Buxoro davlat universiteti ijtimoiy-iqtisodiy fakulteti


Download 1.34 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/4
Sana12.11.2020
Hajmi1.34 Mb.
  1   2   3   4

 

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM 



VAZIRLIGI 

BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI 

IJTIMOIY-IQTISODIY FAKULTETI 

MILLIY G’OYA, MA’NAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ TA’LIMI 

YO’NALISHI bitiruvchisi TURAYEVA SHAXODATNING 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mavzu: 

O’zbekistonda ko’ppartiyaviylik: shakllanishi va 

rivojlanishi. 

 

Ilmiy rahbar:   

 O’.R.Qurbonov

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BUXORO - 2015 

“Milliy  g’oya,  huquq  va  ma’naviyat  asoslari” 

kafedra 

yig’ilishida 

muhokama 

etilib, 


himoyaga tavsiya etilgan 

“____”____________№___ sonli bayonnoma  

Kafedra mudiri________dots. Raupov S.S.

 


 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 



 

 



 

 



 

 



10 

 

 



11 

 

 



12 

 

KIRISH 



Mavzuning  dolzarbligi.  O‘zbekiston  Respublikasining  mustaqillikdan  so‘ng 

qo‘lga  kiritgan  yutuqlarini  sarhisob  qiladigan  bo‘lsak,  olib  borayotgan  barcha 

sohalardagi islohotlar uzoqni ko‘zlab, “o‘zbek modeli”ning tarkibiy qismi bo‘lgan  

“bosqichma-bosqichlik”  tamoyili  asosida  olib  borilayotganiga  guvoh  bo‘lamiz. 

Islohotlar dastlabki bosqichda mustaqillikni mustahkamlashga qaratilgan bo‘lsa, bu 

vazifa asosan ado etilgach, davlat va jamiyat qurilishini  erkinlashtirish sari odim 

tashlandi. Mamlakatimizda turli siyosiy institutlar, jumladan, siyosiy partiyalarning 

faoliyati  tubdan  o‘zgarib  ular  uchun  zaruriy    huquqiy  asoslar  yaratildi.  Bu 

jarayonlarning    bugungi  kun  nuqtai  nazaridan  baholar  ekan.  Prezidentimiz 

I.A.Karimov “Hozirgi sharoitda siyosiy partiyalar  fuqarolarning siyosiy partiyalar 

va  ijtimoiy  faolligini  oshirish,  aholining  ayniqsa    saylov  jaroyonlarida  xohish-

irodasi  va  fikrini  ifodalash,  markazda  va  joylarda  davlat  hokimiyati  organlarini 

shakllantirishning muhim ta’sir o‘tkazuvchi vositasiga aylanishi alohida ahamiyat 

kasb etadi” deb ta’kidlaydi.

1

 

O‘zbekistonda  faoliyat  ko‘rsatayotgan  siyosiy  partiyalarning  shakllanishi, 



ularning  o‘zaro  munosabatlari,  jamiyat  siyosiy  hayotidagi  o‘rni  masalalarini 

o‘rganish ham dolzarb mavzu sifatida qolmoqda. Bu mavzu bugun faqat kundalik 

matbuotlarda  yoritilishi  darajasida  qolib  ketmoqda.  Xususan,  biz  mavjud  siyosiy 

partiyalar  haqida  fikr  yuritganimizda  Prezidentimizning  ular  faoliyati  o‘sib 

kelayotgan  ehtiyojlardan  orqada  qolayotganligi  haqida  bildirgan  o‘rinli  tanqidiy 

fikrlariga asoslangan holda ilmiy izlanishlar olib borishimiz lozim bo‘ladi. 

Respublikamiz  siyosiy  hayotida  hozirda  mavjud  siyosiy  partiyalar  o‘tish 

davridagi  ijtimoiy-siyosiy  murakabliklarga qaramay o‘zining davomiy faoliyatini 

saqlagan holda  yildan-yilga faollashib bormoqda. Demokratik huquqiy davlatning  

muhim tarkibiy qismi bo‘lgan  siyosiy partiyalar faoliyatini tartibga solishda milliy 

qonunchiligimiz  sohaga  doir  qonunlar  va  qonunosti  hujjatlari  mavjud.  Lekin, 

                                                 

1

 

Karimov I.A.O’zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo’li. O’zbekiston  Respublikasi Oliy Majlisi, Vazirlar 



Mahkamasi  va Prezident devonining O’z. mustaqillining 16 yilligiga bag’ishlangan qo’shma majlisidagi ma’ruzasi.-

Toshkent.: 2007 –B.32

 

  


13 

 

qonunlar  dogma  bo‘lmay  jamiyat  va  davlat  taraqqiyoti  bilan  hamohang 



rivojlanishini  inobatga  olsak  bu  sohadagi  qonunchilikni  yanada  tadqiq  etishni 

taqozo etadi.  

Yuqoridagi  fikrlardan  kelib  chiqib,  mamlakatimizda  ko’ppartiyaviylik 

tizimini  hozirgi  davr  talablariga  mos  ravishda  shakllantirish  va  bu  boradagi 

muammolarni  teran  yoritib  berish  dolzarb  masalaga  aylandi.  Aniqroq  qilib 

aytganda  O’zbekistonda  shakllanayotgan  ko’ppartiyaviylik  tizimininig  mazmun 

mohiyati  va namoyon  bo’lish xususiyatlarini  o’rganish  va  targ’ibot  qilish  muhim 

ahamiyatga ega. Bu esa biz tanlagan mavzuning dolzarbligini belgilaydi.   



Mavzuning  o‘rganilganlik  darajasi.  Fuqarolik  jamiyatining  eng  muhim 

institutlaridan  biri  bo‘lgan,  siyosiy  partiyalarning  faoliyatini  borasida  bir  qancha 

huquqshunos,  siyosatshunos  olimlar  tadqiqotlar  olib  borganlar.  Jumladan,  o‘zbek 

olimlaridan  I.R.Bekov

1

,  D.Q.Axmedov



2

,  E.X.Halilov

3

,  S.A.Abbosxo‘jayev



4

M.Qirg‘izboyev



5

,  O.T.Husanov

6

,  O.Jumayev,  H.  Muhamedov  va  boshqalarni 



keltirishimiz mumkin. Bu olimlar o‘z tadqiqodlarida siyosiy partiyalarning davlat 

va jamiyat hayotidagi o‘rnini ko‘rsatib berib, ularning turli qirralarini o‘rganganlar. 



Ishining  maqsadi va  vazifalari.  O’zbekistonda ko’ppartiyaviylik  tizimining 

shakllanishi va rivojlanishi jarayonini tadqiq etish va siyosiy partiyalarning tutgan 

o‘rnini tahlil etishdan iborat.  

Qo`yilgan  maqsadga  erishish  uchun  bitiruv  malakaviy  ishda  quyidagi 

masalalarni yoritish vazifa qilib olindi: 

- Siyosiy partiyalarning  tushunchasi, mazmuni va mohiyatini ochib berish. 

- O’zbekistonda  ko’ppartiyaviylik  tizimini  yaratish  uchun  zaruriy  huquqiy 

                                                 

1

 I.R.Bekov “Saylov va siyosiy partiyalar” T, TDYuI. 2004 y., “Siyosiy partiyalar va jamiyatni demokratlashtirish” 



T.: TDYuI nashriyoti, 2009 y. 

2

   D.Q.Axmedov “Xorijiy mamlakatlarda siyosiy partiyalar va partiyaviy tizim.” T.:TDYuI nashriyoti,2004y. 



3

  E.X.Halilov  “O’zbekiston  Respublikasining  vonun  chiqaruvchi  oliy  organi:  soxta  vakillikdan  haqiqiy 

parlamentarizmga qadar.”-T.,O’zbekiston , 2001y. “Saylov to’g’risidagi O’zbekiston qonunlarining qaror topishi va 

rivojlanishi” T.,O’zbekiston, 1999 y. 

4

  S.A.Abbosxo‘jaev  “O’zbekiston  Respublikasi  Oliy  Majlis  Qo’nunchilik  palatasi  faoliyatini  tashkil  etish”: 



yurid.fan.nom. dis....-Toshkent, 2007.  

5

  M.Qirg‘izboev “Fuqorolik jamiyati: Siyosiy partiyalar, mafkuralar madaniyatlar.” T.: Sharq, 1998 y.; Demokratik 



ko`ppartiyaviylik  va  parlamentarizm  tamoyillarini  rivojlantirish  masalalari.  T.:  Sharq,  2003  y;  O`zbekiston: 

fuqarolik jamiyati sari  T.: Sharq, 2003 y.  

 O.T.Husanov “Davlat boshqaruvini yangilash va  yanada  demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsmya 



qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to’g’risida”gi Konstitutsiyaviy qonunga O’zbekiston Respublikasi  

Konstitutsiyasiga kiritilgan tuzatishlarga sharxlar.-T,Adolat, 2007y.  



14 

 

asoslarining yaratilishini o’rganish. 



-  O’zbekistonda  davlat  boshqaruvini  yangilash  demokratlashtirishda  siyosiy 

partiyalarning o’rni va rolini tahlil qilish. 

- siyosiy partiyalarning davlat va jamiyat hayotida tutgan o’rni va ahamiyatni 

ochib berish; 

- siyosiy  partiyalarning  huquqiy  maqomi  va  ularning  boshqa  jamoat 

birlashmalaridan farqini ko‘rsatib berish; 

- siyosiy partiyalarning Oliy Majlis Qonunchilik palatasidagi faoliyatini tahlil 

qilish; 


Ishning  ilmiy    va  amaliy  ahamiyati  shundan  iboratki:    birinchidan,  biz 

bugun  ochiq  demokratik  huquqiy  davlat  va  fuqarolik  jamiyatini  barpo  etayotgan 

bir  paytda,  tadqiqot  ishimiz  siyosiy  partiyalarning  davlat  hokimyatidagi  rolini 

mamlakatimizda  yashayotgan  har  bir  fuqaroga  yetkazishda  muhim  rol  o’ynaydi. 

Ikkinchidan,  «Siyosiy  partiya»,  «ko’ppartiyaviylik»,  «muxolif  partiya»,  «o’ng  va 

so’l  partiyalar»,  “ko`ppartiyaviylik  madaniyati”  kabi  tushunchalar  to’g’risidagi 

bilimlarimizni  yanada  oshiradi;  uchinchidan,  huquqiy  davlat  qurishda  siyosiy 

partiyalarning rolini anglab yetishda yordam beradi; to’rtinchidan, bugungi kunda 

O’zbekistonda mavjud siyosiy partiyalarning maqsadlarini bilib olishimizda katta 

ahamiyat  kasb  etadi;  beshinchidan,  jamiyatimizda  ko’ppartiyaviylik  madaniyatini 

shakllantirish,  mamlakatimizda  fuqarolik  jamiyatini  barpo  etish  omili  ekanligini 

ilg’ab olishda ta’sirchan ahamiyatga egadir. 

Bundan  tashqari  oily  ta’lim  muassasasida  o’qitiladigan  “O’zbekiston 

Respublikasi  Konstitutsiyasini  o’rganish”,  o’quv  kursi  “Fuqarolik  jamiyati 

asoslari”,    “Siyosatshunoslik”,  “O’zbekistonda  demokratik  jamiyat  qurish 

nazariyasi    va  amaliyoti”  fanlaridan  tegishli  ma`ruzalarni  o`qitishda  foydalanish 

mumkin.   

Bakalavrlik bitiruv malakaviy ishning tuzilishi. Mazkur bakalavrlik bitiruv 

malakaviy  ishi  kirish,  ikkita  bob,  to’rtta  reja,  xulosa  hamda  foydalanilgan 

adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 

 


15 

 

I Bob. Jamiyat siyosiy tizimida siyosiy partiyalarning o’rni. 



1.1. Siyosiy partiyalar tushunchasi, mazmuni va mohiyati. 

Siyosiy partiya (lotincha qism, guruh; eski o’zbekchasi arabchadan “firqa” – 

guruh,  to’da)  –  umumiy  g’oya  va  manfaat,  ijtimoiy-siyosiy  maqsadlar  asosida 

odamlarni  ixtiyoriy  ravishda  uyushtiruvchi  tashkilot;  fuqaroviy  jamiyat  bilan 

davlatni bir-biriga bog’lovchi eng muhim vositalardan biri; hozirgi zamon huquqiy 

demokratik  davlati  hayotining  zaruriy  omillaridan  biri.  Demak,  partiya  deganda 

“g’oyaviy  jihatdan  maslakdosh,  manfaatlari  mushtarak  bo’lgan,  shuningdek, 

muayyan ishni bajarish uchun ajratilgan kishilar guruhi”

1

 ni tushunish mumkin. 



 

Partiyalarning mohiyati, tabiati, tarkibi juda ko’p  jihatlardan mazkur tarixiy 

davr mazmuniga, tuzumiga undagi siyosiy jarayonlar oqimiga chambarchas bog’liq 

tarzda shakllanib, jamiyatda sodir bo’layotgan siyosiy kurashning qanday borishida 

oshkora namoyon bo’ladi. 

 

Tarixda ma‘lum bo’lgan dastlabki siyosiy partiyalar qadimgi Yunonistonda 



tashkil topgan bo’lib, oldin juda ozchilikni birlashtirgan, guruhlar tarkibi jihatdan 

juda  tor  doirada  uyushgan  siyosiy  tashkilotlar  edilar.  Ammo  tom  ma‘nodagi 

siyosiy  partiyalar  harakati  Yevropada  XVII-XVIII  asrlar  inqiloblari  oqibatida 

shakllandi. X1X asr oxiriga kelib, demokratik partiyalar kengayib, saylovlar tizimi, 

parlamentdagi joylar uchun kurash keskinlashgan sari, siyosiy partiyalar hayoti va 

faoliyati yangi pag’onaga ko’tarildi. 

 

Siyosiy  partiyalarning  ilk  tadqiqotchisi  ingliz  siyosiy  arboblaridan  biri  Jon 



Tolanddir (1670-1722). U o’zining “Partiyalar vositasida boshqarish san‘ati” nomli 

traktatida  ingiliz  siyosiy  tizimining  ustun  tomonlariga  to’xtalib,  shunday  deb 

yozadi:  “Vigilar  va  torilar  guruhlarining  shakllanishi  parlamentda  muhim  rol 

o’ynaydi. Lekin, eng muhimi, qirol qaysi partiya tomonida ekanligigadir. Eng ideal 

vaziyat yaratish uchun qirol qonunlarga itoat qilgan holda har ikkala partiyaga ham 

teng munosabatda bo’lishi lozim. Siyosiy barqarorlikning kafolati ham shundadir. 

Qirol  partiya  boshida  turmasligi  kerak,  aks  holda,  u  biron-bir  guruhning  yo’l 

boshchisiga  aylanib,  o’z  xalqining  otasi  ekanligini  unutadi”.  Nemis  tadqiqotchisi 

                                                 

1

  I.A.Karimov “Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz.” Toshkent. “O’zbekiston” 7-tom. 384-bet. 



16 

 

V. Xasbax esa partiyani qo’yidagicha tushungan: “Partiya bir xil siyosiy qarashlar 



va  maqsadlarga  ega  bo’lgan,  o’z  shaxsiy  manfaatlarini  qondirish  maqsadlarida 

siyosiyhokimiyatni egallashga intilayotgan kishilarning ittifoqidir”. 

 

Hozirgi davrda eng yaqin partiya tushunchasini M. Veber ochib bergan edi: 



“Partiyalar  a‘zolikka  qabul  qilishning  ixtiyoriyligiga  asoslangan,  o’z  oldiga  faol 

a‘zolarining  moddiy  foyda  yoki  shaxsiy  imtiyozlar  olishi  uchun  ma‘naviy  va 

moddiy  sharoitlar  yaratish  hamda  o’z  rahbariyati  uchun  siyosiy  hokimiyatni 

egallash  maqsadini  qo’ygan  jamoat  tashkilotlaridir”.  (K.  Gadjiev.  Politicheskaya 

nauka. M. 1995 g. 135-str). 

 

O’tgan  tarixiy  davrlar  tajribasi  partiyani  tashkil  qilishning  to’rt  belgisi 



borligini ko’rsatdi. Ular, AQSH siyosatshunosi J. La Palonbaraning ko’rsatishicha, 

qo’yidagilardan iborat: 

  1.  Avvalambor,  har  qanday  partiya  u  yoki  bu  mafkura  yoki  dunyoqarash 

tashuvchisi yoki uning kamida dunyo va insonni bilish va anglashning o’z yo’liga 

ega bo’lishidir. 

  2.  Partiya,  bu-siyosatning  barcha  darajalarida  –  mahalliydan  to  xalqaro 

bosqichlar bo’g’inlarida faoliyat ko’rsatayotgan a‘zolarning birlashmasi, tashkiloti 

bo’lishi lozim. 

  3.  Partiyaning  maqsadi  –hokimiyatni  egallash  va  uni  amalga  oshirish 

ekanligi. 

  4. Har bir partiya, unga ovoz berishdan tortib, to mazkur partiyaga faol a‘zo 

bo’lishigacha bo’lgan jarayonlarda xalq tomonidan qo’llab-quvvatlanishga erishish 

uchun harakat qiladi.

1

 



 

Siyosiy  partiyalarni  siyosiy  tashkilot  sifatida  tan  olish  uchun  uning  o’ziga 

xos  belgili  xususiyatlari  shakllangan  bo’lishi  kerak.  Bu  belgilar  ijtimoiy  zamin, 

ijtimoiy tarkib, siyosiy mavqe, g’oyaviy mo’ljal, saylovchilar ko’lami (elektorat), 

kabilardan  iborat  bo’lib,  mana  shu  belgilarning  zabardastligi  va  zaifligi  bilan 

baholanadi. 

                                                 

1

 M. Qirg’izboev. Fuqarolik jamiyati: Siyosiy partiyalar, mafkuralar, madaniyatlar. T. 1998 yil, 31-bet 



17 

 

 



Demak,  siyosiy  partiya  jamiyatning bir bo’lagi bo’lib, u  muayyan  maqsad, 

guruh yoki qatlamning maqsad va manfaatlarini ifoda etgan holda, uni umumdavlat 

va umummillat manfaatlari, maqsadlar va vazifalar bilan uyg’unlashtirilgan holda 

faoliyat  ko’rsatadigan,  rivojlanishning  siyosiy  yo’nalishlarini  aniqlab  beradigan 

siyosiy tashkilotdir. 

 

Ba’zan, siyosiy partiyaning o’zi kerakmikan, degan mazmundagi savollarni 



ham  eshitishga  to’g’ri  keladi;  bunga  javobimiz  qo’yidagicha:  siyosiy  partiyalar 

jamiyatda  bekorchilikdan  emas,  balki  hayotiy  zaruratdan  kelib  chiqqan.  Ular, 

amalda,  inson  jamiyatida  siyosiy  hokimiyat,  degan  narsa  kelib  chiqqandan  beri 

mavjuddir.  Siyosiy  hokimiyat,  mohiyatan,  jamiyatni  boshqarib  turish  ehtiyoji, 

zarurati bois paydo bo’lgan. Garchi siyosiy partiya, deb atalmagan bo’lsalar ham, 

ammo  o’z  paytida,  shohlarga  ham  ta‘sir  ko’rsatish  kuchiga  ega  bo’lgan shaxslar, 

guruhlar, amalda, xuddi mana shu “partiyaviy” vazifalarni o’tab kelganlar. Jamiyat 

rivojida  demokratik  tartibotlarning  vujudga  kelishi  tom  ma‘nodagi  siyosiy 

partiyalarning paydo bo’lishiga olib keldi. 

 

Butun  jahon  ma‘rifat  taraqqiyotining,  kishilar  tomonidan,  adolat  uchun 



kurash yo’lida uyushib harakat qilish borasidagi erishgan yutug’i-siyosiy partiyalar 

amaliyotidir. 

 

 

Jahondagi  rivojlangan  mamlakatlar  tajribasi  shuni  ko’rsatmoqdaki, 



partiyalar  o’z  vazifasini  to’la  bajarishi,  mamlakat  taraqqiyotiga  tegishli  hissa 

qo’shishi  uchun  ularga  dastlabki  yo’l  imkoniyatlar  yaratib  berilishi  kerak.  Bu 

ayniqsa  ko’ppartiyaviylik  shakllanayotgan  va  o’z  yo’lini  belgilayotgan 

O’zbekistonning hozirgi o’tish davrida ham juda muhimdir. 

Siyosiy  partiyalarga  teng  imkoniyatlar  yaratishning  ko’pgina  vositalari 

bo’lib, ular orasida davlat boshlig’i Prezidentning partiyaga mansubligi masalasini 

to’g’ri hal qilishdir. 

Shuning uchun ko’pgina demokratik mamlakatlarda Prezidentlik lavozimini 

har qanday partiyalarga a‘zolikdan xoli bo’lishini nazarda tutuvchi huquqiy asoslar 

mavjud. Bu ayrim mamlakatlarda bevosita Konstitutsiya bilan hal qilingan bo’lsa, 

ayrim  mamlakatlarda  esa  Prezidentning  prezidentlik  davonda  biror-bir  siyosiy 


18 

 

partiyaga mansub bo’lmasligini o’rnatuvchi maxsus qonunlar qabul qilish bilan hal 



qilingan.  Masalan,  Germaniya  Respublikasi  Konstitutsiyasining  55-moddasiga 

asosan,  Prezident  lavozimidagi  davrda  u  har  qanday  partiya  a‘zoligidan  voz 

kechishi,  Ruminiya  Konstitutsiyasining  84-moddasida,  Prezidentlik  muddati 

davonida  Prezident  biror-bir  partiya  a‘zoligida  bo’la  olmasligi,  Rossiya 

Federatsiyasida  ham  Rossiya  Prezidentining  biror-bir  siyosiy  partiyaga 

mansubligini taqiqlovchi qonun loyihasi tayyorlanib, Davlat Dumasiga kiritilgan. 

  Davlat  boshlig’ining  siyosiy  partiyalarga  mansub  bo’lmasligining  ijobiy 

jihatlari ikki narsa bilan bog’liq: 

 

Birinchidan,  Prezident  nafaqat  davlat  boshlig’i,  shu  bilan  birga  u  siyosiy 



hayotda  hakam  vazifasini  bajaradi.  Jumladan,  Gretsiya  Konstitutsiyasining  30-

moddasida “Prezident Respublika institutlarining hakami hisoblanadi”, - deb yozib 

quyilgan.  Shunday  holat  Frantsiya  Konstitutsiyasining  5-moddasida  ham  mavjud. 

Prezident partiyaga mansub bo’lmaganda, uni biror-bir partiyaning  manfaati emas, 

balki umumiy manfaat  qiziqtiradi. Eng samarali tashabbus qaysi partiyaga tegishli 

bo’lsa, shuni qo’llab-quvvatlaydi. 

 

Ikkinchidan,  Prezidentning  biror-bir  partiyaga  mansub  bo’lmasligi  turli 



partiyalarning  faoliyat  ko’rsatish  uchun  teng  imkoniyat    yaratadi.  Partiyalarning 

teng  mavqega  ega  bo’lishi  ularning  tashabbuskorligini  oshiradi.  O’z  faoliyatida 

erkin, hech kimning ta‘sirisiz harakat qilishga imkon tug’iladi. 

 

Xullas, birinchi  savolni  xulosasi  sifatida  aytish  kerakki,  jamiyat  taraqqiyoti 



davomida  har  bir  partiya  o’zining  asosiy  maqsadi  va  kurash  yo’llari  ifodalangan 

dasturlarni ishlab chiqadi. Dunyoning turli mamlakatlarida faoliyat ko’rsatayotgan 

partiyalarning strategik yo’li bir xilda bo’lishi mumkin emas. 

 

Ikkinchi  savol:  Hozirgi  sharoitda  amal  qilayotgan  siyosiy  partiyalarning 



ijtimoiy  zamini,  ijtimoiy  tarkibi  va  siyosiy  harakat  dasturining  qanday  maqsadga 

yo’naltirilganiga qarab ularni uch turga taqsimlash maqsadga muvofiqdir. 

 

Ularning birinchi turini katta yer egalarining tub manfaatlarini ifoda etadigan 



siyosiy  partiyalar  tashkil  etadi.  Bu  turga  Osiyo,  Afrika  va  Lotin  Amerikasidagi 

mamlakatlarning  qoloq  iqtisodiy  zamini  sharoitida  siyosiy  faoliyatlarni  davom 



19 

 

ettirayotgan  partiyalar  kiradi.  Ularning  siyosiy  dasturlari,  g’oyaviy  mo’ljallari 



xilma-xil  bo’lishiga  qaramay,  asl  maqsadi  feodal  tuzum  tartiblarini  himoya  qilish 

uchun kurashadilar va hozir ham kurashadilar. 

 

Ikkinchi  tur  siyosiy  partiyalar  qatoriga  burjua  sinfining  tub  manfaatlarini 



ifodalovchi partiyalar kiradi. Ular orasida podsholikni tan oladigan burjua siyosiy 

partiyalardan  tortib  (masalan,  Buyuk  Britaniyada  –  konservativ,  Yaponiyada  – 

liberal-  demokratik,  Shvetsiyada  xalq,  Daniyada  –  Venstre  so’l  liberal, 

Niderlandiyada – xristian – demokratik chaqiriq, Norvegiyada – Venstre va markaz 

partiyalari  shular  jumlasidandir),  o’z  dasturlarida  sotsializm  va  mehnatkashlar 

manfaati  uchun  kurashni  bayon qilgan sotsial-demokratik ko’rinishdagi  juda ko’p 

siyosiy partiyalar o’rin egallaydilar. 

 

Uchinchi  tur  siyosiy  partiyalar  qatoriga  mehnatkash  ijtimoiy  guruhlar-



ishchilar, dehqonlar, ziyolilar, hunarmand-kosiblar tub manfaatlarini maqsad qilib 

qo’ygan  kommunistik,  sotsialistik,  ishchi,  dehqon,  sotsial-demokratik,  inqilobiy, 

xalq  mehnatkashlar  partiyalari  atamalari  bilan  yuritiladigan  siyosiy  partiyalar 

kiradi. 


Partiyalar  yana  demokratik,  avtoritar  va  totalitar  tiplarga  bo’linadi. 

Demokratik partiyalar boshqa partiyalarga nisbatan yomon munosabatda bo’lmay, 

o’zaro partiyaviy raqobatda plyuralistik nuqtai nazardan yondoshadi. Totalitarizm 

partiyalar  jamiyatdagi  hamma  siyosiy  institutlarni,  jumladan  davlat  organlari  va 

huquqni  bo’ysundirishga  harakat  qiladi.  Bu  tipdagi    partiyalar  barcha  partiyalar 

tizimida ustun bo’lishga, yakka hokim holatida turishga harakat qilib, o’z yo’lidagi 

boshqa  partiyalarni  yo’qotishga  harakat  qiladi.  Avtoritar  partiyalar  ko’proq 

rivojlanayotgan  mamlakatlar  uchun  xos  bo’lib,  ular  asosan  milliy  va 

modernizatsiya  uchun  kurash  harakatlaridan  kelib  chiqadi  va  mustamlakachilik 

boshqaruvchiga qarshi ruh bilan sug’orilgan bo’ladi. Bu partiyalar mavjud rejimni 

qo’llab-quvvatlashi  evaziga  unga    murosasizlik  siyosatini  yoritadilar.  Chunki 

ularning  maqsadlari  mazkur  mamlakatda  mavjud  bo’lgan  siyosiy  tuzumni  o’zida 

aks  ettiradi.  Shoir  Erkin  Vohidov  iborasi  bilan  aytganda  “shitobi  tez,  parvozi 

baland”  davrimizda  yangi  siyosiy  partiyalarni  ikki  xili  mavjud  bo’lib  harakat 



20 

 

qilayaptilar.  Birinchisi  insoniyat  sivilizatsiyasiga  tahdid  solayotgan  termoyadro 



halokati  xavfiga  qarshi  siyosiy  vositalar  bilan  kurash  dasturiga  amal  qiladigan 

siyosiy partiyalardir. Ikkinchi turdagi yangi siyosiy partiyalar insoniyatning hayot 

mamotiga  hozirgi  sharoitda  juda  dahshatli  tahdid  solayotgan  ekologik  halokat 

xavfiga qarshi kurashni asosiy maqsad qilib olganlar. 

Fuqarolarning  siyosiy  partiya  tashkil  etish  huquqi  Konstitutsiyaning  34-

moddasida  mustahkamlangan.

1

  Qonunga  ko’ra,  siyosiy  partiya  fuqarolarning 



huquq va erkinliklarini amalga oshirish maqsadida, xohish-irodani erkin bildirish, 

partiyaga  ixtiyoriy  ravishda  kirish  va  undan  chiqish,  a’zolarining  teng  huquqligi, 

o’zini-o’zi  boshqarish,  qonuniylik  va  oshkoralik  asosida  tuziladi  va  faoliyat 

ko’rsatadi. 

Shu bilan birga ayrim hollarda siyosiy partiyalarni tuzish taqiqlanadi: 

birinchidan, konstitutsiyaviy tuzumni zo’rlik bilan o’zgartirishni maqsad qilib 

qo’yuvchi; 



ikkinchidan

O’zbekiston  Respublikasi  suvereniteti,  yaxlitligi  va 

xavfsizligiga,  fuqarolarning  konstitutsiyaviy  huquq  va  erkinliklariga  qarshi 

chiquvchi; 



uchinchidan,  urushni,  ijtimoiy,  milliy,  irqiy  va  diniy  adovatni  targ’ib 

qiluvchi; 



to’rtinchidan, xalqning sog’ligi va ma’naviyatiga tajovuz qiluvchi;  

beshinchidan, milliy va diniy ruhdagi partiyalarni tuzish va ularning faoliyat 

ko’rsatishi ta’qiqlanadi

2



Shunday  qilib,  siyosiy  partiyaning  shakllanish  tarixi  qadimga  borib 



taqalsada,  bugungi  kunga  qadar  mavjudligidan,  bundan  tashqari,  o’zining 

rivojlanish  bosqichlariga  birma-bir  erishayotganidan,  demak,  ular  faoliyatiga 

nafaqat  ma’lum  guruhlarning  ehtiyoji  bor  deb  xulosa  qilish,  balki  ularning  xalq, 

jamiyat uchun foydasi borligini tushunish mumkin. 

                                                 

1

 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent.: “O’zbekiston”, 2014-yil, 14-bet. 



2

 O’sha joyda 18 -  bet. 



21 

 

Fikrlar xilma-xilligi har doim yangi-yangi g’oyalarni keltirib chiqaradi. Turli 



fikrlar  asosida  bahslashuv  haqiqatni  bilib  olishga  yordam  beradi.  O’tmishdagi 

xatolarimizning muhim sabablaridan biri ham jamiyatda yagona partiyaning tanho 

hukmronlik  qilganligi  edi.  70  yildan  ortiqroq  davr  ichida  “katta”  rahbarlarning 

faoliyati  ilohiylashtirildi,  ularni  haqiqatning  yagona  sohibi  deb  qaraldi.  Ularning 

fikriga  qarshi  chiqish  u  yoqda  tursin,  tanqidiy  ko’z  bilan  qarashning  o’zi  ham 

siyosiy  ko’rlik,  og’ir  jinoyat  deb  qaraldi.  Shu  sababli  kommunistik  partiya  yo’l 

quygan  xatolar  ko’rsatilmay,  uning  faoliyati  to’g’ri  deb  ma‘qullanib  kelingan. 

Turg’unlik  davrida  kommunistik  partiya  qandaydir  “Oliy  hakam”lik  vazifasini 

bajarib  keldi.  Aslida,  har  bir  demokratik  jamiyatning  siyosiy  tizimida  birinchi 

o’rinda davlat tursa, uning qolgan qismini siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari 

to’ldirishi  kerak.  Demak,  partiyalar  fuqarolar  bilan  davlatni  bog’lab  turuvchi  bir 

bo’g’in  vazifasini  bajarishi  kerak.  Kommunistik  partiya  millatlar  erkinligi,  inson 

huquqlarini, hur fikrlilikni bo’g’ib tashladi. Baynalminalchilikni o’ziga shior qilib 

olgan  kommunistik  partiya  alohida  bir  millatning  –  “ulug’  rus”  xalqining  tili, 

tarixi,  madaniyatini  targ’ib-tashviq  qildi.  “Katta  og’a”  manfaatlarini  hukmron 

siyosatga  aylantirdi.  Kommunistik  partiya  totalitar  tuzum  uchun,  markaziy 

hokimiyat  uchun  xizmat  qilgan  mafkura  edi.  Shuning  uchun  ham  odamlarning 

unga  bo’lgan  ishonch  va  e‘tiqodi  ancha  so’nib  ketgandi.  Provardida  bu  xatolar 

yanada  ko’payib,  jiddiylashib,  chuqurlashib  borib,  batamom  o’mirilish  va 

inqirozga olib keldi. Ushbu inqirozning sabablari qo’yidagilardan iborat: 

 


Download 1.34 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling