Biologik xilma-xillik nima?


Download 32.32 Kb.
Sana16.05.2020
Hajmi32.32 Kb.
#106817
Bog'liq
Biologik xilma
Taraqqiyotning o’zbek modeli, Biosenoz tushunchasi1, eKOLOGIK MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI, Hozirgi zamonda ekologik muammolar, MAMLAKATLAR, Ekotizimlar va organizmlar enyergetikasi, Ekotizimlar va organizmlar enyergetikasi, raferat, Plan, Plan, Anvar Beknazarov. Statistika mustaqil ish, 3-MUSTAQIL ISH (FIZIKA MA'RUZA) 130-20-guruh uchun, прайс лист новый, 2 5336808701380529342

Biologik xilma-xillik nima?

Biologik xilma – xillik atamasi nisbatan yangi hisoblanadi. Bioxilma – xillik deganda sayyoramizdagi barcha tiriklikning xilma – xilligi yoki hayvonlar o’simliklar mikroorganizmlar, barcha genotiplar va ekotizmlarning xilma-xilligi.

Bioxilma – xillik uchta darajada tahlil qilinadi.


  • Barcha turlarning xilma-xilligi-o’simliklar, hayvonlar, mikroorganizmlar va shu jumladan zamburug’lar.

  • Genetik xilma-xillik tur ichida genetik materiallarning xilma-xilligi

  • Ekotizmlar xilma-xilligi barcha landshaftlarning xilma-xilligi

Yuqorida ko’rsatilgan darajalar bioxilma – xillik komponentlarini shakllantiradi.

Biologik xilma – xillik bu jamiyatning iqtisodiy, ekologik va madaniy-estetik talablarni qondiradi.

Hozirgi zamonda bioxilma – xillikga antropogen ta’siroti natijasida eksponensial kuchayib borayapti va bu jamiyatning barqaror rivojlanishiga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda.

O’zbekiston Respublikasi «Biologik xilma-xillikni saqlash» Milliy strategiya va xarakat dasturi qabul qilib (1998), xalqaro hamjamiyat oldida o’zining milliy biologik resurslarini muhofaza qilish uchun javobgarligini e’lon kildi [1].

O’zbekistonda saqlab qolingan to’qayli maydonlarda barpo qilingan uchta qo’riqxonaning biri - Zarafshon qo’riqxonasidir. U 1975 yilda tashkil etilgan bo’lib, uning maydoni Samarqand viloyatining Cho’pon-Ota tepaliklaridan boshlanib, Zarafshon daryosining o’ng qirg'ogi bo’ylab oqimga qarshi 47 kilometrga cho’zilgan. Eni esa 300-1500 metrlar oralig'ida. Qo’riqxonaning yer maydoni 2352 ga bo’lib, shundan 851 gektari o’rmon bilan qoplangan. Qo’riqxonaning tashkil etilishidan maqsad, yo’qolib borayotgan kenja tur - Zarafshon tillarang qirg'ovuli sonini ko’paytirish, qimmatbaho dorivor o’simlik hisoblangan chakandani hamda to’qay landshaftlarini himoyaga olishdan iborat.

Zarafshon qo`riqxona biologik xilma-xilligini zamburug`lar, lishayniklar, mikroorganizmlar, o`simliklar, hayvonlarni o`z ichiga oladi

Qo’riqxona hududida 300 ga yaqin o’simlik turlari mavjud bo’lib, shulardan 59 turi dorivor, 23 turi esa texnik o’simliklar hisoblanadi. Bular qirg'ajiyda, chakanda, echkitol, majnuntol, suvtol, yulg'un, qizil do’lana, jing'il va boshqalar. Nam yerlarda shirinmiya, qo'g'a, kendir qamishi va boshqalar uchraydi. Boychechak va sarvinjon o’simliklari o’zbekiston Respubiikasi "Qizil Kitob" iga kiritiigan.

Qo`riqxonaning hayvonot olami xilma-xildir. Qo`riqxonada 30 tur sutemizuvchilar, 190 tur va kenja tur qushlar yashaydi. Sudralib yuruvchil;ar tarkibi 8 turni, suvda va quruqlikda yashovchilar esa 2 turni tashkil qiladi. Qo`riqxona xududidan o`tuvchi ko`p sonli kanallar va irmoqlardagi baliqlar 8 turdan iborat. Qalin chakandazorlarda tulki, chiyabo`ri, sahro va qamish mushuklari, tolay quyoni, jayra, bo`rsiq, tipratikan, qum sichqon va boshqalar yashaydi. Sudralib yuruvchilardan suv iloni, guldor chipor ilon, o`q ilon, chol toshbaqasi, sariq ilon va ko`pgina kaltakesak turlari mavjud.

Zarafshon qo`riqxonasi ba`zida ornitologiya qo`riqxonasi deb ham atashadi, chunki uning asosiy faunasi qushlardan tashkil topgan. Qo`riqxonada uchraydigan 190 tur qushlardan 10 tasi doimiy yashaydi, 30 tur qushlar esa u yerda uya qurib yashaydi va ko`chadi, 36 tur qushlar u yerda qishlaydi, 108 turi uchib utish davrida doimiy ravishda qunim topadi va 6 turi esa ba`zida-ba`zida qunib o`tadi [2].

Hozirgi vaqtda qo’riqxonada qo’riqlash rejimi tashkil qilingan, biotexnik tadbirlar o’tkazilmoqda , ilgari insonlar xo’jalik faoliyati ta’sirida buzilgan o’rmonlarning aloxida qismlari qisman o’z holiga tiklanmoqda. Lekin bu tadbirlar o’simliklar va hayvonot dunyosini saqlab qolish uchun yetarli bo’lmayyapti. Boshqa faqat qo’riqxonalari kabi Zarafshon qo’riqxonasida ham xududning qurishi sodir bo’lmoqda, bu esa daraxt va butalarning qurib qolishiga olib kelmoqda.

Qo’riqxona tashkil qilinishiga qaramasdan antropogen xususiyatga ega bo’lgan salbiy omillar qirg’ovullarga hamon ta’sir qilishda davom etib kelyapdi.

Jumladan, ular uya qo’rish va tuxum qo’yish davrida dalalarda mol boqishi, noqonuniy ovlash ayniqsa qo’riqlanadigan zonada va undan tashqarida ko’p ovlanadi, qirg’ovullar esa qo’riqxona xududidan tez-tez chiqib turadi. Kimyoviy preparatlarning jadal qo’llanilishi ayniqsa g’o’za deffolyatsiyasi davrida ko’plab qushlarning qirilib ketishiga olib keladi. Ba’zi yillarda xatto oziqa muhiti yetarli bo’lgan sharoitda ham chakanda va jiydalarning hosildorligi kam bo’lsa (qorli davrlarda uning asosiy qishki oziqasi) qirg’ovullarning noqulay qishlashiga olib keladi. Bu yillarda o’simlik zararkunandalarining ko’payishi natijasida bu o’simliklar hosildorligi kamaymoqda va bu oziqa muhitiga raqobat ko’chaymoqda.

Ushbu ekologik muammolarni echish yullaridan biri va eng muhimi bu–ekologik–oqartuv ishlarni yulga quyishidir. Bu yuo’nalishining mohiyati ekologik ta’lim va tarbiyani, madaniyat rivojlantirishga jamiyatning ekologik ongini qayta qurishdek asosiy vazifani bajarish bulib xisoblanadi.

Jamiyatning ekologik ongni har doim, insoniyat tarixiy rivojlanishining hamma bosqichlarida mavjud bo’lib, ma’lum vaqtda inson va tabiat urtasidagi o’zaro munosabatlar to’g’risidagi tushunchalarni ob’ektiv tarzda ifodalangan.

Ekologik ongning aynan shu turi olimlarning fikricha odamlarning tabiat olami bilan o’zaro ta’siri xususiyatlarni aniqlangan.

Yuqorida aytilganini inobatga olib xulosa qilish mumkin, Zarafshon qo’riqxonasi atrofidagi yashovchi aholining urtasida ekologik madaniyatni shakllantirish maqsadida ekologik ta’lim va tarbiyaviy ishlarni kuchaytirish kerak.

Adabiyotlar:

1.Национальная стратегия и план действий республики Узбекистан по сохранению биологического разнообразия. Ташкент.1998.135с.



2. Багдасарова В.А., Фундукчиев С.Э. Зарафшанский заповедник // Заповедники СССР: Заповедники Средней Азии и Казахстана - М.: Мысль, 1990.- С. 246-253.

BIOLOGIK XILMA-XILLIK uni asrab-avaylashga hamma mas’ul bo‘lmog‘i kerak

So‘nggi o‘n yilliklar davomida, tabiatdan foydalanishning kuchayishi bois yurtimizdagi ko‘plab hayvon turlari antropogen ta’sir ostida qolib, ularning yashash joylari va soni qisqardi, ayrimlari esa hatto butunlay yo‘q bo‘lib ketdi. Ayniqsa ov   ob’ektlari sifatida amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan sut emizuvchilar va qushlarning yirik turlari, shuningdek inson tomonidan ayovsiz o‘zlashtirilayotgan, tashqi ta’sirga chidamsiz ekotizimlarning tarqalishi cheklangan.

Ma’lumki, odamzot azal-azaldan tabiatga g‘amxo‘r bo‘lishni yuksak fazilat deb bilgan. Sir emaski, yurtimiz o‘simlik va hayvonot olamining xilma-xilligi boyligimizning ajralmas qismi. Mazkur boylik bir necha ming yillik evolyutsiya davomida yuzaga kelib, ajdodlarimiz tomonidan bizga qoldirilgan ulkan merosdir.

Respublika Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi atrof-muhit monitoringi va kadastri guruhi boshlig‘i Islom Hushvaqtov bilan bo‘lgan suhbatimiz ana shu meros, uning bugungi ahvoli hamda ayrim jonzotlarning Qizil kitobdan o‘rin olishi xususida bo‘ldi.

— Islom Nortoshevich, ayni kunda mamlakatimizda fauna (hayvonot olami) xilma-xilligi va uning qisqarishi sabablari borasida to‘xtalib o‘tsangiz...

— Afsuski, so‘nggi bir necha yillar davomida O‘zbekiston tabiatining xilma-xilligiga sezilarli darajada putur yetkazildi. Avvalambor, u sobiq ittifoq davrida markazlashgan reja asosida yirik qishloq xo‘jaligi va sanoat loyihalarini amalga oshirish bilan bog‘liq edi. O‘sha vaqtda ularning atrof va ijtimoiy muhitga bo‘ladigan ta’siri e’tibordan chetda qolardi. Bunday rejalashtirishga O‘zbekistonga asosan arzon qishloq xo‘jalik va geologik xomashyo yetkazib beruvchi ichki baza sifatida qaralganidir. Afsuski, bularning barchasi mamlakatda ekologik vaziyatning yomonlashuviga olib keldi.

Qishloq xo‘jaligida paxta yakkahokimligi ustuvorligi, irrigatsiya maqsadida tashqi zarar keltiruvchi ta’sirlarga monand cho‘l hududlarining keng miqyosda o‘zlashtirilishi — Orol dengizi ekologik halokatiga, Janubiy, Markaziy va shimoli-g‘arbiy mintaqalardagi yerlarning ikkilamchi sho‘rlanishiga, tarixan shakllangan suv ekotizimlarining o‘zgarishiga, sun’iy tashlama suv havzalari tarmoqlarining hosil bo‘lishiga, atrof-muhitning o‘ta xavfli defoliantlar va pestitsidlar bilan zaharlanishiga olib keldi. Bu omillar esa o‘z navbatida cho‘llardagi noyob, ba’zi xususiyatlari bo‘yicha betakror biologik majmualarning, xususan, Farg‘ona cho‘li, tekislik daryolari o‘zanlaridagi to‘qayzorlarni, Amudaryo deltasi singarilarning yo‘q bo‘lib ketishiga olib keldi. Sobiq ittifoqda zamonaviy uskuna, texnika va texnologiyalar ta’minotisiz gaz qazib olinishi va uning eksportini jadallashtirilishi — Ustyurt yassi tekisligi hamda shimoli-g‘arbiy Qizilqumning g‘oyat nozik ekologik tizimlarining biologik tanazzulga yuz tutishiga sabab bo‘ldi.

O‘z navbatida yurtimiz faunasi juda qadimiy bo‘lib, u murakkab genetik rishtalar bilan bog‘langan. Bu o‘lka Turon va Turkiston endemik va avtoxton turlarining ahamiyati katta. Shuningdek, o‘tmishda bu yerga Markaziy Osiyodan, Hindi-Xitoydan, O‘rta Yer dengizi atroflaridan, Yevroosiyo cho‘llaridan kirib kelgan hayvon guruhlarining muayyan o‘rni mavjud. Hayvonot olamining yana bir qismi esa Uzoq Sharq, Kavkazorti, Yevropa va Amerikadan olib kelinib, iqlimlashtirilgan yoki tasodifan kelib qolgan turlardan iborat. Umuman olganda bugungi O‘zbekiston faunasida umurtqali hayvonlarning 677 turi (sut­emizuvchilar — 108, qushlar — 432, sudralib yuruvchilar — 58, amfibiyalar — 2 va baliqlar — 77) mavjud. Umurtqasiz hayvonlar turlari esa 15 mingdan ziyodni tashkil etadi.

So‘nggi o‘n yilliklar davomida, tabiatdan foydalanishning kuchayishi bois yurtimizdagi ko‘plab hayvon turlari antropogen ta’sir ostida qolib, ularning yashash joylari va soni qisqardi, ayrimlari esa hatto butunlay yo‘q bo‘lib ketdi. Ayniqsa ov   ob’ektlari sifatida amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan sut emizuvchilar va qushlarning yirik turlari, shuningdek inson tomonidan ayovsiz o‘zlashtirilayotgan, tashqi ta’sirga chidamsiz ekotizimlarning tarqalishi cheklangan. Endemik turlari esa katta xavf ostida qoldi. Jumladan, turon yo‘lbarsi, gepard, turkman quloni, Orol sulaymon balig‘i singari hayvonlar yo‘q bo‘lib ketdi. Qoplon, sirtlon, Sirdaryo va Amudaryoning kichik va katta kurak burunlari, Orol bahrisi kabi jonivorlar yo‘q bo‘lish arafasida. Ustyurt va Buxoro qo‘ylari, morxo‘r, qoraquloq, oqbosh o‘rdak, marmar churrak, yo‘rg‘a tuvaloq, oqbovur, xontog‘ to‘garakboshi, Orol mo‘ylabdori, cho‘rtansifat oqqayroq, ayrim mollyuska va hasharotlarning yo‘q bo‘lib ketish xavfi yuqori. Bularning shu holga kelib qolishiga hududlarning xo‘jalik maqsadlarida o‘zlashtirilishi, atrof-muhitning ifloslanishi, biologik resurslardan me’yorsiz foydalanilishi sabab bo‘lmoqda.

— Yurtimizda noyob hayvon va qushlarni asrash, muhofazalash borasida qanday ishlar amalga oshirilyapti?

— So‘nggi yillarda bir qancha tadbirlar amalga oshirilmoqda. Respublikada tashkil etilgan oltita tog‘ (Hisor, Zomin, Kitob, Nurota, Surxon, Chotqol), uchta cho‘l-to‘qay (Qizilqum, Baday-To‘qay, Zarafshon) qo‘riqxonalari, ikkita milliy bog‘ (Zomin, Ugom-Chot­qol), to‘qqizta buyurtmaxona (Arnasoy, Dengizko‘l, Qoraqir, Qorako‘l, Qarnabcho‘l, Qo‘shrabod, Sayg‘oqli, Sarmish, Sudoche) va 2 ta tabiiy yodgorlik (Vardonze, Yozyovon)dan iborat ekologik tarmoq hayvonot olamining majburiy mahofazasiga va uning resurslaridan barqaror foydalanishga xizmat qilmoqda. Qolaversa, nafaqat respublikada, balki, butun mintaqada yagona, kamyob hayvonlarni ko‘paytirish, ularni saqlash bilan shug‘ullanuvchi «Jayron» ekomarkazi ham alohida muhofaza hududi sanaladi.

Jumladan, «Kamyob hayvonlar turlarini ko‘paytirish «Jayron» ekomarkazi (Buxoro viloyati)da olib borilayotgan izlanishlar ijobiy samara bermoqda.

Bu yerda ko‘paytirish salohiyati, jayron bolalarining o‘sish va rivojlanishi bo‘yicha nazorat ishlari olib borilmoqda. Sun’iy boqish maqsadida 16 ta jayroncha keltirilgan edi. Ayni vaqtda ularning rivojlanish holati yaxshiligi kuzatilmoqda. Ekomarkazda, shuningdek, Buxoro qo‘yini ko‘paytirish ishlari ham olib borilmoqda. Yovvoyi hayvonlar soni bo‘yicha o‘tkazilgan so‘nggi hisobga ko‘ra, ekomarkazda hozirda jayronlar soni 549, qulonlar — 55 va Prejivalskiy otlari — 35 tadan iborat.

Hisor davlat qo‘riqxonasida esa so‘nggi 5 yil davomida alohida kamyob hayvonlar to‘dasi, ya’ni ilvirs 16 tadan 19 taga, silovsin 84 tadan 121 taga va ayiq 103 tadan 158 taga ko‘paygan. Buxoro viloyatining Peshku tumani hamda Navoiy viloyatida hozirda noyob bo‘lib Qizil kitobga kiritilgan yo‘rg‘a-tuvaloqni ko‘paytirish bo‘yicha 2 ta parvarishxona barpo etilib, ishga tushirildi. Qo‘riqxonalarda Qizil kitobga kiritilgan Buxoro bug‘usi, morxo‘r, Qizilqum arxari, ko‘k sug‘ur, turkiston silovsini singari hayvonlar, yirik yirtqich qushlar va hasharotlar muhofaza ostiga olingan.

— Ayting-chi, fauna xilma-xilligini saqlashning qanday qonuniy-me’yoriy asoslari mavjud?

— O‘zbekiston mustaqillikka erishgan kundan boshlab tabiatni muhofaza qilish sohasida qonunchilik tobora takomillashib bormoqda. Bu borada bir necha qonun va qarorlar, huquqiy-me’yoriy hujjatlar qabul qilingan. Va bu holat hali ham davom etmoqda. Natijada sohadagi xalqaro hamkorlik uyg‘unlashib, jamoatchilikning ekologik muammolarga bo‘lgan e’tibori ortib bormoqda. Yildan-yilga nodavlat jamoat ekologik tashkilotlari tarmoqlari kengayyapti. Ular aholi orasida ekologik tafakkurni shakllantirish hamda yovvoyi tabiatni saqlash borasida davlat muassasalari bilan faol hamkorlik qilayotir.



Hayvonlarning har bir turi — tabiatning betakror genetik jihatdan yagona, har qanday biologik hamjamoada faqat o‘ziga xos o‘ringa va uning barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan in’omdir. Shunday ekan, uni asrab-avaylamog‘imiz, kelajak avlodga meros qoldirmog‘imiz lozim.  




Download 32.32 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling