Bu toplu Qafqaz universitetinin filologiya fakültəsi


Qərbə  daşınm ası,  mənəvi-ideoloji  rabitənin  canlanması  demək  idi.  İkinci  tərəfdən,  başqa  türk


Download 371.06 Kb.
Pdf ko'rish
bet4/67
Sana14.07.2018
Hajmi371.06 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   67

Qərbə  daşınm ası,  mənəvi-ideoloji  rabitənin  canlanması  demək  idi.  İkinci  tərəfdən,  başqa  türk 
regionlarından  fərqli  olaraq,  Türküstan  və  Qafqaz-Kiçik  Asiya  türkləri  X I— XII  əsrlərdən  özlərini 
müsəlman  dünyasının  yalnız  hərbi-siyasi  sahədə  deyil,  mədəni-mənəvi  sahədə  də  aparıcı  qüvvəsi 
sayırlar  —   odur  ki,  məhz  bu  regionlarda  türkdilli  ədəbiyyatla  yanaşı,  farsdilli  və  ərəbdilli ədəbiyyat 
da  sürətlə  inkişaf edir.  N əhayət,  bir cəhət  də qeyd  edilməlidir  ki,  haqqında  söhbət gedən  regionlarda 
(xüsusilə  oğuz  etnik  mühitində)  türk  eposu  bir  tərəfdən  İslamın,  digər  tərəfdən  İslama  qədərki  Şərq 
eposlarının, dem ək olar  ki, əhəmiyyətli təsirinə məruz qalır.
Tanrıçılıqdan  İslama  keçid,  artıq  deyildiyi  kimi,  ilkin  orta  əsrlər  türk  təfəkkürü  tarixinin  ən 
qlobal  problemlərindən  biridir.  Lakin  X I— XIII  əsrlər  türk  ədəbiyyatlarının  genezisində  daha  çox 
müsəlman  (qeyri-türk)  mənbələri  araşdırıldığı  üçün,  həmçinin  tanrıçılığa  aid  müqəddəs  mətnlər 
(bunların əksəriyyəti  şifahi  şəkildə  mövcud  olmuşdur) yazılmadığına  görə tanrıçılıqdan İslama  keçid, 
hərtərəfli  tədqiq  edilməmişdir.  Bununla  belə  “Tanrı-allah”  (“ K itabi-D ədə  Q orqud”)  ideyası  tslamm 
türklər  arasında  məhz  tanrıçılıq  əsasında  qəbul  olunmasını,  ideoloji-estetik,  m ənəvi-əxlaqi 
“m etodologiya”ya  çevrilməsini  təsdiq  edir.  Türklərin  qəbul  etdiyi  (xüsusilə  m ənəvi-mədəni  sahədə) 
İslam  öz  idraki  m əzm ununa  görə  ərəblərin,  yaxud  farsların  qəbul  etdiyi  İslamdan,  kəskin  şəkildə 
olmasa  da,  hər  halda  fərqlənir,  bu  xalqların  hər  biri  dövrün  və  ya  dövrlərin  mütərəqqi  dünyagörüşü 
olan  İslamı  öz  qədim   m ifologiyaları,  eposları  əsasında  qəbul  etmişlər  (və  nəzərə  almaq  lazımdır  ki, 
türklər  İslamı  ümumtürk  eposunun  etnokulturoloji  regionlar  üzrə  diferensiasiyası  dövründə  qəbul 
etmişlər  ki,  bu  da  həmin  diferensiasiya  prosesinə,  yəni  əslində,  qədim  (ümum)  türk  eposunun 
tənəzzülünə  m üəyyən  dərəcədə təsir göstərmişdir.  Türk  İslamında  nəinki  türk  tanrıçılığmın  (eposun), 
hətta  türk m ifologiyasının  belə  izlərini  müşahidə etmək  mümkündür.  Yalnız on u  demək kifayətdir ki, 
XII— XIII  əsrlərdə  Orta  A siyada  “Quran”ın  təfsirləri  üzərindəki  müşahidələr  İslamın  bu  əsas 
kitabına türklərin  kifayət  qədər orijinal təfəkkürlə yanaşdıqlarını göstərir. Eyni xüsusiyyət —  m üxtəlif 
dini  dünyagörüşlərə  münasibətdə  türk  təfəkkürünün  orijinallığı,  türk  xristianlığında  da  müşahidə 
olunur.  Bu  isə  o   dem əkdir  ki,  türklər  İslama,  xristianlığa,  yaxud  iudaizm ə  kifayət  qədər  mükəmməl 
mənəvi-ideoloji  təfəkkür,  zəngin  idrak  mədəniyyəti  ilə gəlirlər...
Türk  ədəbiyyatlarının  genetik-funksional  vəhdətinin  (ümumdünya  ədəbiyyatı  kontekstində) 
metodoloji olaraq  inkar edilm əsi  hər bir müstəqil türk ədəbiyyatı üçün  “müstəqil  genezis” uydurmağa 
gətirib çıxarmışdır.  V ə ona  görə də  ümumi türk  ədəbiyyatı tarixinin  bütöv  bir  hadisə kimi təsəvvürdə 
canlandırılınası  bir sıra problemlər doğurur —  hər şeydən əvvəl,  bu,  ondan  irəli  gəlmişdir ki,  mövcud 
yazılı  mənbələr  fetişləşdirilm iş,  onların  zəngin  ep os  təfəkkürünə  münasibəti,  bir  qayda  olaraq, 
unudulmuş  və  nəzərə  alınmamışdır  ki,  türk  epos  təfəkkürü  müasir  dövrə  qədər  türk  xalqları 
ədəbiyyatlarının  ideya-estetik  əsasında  durmuş,  həmin  ədəbiyyatların  hər  hansı  dövrdəki  hər  hansı 
miqyasdakı  “təzahürü”  ümumtürk eposundan başlanmışdır.
11

O Ğ U Z   K A Ğ A N   D E S T A N I ’N D A   M İ T O L O J İ K  M O T İ F L E R
Prof.Dr.Bilge SEYİDOĞLU
Atatürk  Ünivcrsitesi 
TÜRKİYE
bi IgcscyidogluJc/y ahoo.com
Üzerinde çalışma  yaptığımı/ eser.  W.  Bang ve R.  Rahmeti  tarafından  1936 tarihinde Oğuz kağan  Destanı 
adıvle  yaymlanmıştır.
Ay  Kağan'ın  oğlu  olan  Oğuz  Kağan,  doğar  doğmaz  olağanüstü  özellikler  gösterir.  Hemen  büyür  ve 
gelişir.,  konuşmaya  başlar..  Çiğ  et,  çorba  ve  şarap  ister.  Burada  pişmiş  ve  işlenmiş  olan  iki  yiyecekten  sonra  “ 
Çiğ  et  ”  dikkatimizi  çcker  .  bu  durum  bize  .  dcstanın  tarih  öncesi  dönemlerden  geldiğini  ve  mitik  geçmişini 
hatırlatır.
O çağda, ormanda yaşayan  bir canavar,  hayvan siirülerini  ve insanları  yemektedir. Oğuz Kağan,  bir ağacın 
dibinde durarak.  kargısı  ile gergedamn  başını  keser.Bundan  sonra Oğuz Kağan’ın çocukluktan ergenliğe geçmesi 
gerekmektedir.  Ergenliğe  geçiş,  destanlarda,  destan  öncesi  dönemlerin  ürünleri  olan  mitlerin  en  önemli 
özellikleridir.  Gençliğe  giriş  törenlerine  özel  bir  değer  verilirdi.  Bu  törenler  ormanda  yapılır  ve  gizli  sırlar 
yaşlılar  tarafından  adaylara  burada  açıklanırdı.Oğuz  Kağan,  ormandan  çıktığı  zaman,gergedanı  öldürerek, 
halkını  kurtarmış, ergenliğe erişmiştir.
Oğuz  Kağan  iki  kere  cvlenir.  Birinci  eşi,  Tanrıya  yalvarırken,  gökyüzünden  inen  işığın  içinden  çıkan 
k ız d ır.  Dünya  ile  bir  ilişkisinin  olduğu  veya  dünyalı  bir anne-  babasının olduğu  burada  belirtilmemiştir.  Geldiği 
yerin  işareti olarak,  alnında parlak  bir ben bulıınmaktadır.  Gök Tanrı,  Oğuz Kağan’ın  soyunun devam  etmesi  için 
gökyüzü  menşeli  bir  kızı  ona  eş  olarak  göndermiştir.  Gökyüzünden  gelen  eşinden  Oğuz  Kağan’ın  üç  oğlu 
dünyaya  gelir ve annelerinin menşei  ile ilgili  isimler taşırlar: Gün, ay, yıldız.
Oğuz Kağan,  ikinci  eşini,  bir gölün  ortasındaki  ağacın  kovuğunda  bulur.  Ağaç, mitlerde de  destanlarda  da 
kutsaldır.  Sembolik  olarak.  kainatın  ortasından  geçtiğine 
inanılan  Axis  Mundi’yi  -   Hayal  Ağacı’nı  bize 
hatırlatmaktadır.1  Bu  ağacın  içinde,  kainatı  varatan  kutsal  ruh  bulunmaktadır.  Gökyüzünü  ve  yeryüzünü  temsil 
eden  iki  eşi  ile  Oğuz  Kağan,  kainatla,  kainatın  ruhu  ile  birleşmiş,  onun  koruması  altına  girmiş  olur.  İkinci 
eşinden  doğan üç oğlunun  ismi  dc bunun  belirtisidir. Gök,  dağ.  deniz.
Gök  Tanrı’nm  gücünü  arkasmda  hisseden  Oğuz  Kağan,  artık  dünyanın  hakimi  olmak  için  seferlerine 
başlayacaktır.  Seferlerinde  ona.  yine  Gök  Tanrı  yardım  eder.  Oğuz Kağan’ın  çadırına  bir gün  güneş gibi  bir işik 
girer.  Bu  işığın  içinden  çıkan  gök  tüylü,  gök  yeleli  erkek  kurt.  mitolojide  ihtiras  sembolüdür.  Dünyaya  hakim 
olmak  için  yola  çıkmış  olan  bir  hakanın  da  sahip  olması  gereken  özelliklerden  birisi  de  ihtirastır.  Göktanrı,  kurt 
şekliııde  yolladığı  yardımçı  ruhla onun bu  isteğini desteklemiştir.
Oğu/.  Kağan’ın  yanından  ayırmadığı  veziri  ve  danışmanı  IJluğ  Türük,  bir  rüya  görür:  Altın  bir  yay 
güııdoğusundan  gün  batısına  kadar  ulaşmakta,  üç  gümüş ok  da  kuzeyc  doğru  gitmektedir.  IJluğ  Türük,  rüyasını 
kağana  yorunılar  ve  "  Göktanrı,  düşümde  gösterdiğini  hakikat  çıkarsın,  bütün  dünyayı  senin  uğruna  bağışlasın  ” 
der.
Destanda, Gök Tanrı  inancını  kuvvctlc  hissederiz. Gök Tanrı  ile insanlar arasında aracılık yapan  Şaman’ın 
yerini  burada  IJluğ  Türük  almıştır.  Şaman’ın  trans(  cczbe)  lıalinde,  gökyüzüne  yükselerek  Gök  Tanrfdan 
getirdiği  mesaj,  destanda  IJluğ  Türük’ün  rüyası  şeklinde  gerçekleşmiştir.  Bu  rüyayı,  aynı  zamanda  Oğuz 
Kağan’ın  kurduğu  devlctin  halkı  olan  Oğuzlar’ın,  bu  dcvleti  sonsuza  kadar  sürdürmek  istemlerinin  ve  bu 
konudaki  toplumsal  bilinçaltı  kodlarının da rüya  şeklinde ortaya çıkması  şeklinde algılayabiliriz.
Rüyada  görülen  gün  doğuşundan  gün  batısma  kadar  uzanan  yay  ve  kuzeyc  giden  üç  ok,  gerçekten  Oğuz 
Kağan  tarafından  bulunur.  Uçe bölünen yay,  büyük oğullarının, oklar ise  küçük oğullarının olur.
Oğuz  Kağan,  ülkesini  oğulları  arasında  paylaştırdıktan  sonra,  halkını  toplar  ve  büyük  bir  kurultay 
düzenler.  Sağ  yanma  kırk  kulaç  direk  diktirir,  üstünc  bir  altın  tavuk  ve  altına  bir  ak  koyun  bağlar.  Sol  yanına, 
kırk  kulaç  direk  diktirir,  Listüne  bir  gümüş  tavuk  koyar  ve  dibine  de  bir  kara  koyun  bağlar.  Sözlerini  de:  “  Ben 
Gök Tanrı’ya  borcumu ödedim.  Şimdi  yurdumu  size veriyorum” diye, bitirir.
Destanın  sonundaki  bu  bitiriş  sahnesi,  Oğuzlar’ın  inançlarının  simgesi  gibidir.  İki  direk,  mitolojiierdeki 
hayat  ağacıdır.  Hayat  ağacı,  kainatın  ortasından  geçtiğine  ve  içinde  kutsal  ruhun  ve  yaratıcı  ruhun  bulunduğuna 
inanılan  bir  eksendir.  Bu  eksen,  çeşitli  şekillerde  göriilebilir.  Direk,  ağaç,köprü  ve  merdiven  şeklinde  simgesel 
olarak  karşımıza çıkabılir.
1 Joseph  Camphell, The  Hero  With  A  Thousand,  Faces.  1949,  N.Y s. 138.213
12
Türk  Halklarının  Fdcbi Geçıııişi  :  Türk  Destanları
Açılış Oturumu
(,'eşitli  hölgclcrde  bununla  ilgili  hıkayeler  bulunmaktadır  Fç  dünyası  birleştirdiğine  inanılan  bu  mitik 
ka\ram  tapuuık  şeklinde  de  göıiilebılır.  Yer  altı,  yeıyü/ü  \e   gökyü/ünden  geçtiğine  bu  üç  alemi  birleştirdiğine 
inanılan  has at  ağacı  salıul  onun  simgesel  günimiisü  olan  direk  ile  kutsal  alemle  iletişim  kurulabilir.  Oğuz 
Kağan'ın  kurultayıııda  .  diktirmiş  olduğu  iki  direğin  içinde  de  Tanrı'nııı  kutu  bulunur  Göktanrıya  iletilecek 
haherler  ıçiıı aracı  olur.
Ömrünü  \c   kendisiııe  serılcn  göresleri  tamamlamış  olan  Oğuz  Kağan,  Gök  Tanrı’ya  haber 
göndermektedır.  Direkleriıı  iizerine  koıuılaıı  altın  \e   gümüş  tavuklar.  kuş  cinsinden  oldukları  için,  iki  dünya 
arasında araç  olarak  kabııl  edilir.  Kosun  ise.  şehid  olmanın'  \e   biliııç  altının  simgesidir.  Avnı  zamanda,  yeraltı 
ile very üzü arasında da lıabereidir.
Masallarımızda  da  yeraltı  dünyasında  kalan  kahraman.  iki  kuş tüyünü  birbirine siirter ve o anda karşısma 
çıkan  siyah  ve  beya/. koyun!ardan  beya/. olanının  iistüne binerek  yeıvüzüne  çıkar.  Beyaz koyun ve altın  tavukla 
Gök  Tanrı'ya.  siyah  koyun  ve  gümüş  tavukla  da  yer  altı  dünyasına  haber  gönderen  Oğuz  Kağan,  yeryüzünde 
artık işinin  bittiğini  bildirmiş olur. O. artık Gök Tanrı  vc  kainat  ile bütünleşecektir.
2  Hans Bekerman.,  Dictionary o f Symbolism., N.Y.,  1994,  U.S.A., s.,304

KOROĞLU  DESTANLARINDAN BAZI  ŞİİRLERİN XIX. YÜZYILDA BİRLEŞİK 
KIRALLIK’TA  VE  ABD’DE  İNCELENMESİ (YAZARLAR, ESERLERİ VE 
TERCÜM ELERİ HAKKINDA KISA NOTLAR)
T H E  ST U D Y   OF  TH E  SO M E   PO E M S  FR O M   TH E  EPIC  K O R O Ğ L U   IN  U N IT E D  K IN G D O M   AND 
U .S.A .  IN  19™  C E N T U R Y   (S H O R T  N O T E S   A B O U T  A U T H O R S ,  TH EIR  W R IT IN G S  A N D
T R A N S L A T IO N S )
Akad.Prof.Dr. Muratgeldi SÖYEGOV
A şkabat  U luslararası  Türkmen  Türk  Ü n iv ersitesi 
T U R K M E N IS T A N
ÖZET
1834 yılında Londra’da  Ingiliz seyyah  ve  araştırmacısı  Sir Aleksander Burnes’in (1805-1841) üç ciltten oluşan  ‘Buhara 
Gezisi’  adlı  eseri  neşrolunur.  Kitap,  Londra’nm  ve  Paris’in  coğrafi  cemiyetlerinde  okunur ve  yazanna ün  getirir.  Eser,  daha 
sonra  Rusçaya  çevirilerek  1849  yılında  Moskova  Üniversitesi  Basımevi  tarafmdan  okuyucuya  sunulur.  Sir  A.  Bumes’in 
nesillere  bıraktığı  bu  seyahatnamesinde  Turkmenistan  ve  Turkmen  halkı  hakkında  рек  çok  bilgiler  vardır.  Onların  hepsini 
incelemek  ve  değerlendirmek  özel  bir  araştırma  yapmadan  imkansızdır.  Bildirimizde  sadece  edebiyata  ait  bazı  bilgilerden 
bahsetmek  dıırumundayız.
Eserinde  ‘Türkmenler herhangi  bir edebiyat  sahibi  değildirler’ gibi esassız yanlış fikirler de öne süren A. Bumes; kendi 
kendisiyle  çelişerek  Türkmenlerin  biniciliği  ve  kendi  atlarım  sevdikleri  ve  onlar  hakkında  türküler  söylediklerinden 
bahscderken  Koroğlu  destanlarımızdan  Ersarı  veya  Sank  bahşının  söylediği  bir  türkünün  3  bendini  İngilizceye  çevirmiş  ve 
kitabına almışlır.  Fakat  ‘Koroğlu  kelimesi  hem  askeri hem  de atı anlatıyor’  ifadesi  ise destanlarımız üzerinde aldığı  malumatm 
çok sathi olduğunun delilidir.  Yazar (veya eserinin Rusçaya çeviricisi) Ağayunus Peri’nin (Köroğlu’nun eşi) kadın olduğunu da 
öğrenmemiştir.
Eksik  vc  yetersizliklerine  rağmen  A.Burnes’in  çevirisi,  günümüzden  170  sene  önce  bahşılarımızm  Köroğlu 
destanlarından  hangi  şiirleri  türkü  olarak söylediklerini  öğrenmek  için  kiymetli  bir kaynaktır.  Şunu  da altını  çizerek  belirtmek 
isteriz ki,  bilim  adamlarımız son  zamanlara kadar Köroğlu destanlarından  ilk şiir kıt’alarını Prof.  İ.  N.  Berezin’in  1862 yılında 
Kazan’da  basılan  'Türk  Hrestomatisi’nde  yayımlanmış  zannediyordular.  Gördüğümüz  gibi  Köroğlu  destanlarından  ilk  şiiri 
1834  yılında  Ingilizce  olarak  Londra’da  basılan  seyahatnamesinde  Sir  Aleksander  Bumes  yayımlamıştır.  Biz,  A.Bumes’in 
kitabının  84-85.  sayfalarındaki  bu  çeviriyi,  Köroğlu  destanlarının  Ata  Kavşutov  ve  Mehdi  Köseyev  tarafmdan  yayma 
hazırlanan  ve  1980  yılında  neşrolan  metnindeki  ‘Kempir’  destanının  ikinci  ve  ‘Kırk  Binler’  destanın  en  sonki  şiirleriyle 
karşılaştırarak  asıl  nüshasmı  meydana  getirdik.  A
 830’lu  yılların  başında  bahşılarımız  tarafmdan  türkü  olarak  söylenen  şiiri, 
ingilizceye çcvirisindcıı  1849 yılında yapılan  Rusçaya çevirisiyle  beraber  okuyarak  dinleyicilerimiziıı  dikkatine sunacağız.
Aşkabat  Uluslararası  Turkmen  Türk  Üniversitesinin  ‘Bulak’  dergisinin  2002  yılı  Kiş  sayısında  bu  satırların  yazarının, 
XIX.  yüzyılda yaşamış meşhur  Amerikan  şairi  Henry  Wadsworth  Longfellow'un  (1807-1882),  Köroğlu’nun  Kıratı  hakkındaki 
şiirinin  tercümeleri  tizerine  kaleme  aldığı  kısa  bir  bildirisinde  ve  aynı  şiirin  ilk  olarak  Ekim  1928  ytlmda  “Turkmen 
Medeniyeti”  dergisi  sayfalarında,  Turkmen  Cedit  yazısıyla  yayımlanan,  24  bentten  oluşan  Türkmenceye  çevirisi;  Latin 
alfabesinc  aktarılarak  “Kırat’ın  Bökçeği”  adıyla  basılmıştı.  Şiir;  Azeri  kökenli  Türkmen  yazarı  Yakup  Nasırlı  (1899-1958) 
tarafmdan  1920’!i  yıllarda  Azericeden  Türkmenceye  aktarılmıştır.  Ünlü  Azeri  yazarı  Cafer  Cabbarlı  (1899-1934)  tarafmdan 
İngilizceden  Azericeye  yapılmış  serbest  çevirisi  ise  Bakü’de  çıkan  “İnkılap  ve  Medeniyet”  dergisinin  Ekim  1928  yılından 
öneeki sayılarının  birinde ııeşrolunmuştur.
Şiirin  gerek  İngilizce  olarak  orijinalinin  gerekse  de  Azericeye  çevirisini  aramak  ve  bulmak  maksadtyla  yukarıda 
zikredilen  bildirimiz  yayımlandığından  bu  yana  gösterdiğimiz  çabaların  sonucu  olarak  değerlendirirsek  söyleyebiliriz  ki, 
onların ikisi de şimdi bizim elimizdedir.
1906 yılında  London-Edinburgh-Glasgow-New  York-Toronto’da “The  Poetical  Works of Longfellow” (Longfellow’un 
Şiirsel  Yaratıcılığı)  adıyla  yayımlanan  kitabın  558-559.  sayfalarında  “The  Fugitive.  Tartar  Song,  from  the  Prose  Version  of 
Chodzko" (Kaçak.  Chodzko’nun Nesir Varyasyonundan  Alman Türk (Tatar)  Manzumesi)  adlı  üç  bölüm  ve  herbirisi  4  satırdan 
ibaret  22  sayidaki  bentten  oluşan  şiir  basılmıştır.  Gerisindeki  “The  Siege of Kazan"  (Kazan’ın  Ablukası)  adlı  şiirin  başlığının 
altında  da  aynı  şckilde  Chodzko’ya  dipnot  verilmiştir.  Bu  ve  gerisindeki  diğer  şiirler,  kitabın  “Tercümeler”  bölümünde yer 
almıştır.  Demek  ki  Henry  W,  Longfellow’un  yukarıda  adı  geçen  şiirini  yazmak  için  Aleksander  Chodzko’nun  Köroğlu’dan 
bahseltiği  ve “Speciments  of the  Popular Poetry of Persia” adıyla  1842 yılında Londra’da yayımlandığı  eserinden (Yeni  baskı: 
1971,  Burt  Franklin,  New  York)  kaynak  kitap  olarak  yararlanmış  olduğu  hakkında  önce  ‘Bulak’  dergisinin  sayfalarında öne 
sürdüğümüz fikir,  gerçekten tasdik  edilmiş oluyor.
14
Açılış Oturumu
Türk Halklarının  Edebi G eçm işi: Türk Destanlan
ABS1RACГ
The western  readers  were  acquainted  w ith  the  English  translation of a  poem  from  the epic Koroglu,  consisting of three 
couplets, on pages of “Travels  into  Bokhara:  Being an  account of a journey  from  India to Cabool, Tartary and Persia, in  1831- 
33”,  published  in  London.  1834  written  by  Sir  Alexander  Bumes  (1805-1841).  Scottish  traveller  and  researcher.A.  Bumes’s 
this  book  translated  into  Russian  and  published  in  1849  in Moscow.  Only  13  years later.  Prof.  Berezin published it in  Russian 
on "Turkic Reader" in  1862,  Kazan.
Henry  Wadsworth  Longfellow  (1807-1882),  famous  I9,h  century American  poet,  during his travels to Europe  became 
acquainted  with Alexander Chodzko’s (1804-1891) book called  “Specimens of the popular poetry of Persia”, treating  the epic 
Koroglu,  published  in  1842,  London.  Influenced  by  it,  Longfellow wrote the poem “The Fugitive:  Tartar song from the Prose 
Version of Chodzko”,  consisting o f 22 couplets.  In  1920’s,  the poem  was translated freely into Azeri  by Jaferr Jabbarly (1899- 
1934),  famous  Azeri  writer.  Then  being  translated  from  Azeri  into  Turkmen,  it  was  presented  to  readers  on  the  magazine 
“Turkmen Medeniyeti" on October,  1928.
1834 yılında  Londra’da  Sir Aleksander Bum es’in üç ciltten oluşan  ‘Travels  into  Bokhara; Being an account 
o f  a journey  from  India to Cabool,  Tartary and  Persia in  1831-33’  adlı eseri  neşrolunur.  XIX.  yüzyılda Orta Asya, 
Afganistan  ve  İran’ı  kendi  etkisi  altına  almak  meselesinde  Birleşik  Kırallık  ile  yarışmaya  başlayan  Rusya’da
A .B um es’in  kitabına  meraklı  olanların  sayısı  çoğalır.  Bundan  dolayı  eser,  Rusçaya  çevirilerek  1849  yılında 
Moskova Üniversitesi  Basımevi tarafmdan aşağıdaki  ad ve açıklamayla okuyucuya sunulur;
Путешествие  в  Бухару;  Рассказ  о  плавании  по  Инду  от  моря  д о  Лагора  с  подарками 
Великобританского короля  и  отчет о  путешествии  из  Индии в Кабул, Татарию  и Персию, предпринятом  по 
предписанию  Высшего  правительства  Индии  в  1831,  1832  и  1833  годах  лейтенентом  Ост-Индской 
компанейской  службы,  Александром  Борисом,  членом  Королевского  общества.  Издание  П.В.  Голубкова, 
дейсвительного члена  Русского  географического общества.
Sir  Aleksander  Bum es’in  ilim  dünyasında  kısaca  ‘Buhara  G ezisi’  adıyla  tamlan  ve  ilgili  bölümlerinde 
Türkmenlerden  bahseden  kitabının  593  sayfadan  ibaret  Rusçaya  çevirisi,  şimdi  bir  adet  de  Aşkabat  Büyük 
Saparmurat Türkmenbaşı  Milli  Kütüphanesi’nde  saklanmaktadır.  İlk sırada  ’Encyclopedia Britannica’nm  1959’da 
çıkan 4.  cildindeki malumatlardan  yararlanarak kitabın yazarı  hakkında kısa bir bilgi  vermek istiyoruz.
Seyyah  ve  araştırmacı  olarak tanınan  Sir  Aleksander  Bumes  16.05.1805 tarihinde  Montrose’de,  İskoçya’da 
dünyaya  gelir.  17  yaşındayken  Fast  India Company’da  asker olarak  göreve  başlar.  1822 yihndan  itibaren Surat’ta 
tercümecilik  yapar.  I826’da  siyasi  memur  yardımçısı  olarak  Cutch’e  gider.  Kuzey  Batı  Hindistan’ın  ve  komşu 
bölgelerin tarihi  ve  cografyasiyla  ilgilenir.  1831  yılında  İngiltere  Kralı  IV.W illiam’m (1765-1837) hediyesi  bir atı 
Maharaca  Rancit  Singh’e  kavuşurmak  için  Lahor’a gider.  Pek  çok  malzeme  ve  materyaller toplar.  Bir  sene  sonra 
Lahor’dan  başlayarak  şimdiki  Afganistan,  Turkmenistan  ve  İran  topraklarında  devam  eden  büyük  bir  gezide 
bulunur.  İran’dan  deniz yoluyla  İngiltere’ye  gelen  Sir  Aleksander  Bumes  1834  yılında  gezisi  hakkında yukanda 
bildirimizin  ilk  cümlesinde  adı  geçen  eserini  bastırır.  Kitap,  Londra’nin  ve  Paris’in coğrafi  cemiyetlerinde okunur 
ve  yazanna  büyük  bir  ün  getirir.  Sir  Aleksander  Bumes,  son  yıllarda  diplomatik  karyerini  sürdürür.  1834 yılında 
tahta  çıkan  Afgan  kralı  Dost  Muhammet’in  (23.12.1793  -   09.06.1863)  yanına  siyasi  misyonla  gönderilir(1836). 
Büyük  Britanya’nın  Afganistan’a  karşı  1838-1842  yılları  arasında  açtığı  ve  başarısız  sonuçlanan  savaşında 
Londra’nin  Afgan  liderlerinden  Dost  Muhammet’in  tarafında  bulunmasını  ister.  1839 yılında Şah  Şuja’nın  Afgan 
tahtına  çıkmasıyla  Kabul’da  siyasi  memur  görevini  yapar.  Sir  Aleksander  Burnes’in  36  yaşındayken  hayatı  sona 
erer.  O;  02.11.1841  tarihinde öldürülür.
Sir  A .Bum es’in  nesillere  bıraktığı  seyahat  kitabının  Rusçaya  çevirisi  şimdi  bizim  elimizdedir.  Seyyahın 
Türkmenistan’a gezisi  16  Ağustos  1832 (1833?) tarihinde Amuderya’dan  gem iyle  Çarcov’a (şimdiki Türkmenabat 
şehri)  geçm esiyle  başlar.  Kitabın  ‘Turkmenistan  veya Türkmenlerin  Yurdu’  (Sayfa:  345-360) bölümünde ve  diğer 
sayfalarında yurdumuz  ve  halkımız hakkında pek  çok  bilgiler  vardır.  Onların  hepsini  incelemek ve değerlendirmek 
özel  bir  araştırma  yapmadan  imkansızdır.  Bildirimizde  mesleğimizle  ilgili  sadece  dil  ve  edebiyata  ait  bazı 
bilgilerden  bahsetmek zorundayız.
Kitapta  çok  sayıda  Türkmen  etnonimleri  ve  diğer  özel  isimler  yer  almıştır:  Ersarı,  Sank,  Salır,  Teke, 
Yomut,  Göklen,  Ernazar,  Hamza  Han,  Balkuyu,  Üçkuyu  vb.  Yazar,  Göklen  boyunun  Kayı,  Karabalhan,  Bayandır 
gibi  9  tane  alt  uruklardan  oluştuğu  hakkında  malumat  verir.  ‘Onlar  (Türkmenler -   M .S.)  iddia ederler ki  Osmanlı 
imparatorluğunun  temeli  kendileri  tarafmdan  atılmıştır’  der.  (Sayfa:  351-352).  Kitabın  352-356.  sayfaları arasında 
88
 adet Türkmen  kelimesi  ve  İngilizceye tercümesi  kısa bir sözlük olarak yerleştirilmiştir:  kız, kuşbegi, dag,  su,  ot, 
ak,  buz,  kar  vb.  Elbette  bu  ilk  kısa  ‘Türkmence-İngilizce  Sözlük’te  kelimelerin  yazılışında  ve  çevirisinde  fahiş 
bataların  bulunmasına  ise  tabii  bir olay  olarak  bakmamız gerekiyor.
15

Açılış iclası
Türk dastanları  türk xalqlarının  ədəbi salnaməsidir.
Eserinde  Türkmenler  herhangi  bir  edebiyat  sahibi  değildirler’  gibi  esassız  yanlış  fıkirleri  öne  süren  A. 
Burnes.  kendi  kendisine  karşı  olarak  kitapta  Teke  Tiirkmenlerinin  düşmanları  Kürtlerle  diyalogu  şeklinde  iki  tane 
şiirin  çevirisini  vermiştir.  (Sayfa:  167-168).  Yazar,  Türkmenlerin  biniciliği  ve  kendi  atlarını  sevdikleri  ve  hakkında 
türkiller  söylediklerindcn  bahsederken  Koroğlu  destanlarımızdan  Ersarı  veya  Sank  bahşısının  söylediği  bir 
türkünün  3  bendinin  çevirisini  de  yapmıştır.  Fakat  ‘Karugli  kelimesi  hem  askeri  hem  de  atı  anlatıyor’  ifadesi  ise 
destanlarimız  üzerinde  aldığı  malumatın  çok  sathi  olduğunun  delilidir.  Aşağıda  göreceğim iz  gibi  yazar  (veya 

Download 371.06 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   67




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling