega bulgan fayllardan, yani toifalashmagan 

fayllardan foydalanish mumkin. Bu fayllarni umumlashgan toifa deb atasak yanglishmaymiz. Faylni 

toifalashmagan deb atalishidan maqsad, fayl turli toifadagi malumotlardan tashkil topadi.  

Toifalashmagan fayllarni tavsiflashda elementlar  toifasi kursatilmaydi, faqat File xizmatchi 

suzidan faydaloniladi.  

Var : File; 

Toifalashmagan fayllarga nisbatan malumotlarni kiritish yani malumotlar faylini yaratish, 

malumotlarni fayldan uqish, tezkor xotirada fayl elementlarini qayta ishlash kabi amallarni bajarish 

mumkin.  

4. Toifalashmagan fayllar uchun qwllaniladigan protsedura va funktsiyalar 

Fayldagi elementlar toifasi oldindan malum bulmagani uchun undagi malumotlar bir xil 

uzunlikdagi bloklarga (ёzuvlarga) ajratilib uqiladi va shu tarzda faylga ёziladi. Blok uzunligi baytlarda 

olinadi. Shu h’oldan kelib chiqqan h’olda bu kurinishdagi fayllarga nisbatan kuyidagi protsedura va 

funktsiyalarni ishlatish mumkin.  

1. 

Reset(F,S); -protsedurasi faylni uqish uchun ochadi (yuqorida berilgan Reset 



protsedurasi urnida ishlatiladi), bu erda F-fayl uzgaruvchisi, S-h’ar bir blok uchun 

belgilangan xotira h’ajmi (baytlarda olinadi). 



 

8

 



2. 

BlockRead (F,V,N); -protsedurasi, bu erda F-fayl uzgaruvchisi, N-uqilishi kerak 

bulgan bloklar soni (Integer), V-uqilgan bloklar joylashtiriladigan xotiradagi birinchi 

adress raqami (Integer, Word).  Bu protsedura bajarilganda F va V da joylashgan S 

uzunlikdagi N bloklar uzlashtiriladi.  

3. 


Rewrite (F,S); -protsedurasi F fayliga S uzunlikdagi ёzuvlarni  ёzish uchun faylni 

ochadi.  

4. 

BlockWrite (F,V,N); -protsedurasi F fayliga tezkor xotiraning V adresli joyiga N ta 



ёzuvni joylashtiradi.  

5. 


FilePos(F) – funktsiyasi joriy blokning tartib raqamini aniqlaydi.  

6. 


FileSize(F) – funktsiyasi fayldagi bloklar uzunligini aniqlab beradi.  

Masalan, kuyidagi dastur lavh’asida F faylini ochib unga uchta blok malumotlarni ёzishga 

ёrdam beradi: 

Assign (F,’ABC.dat’); 

Rewrite (F,size); 

BlockWrite(f,a,3);  

Close(f); 

Bu malumotlarni fayldan uqish kuyidagi lavh’a ёrdamida bajariladi: 

Reset(F,size); 

BlockRead(F,A,3) 

Close(f); 

Yana shuni takidlash lozimki, toifalashmagan fayllarni qullash tizim doirasidagi xotiradan 

unumli foydalanishga ёrdam beradi.  

 

 



Savol va topshiriqlar 

1.  Toifalashgan fayllar qanday elon qilinadi? 

2.  Toifalashgan fayllar uchun qwllaniladigan protsedura va funktsiyalarni aytib bering 

3.  Toifalashmagan fayllar qanday elon qilinadi? 

4.  Toifalashgan fayllar uchun qwllaniladigan protsedura va funktsiyalarni aytib bering 

 

Maruza 3 



Matnli fayllar 

Reja: 


1.  Matnli fayllar. 

2.    Matnli fayllar uchun muljallangan umumiy protsedura va funktsiyalar. 

 

1.  Matnli fayllar. 



 

Matn fayli deb - ASCII  kodlari h’amda kengaytirilgan va boshqaruvchi kodlardan 

tashkil topgan faylga aytiladi. Matn fayllari satrlar bwyicha tashkil topgan bwlib, fayl oxiri deb 

nomlanuvchi maxsus koddan tashkil topgan bwladi.  Matnli fayl ixtieriy malumotlarni (sonni, 

belgini, satrni) belgilar ketma-ketligi kwrinishda saqlaydi. Masalan, paskal tilida ezilgan 

programma h’am matnli fayl h’isoblanadi. Undan tashqari malumotlarni bir qismi satrlarga 

h’am bwlinishi mumkin. Satr oxirini alomati bwlib 13 kod h’isoblanadi va u satrni wtkazish 

belgii(10 kod) bilan birlashtirilishi mumkin, matnli faylning oxiri  ^z”(26 kod) belgi bilan 

belgilanadi.  Son, satr va mantiqiy qiymatlarni ezishda ular belgili kwrinishga wzgartiriladi, 

wqishda esa son va satrlar matnli kwrinishdan mashinaviy kwrinishga avtomatik ravishda 

wzgartiriladi. 

 

Yuqorida takidlab utilganidek, matnli fayl qatorlardan tashkil topgan fayldir. Matnli 



fayllarda: 

a). malumot matn shaklida ASCII kodlar jadvalining simvollarida tasvirlanadi; 

b). malumotlar qatorlarga bulinishi mumkin.  

v). faylning oxiri “^Z” belgi bilan belgilanadi; 



 

9

 



g). sonlar, mantiqiy qiymatlar, qatorlar Char toifasidagi malumotlarga aylantiriladi. Va mashina 

kodlariga ёziladi.  

 Dasturda matnli fayllar Text xizmatchi suzi ёrdamida beriladi: 

: Text; 

Turbo Pascal muh’itida ikkita matnli fayl uzgaruvchilari standart ravishda aniqlangan. Bu 

INPUT va OUTPUT uzgaruvchilaridir.  Bular avtomatik ravishda ‘CON’ (konsol) mantiqiy qurilma 

bilan bog’langan, yani dasturda malumotlarni kiritish va chiqarish ayni shu fayllar orqali amalga 

oshiriladi, lekin dastur sarlavh’asida va tavsiflash bulimida ularni elon qilish shart emas. Bu fayllar 

Turbo Pascal tizimi yuklanishi bilan avtomat tarzda tezkor xotiraga yuklanadi.  

2  Matnli fayllar uchun muljallangan umumiy protsedura va funktsiyalar. 

Umumiy fayl uzgaruvchisiga mansub protseduralardan tashqari matnli fayllarga kuyidagi 

protsedura va funktsiyalar muljallangan: 

1.  readln(,) – fayldan simvollar qatorini uqish protsedurasi. Bu 

protsedura bajarilganda fayl kursatkichi urnatilgan qator uzgaruvchiga uzlashtiriladi, faylda 

qator «qator oxiri belgisi» ёrdamida ajratib olinadi.  

2.  writeln(,); -faylga simvollar qatorini ёzish protsedurasi. Protsedura 

bajarilganda fayl kursatkichi urnatilgan joyga  ёziladi.  

3.  Append(); -protsedurasi. 

Bu protsedura faylni unga qushimcha elementlarni (malumotlarni) ёzish ochadi. Bu protsedura 

xotirada saqlangan fayllar uchun ishlatilib, Rewrite protsedurasi urnida keladi.  

4.  Eoln(); -funktsiyasi fayldagi joriy qatorning oxirini aniqlaydi.   

Funktsiyaning toifasi Boolean (mantiqiy) bulib, fayl kursatkichi qator oxiriga urnatilganda 

funktsiyaning qiymati Truera, aks h’olda Falsera teng buladi.  

5.  SeekEoln(); -funktsiyasi qator yakuniga erishilganini aniqlaydi.  

6.  SeekEof(); - funktsiyasi faylni yakuniga erishilgan ёki erishilmaganligini 

aniqlaydi.  

Eof va SeekEof, Eoln va SeekEoln funktsiyalarining farqi shunda Eof va Eoln fizikaviy faylga 

nisbatan, SeekEof va SeekEoln esa mantiqiy faylga nisbatan qullaniladi.  

1-misol. Matnli faylning qatorlarini basmoga chiqarish.  

Program F5; 

Var ft1:text; fln:string; 

Begin Assign(ft1,’d:\myfile.txt’); 

Reset (ft1); 

While not eof(ft1) do 

Begin readln(ft1,fln); writeln(fln) 

End; 


Close (ft1) 

End. 


 

2-misol. Matndagi «a» h’arflar sonini aniqlash. 

Program ah; 

Var file:text; s:string; n:byte; c:char; 

Begin  


Assign(file,’c:\textfile.txt’); 

Rewrite(file); 

For i:=1 to 20 do 

Begin readln(s); writeln(file,s); 

End; Reset(file); n:=0; While not eof(file) do Whilenot eoln(file) do  

Begin read(file,c); 

If (c=’a’) or (c=’A’) then n:=n+1; end; 

Write(‘a-xarflar soni’,n,’ ta’); 

Close (file) end. 

Bu dasturning bajarilishi jaraёnida S uzgaruvchi uchun 20 ta simvollar qatori klaviaturadan 

kiritiladi va ular ketma-ket file mantiqiy fayliga ёziladi. Sungra fayl uqish uchun ochiladi va undagi 


 

10

 



malumotlar qatorma-qator uqiladi.  Har bir qatordagi a h’arflar soni, n uzgaruvchining qiymati ekranga 

chiqariladi.  

 

 

 



   Savol va topshiriqlar 

1.  Matnli fayllar deb qanday fayllarga aytiladi? 

2.  Matnli fayllar qanday qanday elon qilinadi? 

3.  Matnli fayllar uchun muljallangan umumiy protseduralarni aytib bering. 

4.  Matnli fayllar uchun muljallangan umumiy funktsiyalarni aytib bering. 

 

 



    

 

Maruza 4 



 

Kursatgich turlari 

 

Programma obektlari ikki xil kwrinishda bwlishi mumkin: statik va dinamik.  Statik obektlar - 



bu programma bajarilishidan oldin yaratilib, programmani bajarilish jaraenida mavjud bwladi va 

mashina xotirasidagi wlchami wzgarmaydigan obektlar. Dinamik obektlar programma bajarilish 

jaraenida yaratilib, ularning mashina xotirasidagi wlchami wzgaruvchan bwladi va u programma 

bajarilish jaraenida aniqlanadi.  

Dinamik  obektlar bilan ishlashda maxsus turdagi qiymatlar - kwrsatgich turlar ishlatiladi.  Bu 

turning qiymati biror bir programm obektga kwrsatgich bwladi.  Mashina tilida  bunday murojaat 

berilgan obektning xotiradagi kwrsatkichi (manzili) bwlib xizmat qiladi.  

Kwrsatgich turning sintaksisi quyidagicha aniqlangan: 



< Kwrsatgich turning berilishi>::= ^ 

Kwrsatgich turning qiymati  uning berilishida kwrsatilgan turga mos keluvchi obektga murojaat 

h’isoblanadi.  

Kwrsatgich turdagi wzgaruvchilar odatdagidek turlar eki wzgaruvchilar bwlimida elon qilinadi: 

 

type din=^integer; 



var x:din; y:^real; 

 

bu erda x va 6 wzgaruvchilar  statik wzgaruvchilar bwlib, ular mos ravishda dinamik obektlarning 



xotiradagi joyini kwrsatadi, shuning uchun ular kwrsatkich deb nomlanadi.  

Dinamik obektlarni wzi new(x)  standart protsedurasi orqali yaratiladi, bu erda x - kwrsatkich 

Hisoblanadi. Bunda dinamik obektga Hech qanaqa qiymat berilmaydi, balki xotiradan joy ajratadi.  

Dinamik obekt bilan ishlash uchun kwrsatkichli wzgaruvchidan foydalanish kerak: 



:=

Kwrsatkich wzgaruvchidan foydalanib dinamik obektga  qiymat berish, qiymat wqish 

mumkinU’ 

 

  readln(x^);    writeln(x^U’);     y:=x^; 



 

Murojaat qiluvchi turning qiymatlar twplami ustida qiymat berish amali, <> - taqqoslash  

amallari aniqlangan.  

Murojaat qiluvchi wzgaruvchiga nil qiymatini berish mumkin bwlib u bwsh murojaat, yani 

obektga murojaat ywqligini bildiradi;  

Murojaat qiluvchi wzgaruvchini  eki murojaat qiluvchi funktsiyalarda a turlar mosligi 

saqlanishi kerak.  

Dinamik obektlarni ywqotish uchun quyidagi protsedura ishlatiladi: 

     dispos3(x) , bu erda x - kwrsatkich. 


 

11

 



 

 

 



Maruza 5 

 Turbo-Paskal muh’itida ishlash.  

Tah’rir rejimi.  

Reja: 


1.  Muh’itga kirish 

2.  Tah’rir (Edit) optsiyasi 

 

Muh’itga kirish. Turbo-Paskal (TP) muh’itiga (bu erda Turbo-Paskal muh’itining 5 –bosqichi 

kwzda tutiladi) kirish uchun ShEHM  kataloglari orasida TURBO.EXE faylini wz ichiga olgan 

katalogni topish  kerak.  Bu katalogda TURBO.EXE faylidan tashqari TURBO.TPL (translyator 

kutubxonasi), TURBO.HLP (malumotlar xizmati kutubxonasi) va ShEHM  grafik  imkoniyatidan  

foydalanuvchi  programmalar  tuziladigan  bwlsa, GRAPH.TPU fayli va grafika drayveri (masalan, 

EGA.BGI) bwlishi zarur. Tasavvur qilaylik, bunday katalog S nomli diskda TPAS_5 nomi bilan 

aniqlangan bwlsin,  u h’olda TP muh’itiga kirish uchun quyidagi buyruqni beramiz: 

S\TPAS_5\TURBO.EXE. 

Bu buyruq berilgandan keyin ekranda TP muh’itiga kirganlikni bildiruvchi (tasvir) kwrinish paydo 

bwladi: 


 

       File   Edit    Run   Compile    Options     Debug        Break/watch 

                                  

        Line 1   Col 1   Insert    Indent  Unindent          C:NONAME.PAS   

 

 

 



 

 

 



  

     F1-Help  F5-Zoom F6-Switch F7-Trace F8-Step F9-Make  F10-Menu 

Ekranning birinchi satrida TP muh’itining ish rejimlari menyusi -asosiy menyu joylashadi,  eng 

pastki satrda  esa  ayrim  funktsional klavishlarga biriktirilgan funktsiyalar (vazifalar) kwrsatiladi. 

Ekranning qolgan qismi (birinchi va oxirgi satrdan  tashqari)  tah’rir rejimi uchun ajratilib - tah’rir 

oynasi deb ataladi. 

TP muh’itidagi barcha boshqaruv ketma-ket paydo bwluvchi menyular orqali amalga oshiriladi.  

Menyu ayni vaqtda muh’itning qaysidir h’olatini fiksirlaydi va bu h’olatdan boshkasiga  wtishning  bir  

qancha alternativ ywllarini taklif qiladi. Har bir konkret menyu kichkina matn oynadan iborat bwlib,  u 

ekranda mavjud tasvir ustida  paydo bwladi. Matn oynasida h’ar bir satr alternativ ywlni bildiradi va 

optsiya deb ataladi. 

TP muh’itida  boshqaruvni  amalga oshirishda quyidagi qoidalarga amal qilish kerak: 

   - tah’rir rejimidan asosiy menyuga qaytish F10 ёki Esc tugmalarini bosish orqali amalga oshiriladi; 

   - menyuda  tanlangan optsiya ёrqin twrtburchak bilan ajralib turadi. Bu optsiyadan ikkinchi 

optsiyaga wtish kursorni boshqarish tugmalari (

→,↑,←,↓) ёrdamida wtiladi; 

   - ёritilgan optsiyani tanlash uchun "Enter" tugmalarini bosish  kerak.  Bir pog’ona yuqori menyuga 

qaytish uchun Esc tugmalarini bosish zarur; 

   - optsiyalarning  bir  qismi parametr-optsiyalar bwlib,  ularda TP sistemasining ayrim rejimlariga 

mos keluvchi parametrlar aniqlanadi.  Odatda  bu  optsiyalarda oldindan kelishilgan qiymatlar turadi. 

Agar optsiya-parametr qiymatini wzgartirish kerak  bwlsa,  bu  optsiya tanlanib "Enter" 

bosiladi va wzgartirish amalga oshiriladi. 

- tah’rir  rejimidan   asosiy   menyuning   ixtiёriy   optsiyasiga Alt-



Download 440.12 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling