Berdoq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Tarix va arxeologiya kafedrasi


Download 490.57 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/7
Sana24.03.2017
Hajmi490.57 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7

Berdoq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti 

 

Tarix va arxeologiya kafedrasi 

 

 

 

 

 

 

Tarixiy o’lkashunoslik  

fanidan 

 

 



 

 

 



 

 

MA’RUZA MATNLARİ 

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ma’ruza 

tuzuvchi: 

    G.Кaramanova 

 

Kafedra 

mudiri: 

    prof. 

Kdırniyazov M-Sh

 

  



 

 

 

 

 

 

 

Nukus  

 

Mundarija: 

 

Kirish…………………………………………………………… 

O’lkashunoslikning rivojlanishti…………………………… 

           O’zbekiston Respublikasi (geografik joylashuvi, ah’olisi, tabiiy  

            boyliklari). 

 O’lkashunoslikda arxeologiyaning roli………………………. 

O’lkashunoslikda etnografiyaning ah’amiyati………………….. 

Tasviriy va amaliy sanat……………………………………. 

Toponimika-wlka tarixini wrganishning 

 asosiy manbalaridan biri…………………………… 

O’lkashunoslikda ёrdamchi tarix fanlaridan foydalanish 

Ezma va og’zaki manbalarning wlkashunoslikdagi ah’amiyati…… 

Qoraqalpoq h’aqida tarixiy manbalar……………………………. 

O’lkashunoslikni wrganishda arxivshunoslikning urni………. 

O’lkashunoslikni wrganishda muzey eksponatlari……………… 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

KİRİSh 

 

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti İ.A.Karimov «O’zbekistonning wz itiqlol a 

tarakqiёt yo’li» asarida «xalqning manaviy dunesining mustah’kamlash va rivojlantirish 

O’zbekistonda davlat va jamiyatning eng ah’amiyatli vazifasi. 

Manaviyat wz xalqining tarixini, uning madaniyatini va vazifalarini chuqur bilishi 

va tushunib etishi orqali gina qudratli kuchga aylanadi. Tarixga nazar tashlaganimizda-bu 

xalqning xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz h’ar tomonlama 

rivojlangan odam bwlmaganidek wz tarixini bilmagan xalqning kelajagi h’am 

bwlmaydi,- degan edi. 

Mustaqillik sharofati bilan bugungi kunda tug’ilgan wlka, avul, shah’ar, kwcha, 

mah’alla va maktabning tarixiga qiziqish kwchayib bormoqda. 

Bugungi wz-zini anglab, mustaqilligimiz kun sayin mustah’kamlanib boraetgan 

sharoitda ona-yurtning h’ar bir farzandi uchun Vatan tarixini sevish, wrganish, diliga jo 

etishdan h’am muqaddasroq burch bwlmasa kerak. 

O’lkashunoslik fanining asosiy vazifasi h’am shu muloqazadan kelib chiqadi. Bu 

Fan h’ozirgi kunda wz mustaqilligini qwlga kiritgan Wzbekiston xalqlarining qadimiy 

tarixini, uning jah’on tarixiy taraqqietiga qushgan katta h’issasini, wz bag’rinidan 

Mah’ammad Muso Xorazmiy va Ali Kuchshi singari mashh’ur matematiklar. Ah’mad 

Farg’oniy, Al Beruniy va Ulug’bekdek falakiet bilimdonlari. İbn Sino kabilar. Narshaxiy  

va Abulg’oziy singari tarixchilar, al-Farobiy kabi faylasuflar, Zamaxshariy kabi 

lingivistlarni etishtirib, jah’on taraqqietiga qwshgan h’isssini daliliy ashelar  vositasi 

bilan isbotlab beradi. 

Xalqimizning tarixiy, madaniy va memorchilik edgorliklari jah’on madaniy 

merosining tarkibiy qismi bwlib, jah’on taraqqietiga qwshilgan  g’oyat katta ulushidir. 

Shunday muh’im, nodir, qimmatli ah’amiyatga moliy bwlgan moddiy va manaviy 

edgorliklarni h’ar tomonlama ilmiy va amaliy jih’atdan wrganadigan va tah’lil qiladigan 

Fan-«Tarixiy o’lkashunoslik» h’isoblanadi. 

O’lkashunoslik deganda ilmiy o’lkashunoslik, jamoat o’lkashunoslgi va maktab 

wlkashunosligi tushiniladi. İlmiy wlkashunoslik o’lka tarixi va madaniyat edgorliklrini 

ilmiy asosda h’ar tomonlama tekshirish, saqlash va o’rganish bilan bog’liq h’olda olib 

boriladi. 

Tarixiy o’lkshunolik asosan qo’yidagi masalalarni o’z ichiga oladi: 

Tarixiy edgorliklar. Bunga insoniyat h’aёtidagi eng muh’im tarixiy voqealar, 

jamiyatning rivojlanish bosqichlari, atoqli sarkardalar, yirik davlat fan va madaniyat 

arboblarining nomlari bilan bog’liq voqea joylari, o’tmishdan qolgan qulezma asarlari va 

shu kabilar kiradi. 

Arxeologiya edgorliklari. Bunga kuh’na shah’arlar qurg’onlar, qalalar, qadimiy 

manzilgoh’lar, isteh’qomlar korxonalar kanallar, shuningdek yo’llarning qoldiqlari 

qadimiy dafn joylari, tosh h’aykallar, qoyalardagi tasvirlar va boshqalar kiradi. 

Shah’ar qurilshi va memorchilik edgorliklari. Bularga memorchilik ansambllari va 

komplekslari, tarixiy markazlar, kvartallar, maydonlar, kwchalar, shah’arlar va boshqa 

ah’oli yashaydigan joylarning qoldiqlari fuqaro, sanat, h’arbiy, diniy, xalq memorchiligi 

inshoatlari kiradi. 


Sanat edgorliklari bunga monumental, tasviriy, amaliy- dekorativ va boshqa 

turdagi sanat asarlari kiradi. 

Edgorlik h’ujjatlari. Bunga markaziy va mah’alliy davlat h’okimiyati organlari va 

davlat boshqaruv organlaridan qolgan turli h’ujjatlar, boshqa ezma va chizma h’ujjatlar 

kino-foto h’ujjatlari va tovush ezuvlari, shuningdek, qadimiy qulёzmalar h’amda arxiv 

materiallari, folklor va musiqa ezuvlari, nodir bosma nashrlar kiradi. 

Etnografiya va toponimik materiallar. Bunga xalq urf-odatlari, moddiy va 

manaviy madaniyat, xalqlarning ertak, folklor, mifologiyasi h’amda joy nomlarining 

ilmiy jih’atdan kelib chiqishini  wrganish kiradi. 

Bular bilan bir qatorda tarixiy, ilmiy, badiiy qimmatga eki boshqa xil madaniy 

qimmatga ega bwlgan obektlar h’amda muzeyda saqlanadigan eksponatlar va wlardan 

wquv, talim tarbiya ishlarida foydalanish uslublari wz aksini topadi. 

Yuqoridagi manbalarni wrganish va umumlashtirish ilmiy wlkashunoslik 

tadqiqotlari, jamoat wlkashunosligi va h’avaskorlari uchun h’am, u eki bu voqealarga 

tavsif berish, turli tarixiy tushunchalarga aniqlik kiritish uchun h’am kwp malumot bwlib 

xizmat qiladi. 

Tarixiy wlkashunoslik fani malum ikki maqsadni: birinchidan, wz wlkasining va 

h’ozirgi h’aeti tarixini h’ar tomonlama ilmiy asosda wrganish ywli bilan twplangan 

arxeologik, etnografik, toponimik, nodir qwlezmlar, arxiv h’ujjatlarini saralash, tartibga 

solish va tah’lil qilishga, ikkinchidan, twplangan wlka materiallaridan wquv tarbiyaviy 

ishlarda wrinli va samarali foydalanib, esh avlodni vatanparvarlik ruh’ida tarbiyalashni 

kwzda tutadi. 



 

Adabiёtlar: 

1.  Karimov İ.A. Tarixiy xotirasiz kelajak ywq.T., 1998 

2.  Karimov İ.A. Wzbekistonnning wz istiqlol va taraqqiet ywli. T., 1992 

3.  Karimov İ.A. İstiqlol va manaviyat.T., 1995 

4.   Nabiev A. Tarixiy wlkashunoslik. Toshkent, 1996 

5.   Bijanov E.,Xojaniyazov G’., Qaramanova G. Tariyxıy wlketanıw. N., «Bilim», 

2001 

6.  Wzbekiston qaramlik va mustaqillik yillarida. T., 1996 



7.  Jabbarov İ. Wzbek xalqi etnografiyasi. T., 1994 

8.  Xodjaniyazov G’. Yusupov O.J. Qaraqalpaqstandag’ı muqaddas orınlar. 

No’kis, 1994. 

9. Tarixiy wlkashunoslik va turizm Toshkent, 2002. 

 

 

 



 

 

 

 

 

 

Wlkashunoslikning rivojlanishi 

 

1. Wlkashunoslikning turlari va  asosiy manbalari. 

2. Tarixiy wlkashunoslikning rivojlanshi (1917 yilga qadar). 

3. Tarixiy wlkashunoslikning 1917 yildan keyingi ah’voli. 

4. Mustaqillik yillaridagi wlkashunoslik 



 

Adabiёtlar: 

 

1. Nabiev A. Tarixiy wlkashunoslik.T., 1996 

2. Wzbekiston mustaqil taraqqaiet ywlida. T.1994 

3. Ashurkov V.R. Katsyuba D.V. Matyushin G.N. İstoricheskoe kraevedenie.M., 

1980 

4. Jabbarov İ. Wzbek xalıq etnografiyasi.T.,1994 



5. Axmedov E. Saydamminova E. Wzbekiston Respublikasi. T.,1995 

6. Wzbekiston qaramlik va mustaqillik yillarida. T., 1996 

7. Shamsuddinov R. Tarixiy merosimizga bir nazar. Andijon. «Meros»,1994 

 

 



1. Wlkashunoslik forma jih’atidan uch turga bwlib urganiladi. 1) ilmiy, yani 

davlat wlkashunosligi; 2) jamoat wlkashunosligi;  3) maktab wlkashunosligi. 

1)  İlmiy yani davlat wlkashunosligi bevosita davlat ilmiy tashkilotlari: ilmiy 

tadqiqot institutlari, respublika tarix va madaniyat edgorliklarini muqofaza qilish va 

ulardan foydlanish komitetlari, regenal-maxsus muzeylar, respublika Fanlar Akademiyasi 

qoshidagi tarix arxeologiya ilmiy-tadqiqot instituti ilmiy xodimlari tomonidan  tadqiq 

qilinib, wrganilib, topilmalari esa respublika va viloyatlarning wlkashunoslik 

muzeylarida ekspozitsiya sifatida namoyish qilinadi. 

2) Jamoat wlkashunosligi qishloq, ovul, poselka, shah’ar tuman va viloyat 

h’udididagi tarixiy obidalarni saqlash va asrash ishlariga boshchilik qilish bilan birga 

joylarda yashaetgan xalqlarning kelib chiqishlari (etnogenez) urf-odatlari, ilg’or 

meh’natkashlar, meh’nat qah’romonlari xotirasini abadiylashtrish  uchun h’aykallar, 

mangu olovlar, momumentlar, h’urmat taxtalari tashkil qiladi. Bundan tashqari jamoa. 

wlkashunoslarga numizmatlar, pechat, muxrlarni urganuvchi-sfragistlar, tamg’a, 

gerblarni urganuvchi-geraldistlar, tosh, metall, sopol va eg’ochagi ezuvlarni urganadigan 

epigrafistlar va boshqalar mustaqil ravisha uyushadi. 

3) Maktab wlkashunosligi tarix, jamiyatshunoslik uqutuvchilarining bevosita 

rah’barligida tashkil qilinadi. Uning azolarini V-XI  sinflardan tanlaydi. Wlka 

materiallari 4  zvenoga bwlingan h’olda twplanadi. 1) arxeologik 2) toponimik, 3) 

etnografik, 4) arxiv h’ujjatlari. 

Maktab tarixiy wlkashunosligi ikkiga bwlib, yani wquv jaraenida dastur asosida 

dasturdan tashqari maktabning tarbiyaviy ishlar rejasiga asoslangan h’olda amalga 

oshiriladi. 

Wquv jaraenida olib boriladigan wlkashunoslik ishlari h’am 2 maqsadni kwzlaydi. 

Birinchi: wz wlkasining wtmishini arxeologik,  etnografik, toponimik va arxiv h’ujjatlari 

asosida wrganish va twplagan wlkashunoslik materiallarini sistemaga solish; ikkinchisi 

twplangan wlkashunoslik materiallaridan tarix fanlarida foydalanish.  

2. Rus olimi M.V.Lomonosov wz wlkasini mukammal wrganish maqsadida 1761 

yili 30 savoldan iborat anketa tuzib, xalq, orasiga tarqatgan edi. Ayni vaqtda bu bilan 


wlkashunoslik  fanlarining h’am boshlanishiga asos solindi. Wlkani wrganish masalasi 

Wrta Osie, shu jumladan Wzbekiston h’ududida, XIX asirning yarmida boshlandi. (10 

bet. Nobiev A. Tarixiy wlkashunoslik). 

X-XV asrlardagi mah’alliy tarixchilar: Muh’ammad-Narshaxiy, Tabariy va 

Rashididinning asarlari wzining mazmundorligi va xilma-xilligi bilan ajraladi. 

Sharqshunos A.A.Romaskevich Rashididdinning «Jamut tavorix» asariga tuxtar ekan, 

h’aqli ravishda bu asar wzining mazmuni va h’ajmi jih’atidan muh’imligini kwrsatib 

berishdi, bu asardan keyin Eron tarixchiligida voqealarni bu xilda baen qilish uchun 

bwlgan intilishni kwramiz deb ezgan edi. Bu Wrta Osie tarixchiligiga h’am xos narsa edi. 

XIX asrning 30 yillarida Buxoro saroy tarixchisi Muh’ammad Ekub ezgan 

«Gulshan-ul-muluk» nomli asari usha davr tarixiy manbalaridan biri h’isoblanadi. Bu 

asar tojik tilida ezilgan bwlib, unda qadimgi vaqtdan to XIX asrning 30 yillarigacha 

bwlgan Buxoro amirligidagi siesiy voqealar tarixi beriladi. 

Yana usha davrda tojik tilida ezilgan ikkinchi manba Buxoro saroy tarixchisi 

Muh’ammad Mir Olimning «Tarixi amir Nasrullo» nomli asari yaratiladi. U amir 

Nasrullo topshiri»i bilan ezilgan. Asar XVII asrning ikkinchi yarmida Buxoro amirligida 

yuz bergan siesiy kurashlarni, ichki va tashqi voqealarni tasvirlash bilan boshlanib amir 

Nasrullaning h’okimiyatga kelishi, uning dastlabki yillaridagi davlatni boshqarishda 

tutgan siesati bilan tugallanadi. Unda 1821-1825 yillardagi qitoy qipchoqlar quzg’oloni, 

ularning bostirilishlari h’aqida swzlanadi. 

Tarixiy manbalardan biri Mulla İbodulla va Mulla Muh’ammad Shariflar 

tomonidan tojik tilida yaratilgan «Tarixi amir Haydar» nomli qul ezma asarda 

ashtarxoniylar bilan mangitlar sulolasi tarixi, amir Haydarning otasi Murodning 

tu»ilishidan boshlab, to amir Haydarning wlimi 1826 gacha Buxoro amirligida bwlib 

wtgan siesiy ijtimoiy iqtisodiy xarakterdagi masalalarga h’am tuqtalib wtilgan. Unda 

1820 yilda A.F.Negri boshliq Rossiyadan Buxoroga yuborilgan diplomatik missiya 

twg’risida h’am malumotlar berilgan. 

Muh’ammad Sharifning h’uddi usha davrni aks ettiruvchi «toji-tavorix» /Tarixlar 

toji/ nomli asari maydonga keldi. Unda mang’itlar nasabnomasi turkiy va 

mug’ilqabilalari, Chingizxon va uning avlod-ajdodlari, shayboniylar, ashtarxoniylar 

sulolasining tarixi beriladi. 

XIX  asrning 40 yillarida ezilgan yirik tarixiy manblardan biri Muh’ammad 

Hakimxon Turaning «Muntaxabad tavorix» nomli asaridir. Unda XVIII asrning 70 

yillaridan to Quqon xoni Umorxonning vafoti /1822/, undan swng taxtga utirgan 

Madalixongacha bwlgan davrdagi Quqond xonligi tarixiga doir siesiy voqealar 

tasvirlangan. Hakimxon Tura kupchilik voqealarni wz kuzi bilan kurgan.  Ming sulolasi, 

Umarxonning h’ukmronlik qilgan /1809-1822/ vaqtidagi siesiy voqealar aniq izchillik 

bilan kwrsatiladi. 

Quqon xonligi tarixiga oid manbalardan biri Mulla Avaz Muxammadning tojik 

tilida ezgan «Tarix jaxonnomai» asari bwlib u wz kwzi bilan kwrganlarini baen etadi, va 

tarixiy manbalar asosida ezilgan 2 kitob va geografik qushimchadan iborat. 1 qismda 

odamlarning paydo bwlishidan boshlab, to XVI asrgacha bwlgan h’ukmronlik tarixi 

berilgan. 2 -qism temuriylar sulolasi tarixiga bo»ishlanadi. Quqon xoni Olimxon /1800-

1809/ va Umarxon /1809-1822/ h’ukimronlik davri siesati tuliq berilgan. 



Asarda ruslarning Samarqand va Kattaqurg’onda bosib olishlari ywl, imorat 

qurilishlari, 1847 y. Toshkent h’okimiga h’arakat, 1842 y . Quqondagi Xuja Qalandar 

boshchiligidagi quzg’olon kabi voqealar aytiladi. 

Quqon xonligi  tarixchiligida Mulla Niez Muxammadning «Tarixi Shoxruxi» 

degan asari diqqatga sazovor. V-XVIII  va  XIX asrning  70 yillarigacha bwlgan Quqon 

tarixiga oid muxim malumotlarga bo»ishlangan. 

XIX asrning I-yarimida Xiva xinligida ezilgan yirik manba Munis /1778-1827/ 

otasi Avaz saroy xizmatida bwladi. Munis h’am saroy xizmatiga kirib, Eltuzar topshiri»i 

bilan u wzining «Firdavsul iqbol» tarixiy asarin ezdi. U Abul»ozixon asarlaridan 

foydalangan. U 1812-yilgacha tarixiy voqealarni olib kelganda xon unga Mirxondning 

«Ravzatussafo» asarini fors tilidan wzbek tiliga tarjima qilish topshiriladi. Munis uning 

2-kitobi ustida vafot etadi. 

Muh’ammad Rizo Ogah’iy Xiva xoni Ollaqul /1825/1874/ ning topshiri»i bilan 

Munis asarlarini davom ettirib 1827 yillargacha bwlgan voqealarni ezadi. Keyin wzining 

«Riezud-Davla» 1826-1842 voqealarini, «Zubdot-it-tovorix» 1842-1845 yillardagi 

voqealarni, «Jamuil voqeoti sultoni» 1846-1855 yillardagi, «Gulshanid Davlat» 1856-

1865 yillardagi wz ichiga oladi. Ogah’iy «Shoh’idiy iqbol» nomli 5-asarning Xeva xoni 

Muh’ammad Rah’im davri /1865-1910/ ga bo»ishlaydi. Ammo u tamomlanmay,  1872 

yili voqealari bilan tugaydi. V.V. Bortold «İstoriya kulturnoy jizni Turkistana» degan 

asarida «Munis va Ogah’iyning ishlari va tarixiy asar sifatida kamchiliklariga qaramay, 

bu ishlar baen qilishning twliqligi va faktik materiallarining soni jih’atidan bizgacha etib 

kelgan Buxoro va Quqon xonliklari tarixi  buyicha bitilgan asarlarni juda h’am orqada 

qoldiradi», deb ezgan edi. 

3. XIX asarning  2-yarmida Wrta Osie Rossiya mustamlakasiga aylandi. 

Ochiqdan-ochiq ruslashtirish siesatiga rozi bwlmagan maydo burjua liberal-progressiv 

kayfiyat namoyandalari tasiri sezilardi. Bu mustamlaka mamuriyatini h’adiqsiratdi. Chor 

Rossiya, Wrta Osie xalq ommasining milliy ongini ustirishiga qarshi ish kwrdi. Lekin, 

Wrta Osiening tuzuk wrganilmaganligi mamuriyat ishlarini qiyinlashtiradi. «Yangidan 

qwlga kiritilgan» ulkani xwjalik jih’atidan ekspluatatsiya qilish vazifalarini tezlik bilan 

amalga oshirishga tusqinlik qildi ilmiy tadqiqotlar chunga zarur bwlib qoldi. 

Mashh’ur rus zoologi, zoolografiya va sayexi, darvinizmning etiqodli 

tarafdorlaridan bwlgan N.A.Severtsov  (1827-1836) kata yutuqlarga erishdi. «Dune 

tomi»-Pomir tog’ sistemasining orografiyasini wrganishda meh’nat etdi.  Zoologiya, 

botanika, mineral va paleontologiya kollektsiyalari tuplandi. 

Semenov-Tyanshanskiy (1827-1914) Tyanshanda Alıp muzliqlari borligi 

masalasini ijobiy h’ol qildi. U nemets geografii Gumboldtning Tyanshandagi vulkan 

h’odisalari h’aqidagi fikrlari rad qildi. 

Tabiatshunos, sayex A.P.Fedchenko (1844-1873) Far»ona vodiysi, Oloyni  1-

marta tekshirdi. Oloy orqasidagi tizma tog’liklarning eng baland joyini u ochdi. U 

Zarafshon vodiysi bilan Qizilqumni h’am tekshirdi. 

Geolog va geograf İ.V. Mushketov /1850/1902/ Shimoliy Tyanshan to» sistemasi 

orografiyasining geologik asoslarini dastlab u kwrsatdi. Turkiston minerallarining 

dastlabki ruyh’atini tuzib chiqdi. 

1877-1879 y. Geonetik razvetka Oloy, Pamir, Buxoro, Xisor, Amudare bwylab ish 

obordi. 1880 yili Zarafshon muzligiga ekspeditsiya qilishdi. 1881 yili u G.D. 


Ramonovskiy bilan birga Turkistonning 1-geologiya xaritasini tuzdi. U «Turkistonning 

geologiya va orografiya tarifi» monografiyasini ezdi. 

Hozirgi zamon ilmiy tuproqshunosligiga asos solgan, rus olimi V.V.Dokuchaev 

(1846-1903)  1898 yili bu soh’ada dastlabki malumot berdi. 

 1867 yili Turkiston h’arbiy topografiya bwlimi tuzildi. U Wrta Osiening bosh 

xaritasini tuzishga kirishdi. 1867 yili Toshkent metereologik stantsiya tuzildi. 1874 yili 

Toshkentda astronomiya observatoriyasi yaratildi. 1874 yili uning xodimlari Wrta Osie 

h’ududida qariyb 870 astronomiya punktlarini aniqladi. 1869 yili D.D. Gedeonovning 

Toshkent kengligining uzgarishi xaqidagi tadqiqotlari 1895-1986) diqqotga loyiqdir. 

1868 yil yanvarda Turkistonstatistika komiteti tuzildi. Uning tashabbusi Bilan 

1872 yildan «Turkiston ulkasi statistikasi uchun materiallar» chiqarila boshlandi. (1872-

1976 yillarda h’ammasi bwlib 5 tuplam chiqarildi) 1887 yil 1 yanvardan boshlab Sirdare 

(Toshkentda) Samarqand (Samarqandta), Farg’ona (Yangi Marg’ilonda) viloyatlari 

statistika komitetlari tuzildi. Ular  sharh’lar nashr qilib, ularda xalq xwjaligi, irrigatsiya 

sistemasi, ah’oli va uning mashg’uloti, ulpon va soliqlar, mamuriy tuzilish, cog’liqni 

saqlash va maorif, jamoat obodonchiligi, ob-h’avo, kwzatishi va h’akozolar xaqidagi 

mufassal malumotlar berildi. 1886-1913 yilga oid «Sirdare viloyati sharxlari»  Yangi 

Marg’ilon, Skobelev, 1889-1916 yillarda nashr qilingan edi. 

1870 yili Toshkentda Turkiston xalq kutubxonasi ochilgan edi. Ochilgan vaqtida 

1700 jild kitobi bor edi. 1917 yilga borib kitoblar soni 80 ming jtldga etdi. Fonddagi 

«Wrta Osieda  ayniqsa Turkiston asarlari va maqolalar tuplami» ah’amiyatga ega. Rus 

bibliografi V.İ. Mejov uni tuzushga qatnashdi. İshni u Peterburgda 1868 yildan boshlab 

20 yil olib bordi. 1888 yili katta tomlar soni 416 ga etganda «mablag’ ywq» deb 

tuxtatildi. Mejov 3 kitobdan iborat tizimli va alfavit kwrsatkich tuzgan. 1871 yili 

A.L.Kun va boshqalar «Turkiston albomi» ni tuzib tamomlaganlar. U 1262 dona rangli 

surat va fotosutratlar etishtirilgan 447 kartadan iborat bwlib, 3 kutubxonasi va Turkiston 

kutubxonasi fanlar Akademiyasi kutubxonasi va Turkiston kutubxonasi foxrlangan edi.  

1903 y aprelda Wrta va Sharqiy Osieni tarixiy, arxeologik lingvistik va etnografik 

jih’atdan wrganish komiteti tuzildi. Arxeologiya twplamlari Toshkent (1871 y. ochilgan), 

Samarqand (1874 y. ochilgan) va Farg’ona 1899 y.och muzeylarida saqlanadi. 

Wrta Osie tarixiga oid eng muh’im manbalardan biri X asr muallifi Muh’ammad 

Narshaxinig «Buxoro tarixi» asari N.S.Likoshin tomonidan rus tiliga tarjima qilnib, 1897 

yili nashr etilishi ah’amiyatli  bwldi. 1895  yili N.İ.Veselovskiy rah’barligida arxitektor 

A.V.Shchusev va boshqa mutaxassislar ishtirokida İmperator Arxeologiya komissiyasi 

Guri Amirni arxitektura, dekoratsiya nuqtay nazaridan urganish uchun ekspeditsiya 

uyushtirdi. Uning natijasi 1905 yili albomda nashr etildi. Xalq xwjaligini urganishda 

A.F.Midendorfning «Farg’ona vodiysi» asari ah’amiyatga ega. 

1908 yilda A.A.Bogalyubov tomonidan tuzilgan albom bosilib chiqdi. Unda kwp 

xil gilam nush’alari kwrsatildi. U 1-marta ularni ilmiy asosda klassifikatsiya qilishga 

urinib kurgandi. Gilamlarni tariflovchi A.Falkerzam, S.M.Dudin va boshqalarning 

kitoblari chiqarildi. 

Wrta Osie olimlar jamiyati, ilmiy-meditsina jamiyati, mah’ollliy ah’amiyatga ega 

edi. Umumrossiya ilmiy jamiyatlarning filiallari Rus geografiya jamiyati. Rus texnika 

jamiyatining h’amda tabiat antropologiya va etnografiya xovaskorlari jamiyatining 

Turkiston bwlimchalari edi. 


1870 yili Wrta Osie olimlari jamiyati paydo bwldi. Tarix, etnografiya, geografiya, 

statistika, ekonomikalik malumot twplamlari. Uning birinchi ochiq majlisi 1871 yili 28-

yanvardan boshlagan. A.P.Fedchenko ishtiroki bilan tabiat antropologiya va etnografiya 

xavaskorlari jamiyati Turkiston bwlimlarining xotiralari» degan birinchi va swngi 

asarlarini bosib chiqardi. Unda N.A.Severtsovning «Pomir umurtqali, faunasidan 

malumotlar» maqolasi, N.B.Teyxning ulka iqlim tarifiga ba»ishlangan  ishlari kirdi. 

Jamiyatning 1878 yili V.F.Oshanin rah’barligi ostida tashkil qilingan ekspeditsiya 

natijalarida Buyuk Petr tizma to»lari ochildi. Muqsuv daresining Manbalaridagi muzlik 

topib, unga A.P.Fedchenko nomi berildi. Mablag’ ywqligi tufayli 1893 yili bwlim ishini 

tuxtatdilar. Wlkada ishlab turgan h’avaskor arxeologlar 1895 yili Turkiston arxeologiya 

xavaskorlari tugaragiga birlashdi. Ular tomonidan Farg’ona tog’ tizmalaridagi 

Saymolitosh suratlarini, Biya-Nayman ossuariylarini topdi. 

1897 yili rus geografiya jamiyatining Turkiston bwlimi tashkil topdi. U orqali 

Orol dengizi, Balxash kwli, Turkiston muzliklari, h’ayvonat dunesini wrganildi. 

Turkiston qishloq xwjalik jamoati kurgazma, qishloq xwjalik xodimlari sezdi 

wtkazildi. 1900 yili Toshkentda qishloq xwjalik muzeyi ochildi, kontrol-urug’chilik 

stantsiyasi va boshqa erdamchi muassasalar tashkil etildi. Ulkada h’ammasi bwlib 15 ka 

yaqin ilmiy jamiyat ish olib bordi. 

1899-1903 yillar ichida D.S.Berg  /1876-1950/ Wrta Osiening eng katta suv 

h’avzalari-Orol dengizi bilan Balxash kwlini tadqiq qilib chiqdi. 1908 yilda L.S.Bergning 

«Orol dengizi» degan monografiyasi bosildi. 

G.B.Leonov Tolas Olatova muzliklarini, N.L.Karjenevskiy Seldara va Korasel 

muzliklarini tadqiq qildi. 

V.F.Oshanin ulka h’ayvonat dunesini tadqiq qilishni davom ettirdi. 

B.A.Fedchenko va uning onasi O.A.Fedchenko ulkaning wsimlik dunesini urgandi. 

B.A.Fedchenkoning 1915 yilda elon qilingan «Turkiston wsimliklari degan asarida Wrta 

Osieda malum bwlgan 5030 dan kwproq wsimlik xillari kursatib utilgan. Turkistonda 

bwlgan elshilarini B.Ya.Korolenko, G.B.Leonov va boshqalar urgangan. Sharqshunoslik 

jamoati Toshkent bwlimi 1901-1913 yillarda faoliyat kwrsatdi. 

1917 yilga qadar ulka ilmiy jamiyatlari tomonidan h’ammasi bwlib, rus geografiya 

jamiyatining Turkiston bwlimi «Axboratining» 13 tomi /1898-1917 yillar/, Turkiston 

arxeologiya va xavaskorlar tugaragining majlisi qarorlari va axborotlaridan 21 tulpam 

/1896-1917/ Turkiston qishloq xwjaligi jamiyati tomonidan «Turkiston qishloq xwjaligi» 

jurnalidan 142  son /1906-1917/» Turkiston deh’qon jurnalining 50  son /1915-1917/, 

Sharqshunoslik jamiyati Toshkent bwlimi «Axborotning 6 soni /1908-1909/ chiqarilgan 

edi. 1907 yilda bibliograf İ.V.Dmitrevskiy rah’barligi ostida «Turkiston tuplamini» tuzish 

ishlari yangidan boshlandi. 1917-yilga qadar twplam tomlarining soni 394 ga etkazilgan 

edi. 


Akademik V.V. Bartold bir qator tarixiy asarlarini yaratdi. Uning «Turkiston 

mug’ullar h’ujumi davrida» 1898-1900 yillar/ monografiyasi, «Ulug’bek va uning 

zamoni», «Turkistonning sug’orish tarxiga doir» degan shuningdek 1894 yilda bosilib 

chiqqan «Turkistonda arxeologik tadqiqotlar masalalariga doir» kitoblari bor. Polkovnik 

A.G.Serebrennikov twplagan Wrta Osieni zabt etish tarixiga oid materiallar Wrta 

Osiening 1899 yildan 1876 yilgacha wtgan davr tarixini urganishda malum darajada 

qiziqarli manbalar 1895 yili oktyabr oyida Turkiston arxeologiya xavaskorlari tugaragi va 

uning ustavi tasdiqlandi, tugarakka Turkiston general gubernatori baron B.A.Brevskiy 



faxriy Rais qilib saylangan. Tugarakning 108 azosi bwlib ular ichida V.V.Bartold, 

D.M.Levshin, N.S.Likoshin, K.V.Aristov, V.F.Oshanin va boshqalar bwldi. 

İlmiy jamiyatlar xuzurida ulkashunos faollar, mah’alliy muh’birlar paydo bwldi. 

Mirzo Buxoriy arxeologik-numizmatik kollektsiyalar tuplab, bir qismi Sankt-

Peterburgdagi Ermitaj kollektsiyalariga kirgan. 

Ajoyib sanatkor xottot Mirzo Borot Mullo Qosimov Samarqand va uning 

atroflaridagi kwpdan-kwp qadim zamon edgorliklarning suratini chizgan. Ulug’bek 

madrasasining g’oyat aniq chizmasini taerlagan. 

A.L.Kunning  İskandarqul ekspeditsiyasida 1870 yil / qatnashgan Mirzo Abdullo 

Abduroxman fanga qadimgi toshlarga va dah’ma toshlariga ezilgan xotlar qayd qilingan 

ajoyib kundalik daftar qoldirib ketgan. 

Toshkentlik Akrom Asqaror mashh’ur rus sharqshunosi N.İ.Veselevskiyning 

Turkiston buylab qilgan saexatlarida h’amisha unga ywldosh va kumakchi bwlgan. U 

faqat tanga –chaqalardan 15 mingdan kwp kollektsiya twplagan. U 1891 yil vafot etgash 

uning boy arxeologik kollektsiyani Peterburga olib ketilgan. Bu kollektsiya h’aqida 

professor Evarnitskiy «Asqarovning arxeologik kollektsiyasi» maqolasini «Turkistonskie 

vedomosti» gazetasining 1892 yil,  31-sonida berib, unda kollektsiya  17 dona oltin pul, 

1370 dona kumushpul, 13274 dona miss pul, neolitning tosh bolg’asi, bronza, keton, bir 

buloq nefrit va h’akozalar bor deb kwrsatadi. Asqarovga arxeologiya faniga qilgan 

xizmatlari uchun 1887 yilda rus arxeologiya jamiyatining medali bilan mukafatlangan. 

Xavaskor geograflardon Olimxwjo Yunusov, Mirzo Hokim va boshqalar rus 

geografiya jamiyati Turkeston bu’limining xodimlari bwlib ishladi. 

Sattarxon Abdugaffarov birmuncha vaxt «Turkiston viloyatining gazetasida 

«tarjimonlik qilib turgan. Turkiston muallimlari seminariyasida wzbek va fors tillaridan 

praktikant-repititorlik qilgan. U 1876 yilda Peterburgda chaqirilgan III xalqaro 

sharqshunoslar sezdiga A.Kun, Muh’ammedqulov, Abdullo Niezolar bilan birga 

qatnashdi. U rus tilida «Rossiyaning istilosiga qadar Quqon xonligining ichki ah’voli 

vedomosti gazetasining  1892  yil, 26,36 soni va 1893  yil 61 sonida bostirdi. Unda 

Xujand, Uratepa, Toshkentdagi xalqi quzg’olonlari h’aqida malumotlar bor. 

Toshkentlik tarixchi Muh’ammad Soliq Qaraxwja wg’li wzining 1890-1885 

yillarda ezgan «Jadidan Tashkand» asarida İskandar Tura degan rus olimining tarixi 

ezganligini aytadi. Aslida u Aleksandr Kun edi. Muh’ammad Soliqning yuqoridagi kitobi 

1200 bet bwlib tojik tilida ezilgan. 1- qismi h’ukmdorlar orasidagi urushlarga: 2- qismi 

Quqon va Toshkent tarixiga bag’ishlangan, 1885-yilda Jah’ongir Tura «İntih’ob Tavarix 

mamlakati Rusiya» /Rossiyaning qisqacha tarixi/ asarini wzbek tilida ezgan. Bu Jah’angir 

Tura nomini olgan odam, Quqon xonligi, Namangan va Toshkentda yashagan, wzbek 

xalqining tarixi, tili va urf-odatlarini urganishda malum qissa qh’shgan Vladimir 

Petrovich Nalivkin /1862-1918/ edi. Uning ilmiy faoliyati Wrta Osie xalıqlari tarixi, tili 

va etnografiyasini urganishdan boshlandi. U rafiqasi M.V.Nalivkina bilan h’amkorlikda 

«Farg’ona mah’alliy ah’olisi aellarining turmushi h’aqida ocherk degan kitob ezdi. 

5. Qadriyatimiz wz ulkamiz tarixini urganishdan boshlanish h’esh kimga sir emas. 

Etmish yildan ortiq davr mobaynida tariximizda chalkashlik va xatolikarga ywl qwyib 

kelindi. 

1917 yilgacha yashagan sharqshunos olimlar va mah’alliy tarixchilarning ulkani 

urganishga bo»ishlangan asarlari unitildi. Ulka bilan bevosita shug’ullanganlar 

millatchilik tam»asiga duchor bwldilar. 



Mustaqilligimizgacha bwlgan davrdagi dorilfunun, pedagogika oliy wquv yurtlari 

tarix fakultetlari uchun ezilgan darsliklarda ulkamiz tarixini urganishga dyaerli etibor 

berilmadi. Darslikning birinchi bwlimida «İbtidoiy jamoa tuzush» degan mavuda 

Rossiyaning Evropa qismida paleolit, neolit, eneolit davrlariga  doir manzil va 

makonlarning kamlgi, sobiq soji tarixi uchun misol bwla olmaganligi h’amda usha 

h’ududda qwldorlik tuzumi va uning rivojiga oid malumotlarning kamligi sababligigina 

Kavkaz orti, Wrta Osie tanlab olingan. Masalan: Wzbekistonda mezolit davri miloddan 

avvalgi 12 ming yillikdan 5 ming yillikgacha davom etgan bwlib, usha vaqtda ibtidoiy 

tasviriy sanat boshqa joylardagiga qaraganda ancha rivojlangan, Takatosh, sanat obidalari 

Surxondareda, Zarautsoy, Jizzaxda, Takatosh, Buxoroda, Sarmish, Qaraungursoy, 

Toshkent voh’asida Korazov, Xujakent, Parkent h’ududlaridan topib urganilganligi 

h’aqiqat. 

Termiz yaqinidagi Ayritomda toshga uyilgan burtma rasmlar Xorazdagi Twproq 

qaladan chiqqan sarov devoriga ishlangan rasmlar Surxondare Xolchaen, Dalvarzin 

tepadan topilgan h’aykallar xalqimizning uziga xos yuksak madaniyatini kwrsatadi. 

Ammo bunday nodir topilmalar ulkamiz farzandlariga tanishtirilmadi. 

1917 yilga qador ulkamizda h’ar xil fanlarning rivojiga wz xissalarini qwshib 

kelgan mah’alliy kishilarning nomlari keyinchalik esdan chiqarib yuborilgan. Masalan: 

ulkamizda boyliklar qidirgan, qur»oshin va faruza kanlarni topgan xujandlik mullo 

Sangin. Chimkentda ulkadagi 1-rus tuzem maktabini ochishda faollik kwrsatgan 

Turkiston viloyatining gazetasida masul muh’arrilik qilgan. Turkiston muallimlar 

seminariyasida wzbek va fars tillarida dars bergan, duneviy bilimlarning tarqalishiga kata 

qissa qwshgan Sattarxon Abdug’offorov, wzbek arxeologiyasi rivojiga kata qissa 

qwshgan Samarqandlik Mirzo Buxoriy, Mirzo Abdulloxorning nomlari unutildi. 

Mirzo Barot Mirzo Qosimov, Mirzo Ubdullo Abduroxman, Wrta Osieda eng 

qadimda zarb etilgan tanga nomlarini urganishga kwp kollektsiya tu’lagan Akrompolvan 

Asqarov nomlarini urganishga etibor berilmadi. Havaskor-geograflardan Olimxwja 

Yunusov, Mirzo Hokim va boshqalar Rus geografiya jamiyati Turkiston bwlimining 

jonkuyar xodimlari edi. Mana shunday yuzlab olimlar ojoyib olimlar faoliyatini urganish 

mumkin bwlmadi. Numizmatika- faniga bwlgan qiziqish past darajada qoldi. Bu 

soh’adagi tadqiqotlarning ulkamizga xos urganilish talabga javob bermadi. Shunusi 

ashinarliki, 1917 yildan swng to h’ozirgi kunimizgacha ulkashunoslik fani ulkamiz 

tarixini davrma-davr wrganishdan iborat wz vazifasini bajarmay, kwproq Rossiyaning 

Evropa qismidagi ulkalarni urganish bilan mashg’ul bwlib kelaveradi. Masalan: 

Moskvaning tashkil topi shva uning 1- knyaz Yuriy Dolgorukiy 1147 yilda Moskvaga 

asos solganligini bilamiz-u ammo wz ona dierimizda Miloddon oldingi III asrda Grek 

Baktriya davlatiga asos solib, 1- tanga zarb etgan Diadot h’aqida uylab h’am 

kwrmaganmiz, Samarqand h’okimi Gurakning Kusam İbn Abbosga qarshi olib borgan 

shiddatli janglari, Shoxi-Zinda ansambli bilan bo»liq tarixiy afsonalar h’aqida tasavvurga 

h’am ega bulmadik. Bunday misollarni juda kwplab keltirishimiz mumkin. 

Ulkashunomlik besh asosiy mnbaga: arxeologiya, etnografiya, toponimika va 

arxiv h’ujjatlari h’amda muzey materiallariga tayanib ish tutadi. 

Hozirgi kunda ulkashunoslik Fani oldida quyidagi eng masuliyatli vazifalar 

turibdi: kuxna tarixiy shah’aroarilagi saexat mazmunini tuchuntiruvchilarga twg’ri ilmiy 

ywnalish berish: viloyat voh’a va vodiylardagi ulkashunoslik muzeylariga, malumotlarga 


va ywl kwrsatkichlar taerlash markaziy arxivlardan h’ujjatlarni urganish nodir qul ezma 

asarlarini urgnish, ularni ah’oli keng ommasiga etkazish. 

Ushbu vazifalar amalga oshirilsa mustaqil davlatimiz Wzbekkistonning h’aqiqiy 

vatanparvarlarini tarbiyalab etishtirishga munosib xissa qwlilgan bwladi. 




Download 490.57 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling