Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi


Download 36.55 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/11
Sana10.01.2019
Hajmi36.55 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
 O‘RÒA MAXSUS, KASB-HUNAR TA’LIMI MARKAZI
Cholpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi
Toshkent – 2016
Kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma
Beshinchi nashri
ÒRAKÒOR VA
AVÒOMOBILLAR
1-QISM

2
Traktor va avtomobillar [matn]: kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv
qo‘llanma/A.I. Kamilov [va boshq.]; O‘zbekiston Respublikasi Oliy va
o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi.
– T.: Cho‘lpon nomidagi NMIU, 2016 – 344 b.
Qism 1. – beshinchi nashri.
ISBN 978-9943-05-871-2
O‘quv qo‘llanmada qishloq xo‘jaligida foydalanilayotgan traktor va avtomobil-
lar dvigatellarining tuzilishi, ularning elektr ta’minoti, yoritish tizimlari, nazorat-
o‘lchov asboblari hamda ularga texnik xizmat ko‘rsatish masalalari yoritilgan.
O‘quv qo‘llanma kasb-hunar kollejlarida «Qishloq xo‘jalik texnikasidan foyda-
lanish va ularga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha usta» kasbini egallayotgan talabalar-
ga mo‘ljallangan bo‘lib, undan qishloq xo‘jalik institutlarining «Qishloq xo‘jaligini
mexanizatsiyalash» fakulteti talabalari ham foydalanishlari mumkin.





 A.I. Kamilov va boshq., 2016





 Cho‘lpon nomidagi NMIU, 2014





 Cho‘lpon nomidagi NMIU, 2016
ISBN 978-9943-05-871-2
Oliy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi  o‘quv metodik birlashmalar
faoliyatini muvofiqlashtiruvchi Kengash nashrga tavsiya etgan
UO‘K  630*377.44+629.33(075)
KBK 39.34ya722
         K 64
K 64
UO‘K  630*377.44+629.33(075)
KBK
39.34ya722
Mualliflar:
A. I. Kamilov, Q. A. Sharipov,
N. Ò. Umirov, Z. Y. Yusupov
Òaqrizchilar:
Q. H. Mahkamov –  texnika fanlari doktori, professor;
H. R. Rahimov – O‘zDEU avto AJ ÒoshDEU avto jamiyati direktori o‘rinbosari,
texnika fanlari nomzodi;
  D. A. Mustafayeva – Òoshkent viloyati, Kensoy agrosanoat va biznes kasb-hunar
kolleji direktori;
 Sh. J. Imomov – ÒIMI GIM kafedrasi dotsenti, texnika fanlari nomzodi.

3
KIRISH
Mazkur  o‘quv  qo‘llanmaning  birinchi  nashri  chiqqanidan
keyingi yillari Respublikamiz qishloq xo‘jaligida katta o‘zgarishlar
sodir  bo‘ldi.  Prezidentimiz  I.Karimov  tashabbuslari  bilan  fer-
merlik  xo‘jaliklari  yiriklashtirilganligi  tufayli  ular  ko‘proq  avto-
mobillar,  traktorlarni,  ular  bilan  agregatlanadigan  mashinalarni
xarid  qilib,  dehqonchilikda  bajariladigan  ishlarni  deyarli  to‘liq
mexanizatsiyalashtirishga  erishmoqdalar.
Natijada,  qishloq  xo‘jaligida  mehnat  unumi  ortib,  yetish-
tirilayotgan  mahsulotlarning  tannarxi  pasaymoqda,  daromad
oshmoqda.  Mexanizatsiyalashtirilgan  ishlarni  mobil  energetik
vositalari  bo‘lgan  traktor  va  avtomobillarsiz  bajarib  bo‘lmaydi.
Òraktor  va  avtomobillar  soni  ko‘payishi  ularni  boshqaradigan
kichik mutaxassis, ya’ni operatorlarni kollejlarda ko‘proq o‘qitib
tayyorlashni talab qilmoqda. Shu sababli, mazkur o‘quv qo‘llan-
mani  tayyorlash  lozimligini  ko‘rsatadi.  O‘quv  qo‘llanmaning
ikkinchi nashriga mavjud traktor va avtomobillardan foydalanish,
ularga  texnik  servis  xizmatini  ko‘rsatish  bo‘yicha  yangi  ma’lu-
motlar  kiritildi.
Respublikamizda ishlatilib kelinayotgan traktor va avtomobillar
parki juda keng rusumli mashinalardan tarkib topgan.
Mustaqillik yillarida  traktor va avtomobilsozlik sanoati yuqori
sur’atlar bilan rivojlandi. Mamlakatimizdagi yirik korxonalardan
biri sanalgan Òoshkent traktor zavodi ham yangi, qishloq xo‘ja-
ligida  ishlab  chiqarishning  talab  darajasini  qoniqtiradigan  LS
704-1, LS 804-1, LS 904-1, TTZ-100 HS kabi traktorlarni ishlab
chiqarmoqda.
Juda qisqa vaqt ichida Andijon va Samarqand  viloyatlarida
jahon standartlariga javob beradigan avtomobil zavodlari qurilib,
ularda chiqarilayotgan «NEXIA», «Matiz», «Damas», «Lasetti»,
«Cobalt», «Malibu», «Epika», «Kaptiva», «Orlando» avtomobillari
xorijiy  davlatlarga  ham  eksport  qilinyapti.
Òraktor  va  avtomobillarning  yangi  rusumlari  va  ularning
modifikatsiyalari avval ishlab chiqarilgan mashinalarga nisbatan

4
murakkablashib, ularning tuzilishiga zamonaviy asbob va jihozlar
o‘rnatilmoqda.
Ushbu mashinalardan samarali va uzoq muddat foydalanish
uchun  ularning  tuzilishini  mukammal  bilish  va  kerakli  vaqtda
texnik xizmat ko‘rsatish kerak.
Ushbu o‘quv qo‘llanma traktor va avtomobillarning tuzilishini
o‘rganishda  talabalarga  yordam  berish  bilan  bir  qatorda,  o‘zla-
rining  keyingi  ish  faoliyatlari  davomidagi  amaliyotda  yaqindan
yordam  beradi.
  O‘quv  qo‘llanmaning  «Òraktor  va  avtomobillar  haqida
umumiy  ma’lumotlar»,  «Dvigatellarning  umumiy  tuzilishi  va
ishlash uslubi», «Dizellarni ta’minlash tizimi», «Dvigatellarni elektr
toki  bilan  yurgazib  yuborish  tizimi»,  «Dvigatellardagi  ishchi
aralashmani  elektr  uchquni  bilan  o‘t  oldirish  tizimi»,  «Yoritish
tizimi», «Yorug‘lik-darakchi tizimlar», «Nazorat-o‘lchov asbob-
lari» bo‘limlarini dotsent A.I. Komilov, «Òraktor va avtomobillar
elektr jihozlari» bo‘limini professor Q.A.  Sharipov, «Karburatorli
dvigatellarni ta’minlash tizimi», «Dvigatellarni moylash tizimi»,
«Dvigatellarni sovitish tizimi», «Dvigatellarni yurgazib yubo-
rish  tizimi»  bo‘limlarini  professor  Q.A.  Sharipov  va    dotsent
N.Ò. Umirovlar, «Krivoship-shatunli mexanizm», «Gaz taqsim-
lash mexanizmi» bo‘limlarini esa dotsent Z.Y. Yusupov yozgan.
Mualliflar  o‘quv  qo‘llanmani  tayyorlashda  amaliy  yordam
ko‘rsatgan  katta  o‘qituvchi  M.O.  Amonovga  minnatdorchilik
bildiradilar.
Mualliflar

5
1.1. Òraktorsozlikning rivojlanish bosqichlari
  Yerga  mexanik  vosita  bilan  ishlov  berish  fikri  qadim  za-
monlarda ham aytilib kelingan. Masalan, 1836-yilda rus muhandisi
V.P.Guryev yerni haydashda bug‘ kuchi bilan harakatga keltiri-
ladigan zanjirli mexanikadan foydalanish mumkinligi to‘g‘risida
fikr bildirgan.
1878-yilda Rossiya olimi S.Mayevskiy zanjirli tortish vositasini
loyihalab patent olgan. Bu loyihalarni amalga oshira olmaslikning
yagona qiyinchiligi – mashinani burish muammosi bo‘lib kelgan.
Nihoyat 1879-yilda malakaviy ma’lumoti bo‘lmagan F.A.Blinov
yurish  qismi  zanjirli  bo‘lgan  mexanik  vositaga  patent  oldi  va
1888-yili  ushbu  vositani  tayyorlab,  unga  bug‘  mashinasini
o‘rnatdi.
1889-yil  Rossiya  traktorsozligining  tashkil  topgan  yili  hi-
soblanadi, chunki shu yili jahonda birinchi bor ikkita bug‘ dvigateli
o‘rnatilgan  zanjirli  traktor  tayyorlanib,  ommaga  namoyish
qilingan.
1911-yil  Y.V.Mamin  tomonidan  quvvati  16  dan  60  ot  ku-
chigacha  (OK)  bo‘lgan  ichki  yonuv  dvigatellari  (IYOD)  yara-
tilib, «Óíèâåðñàë» (16 OK), «Ïîñðåäíèê» (30 OK) va «Ïðîã-
ðåññ» (60 OK) g‘ildirakli traktorlar yaratilgan (1.1-rasm).
I BOB. ÒRAKTOR VA AVTOMOBILLAR HAQIDA
UMUMIY  MA’LUMOTLAR
1.1-rasm. «Óíèâåðñàë -2» traktori.

6
O‘zbekiston  hududida  ishlatiladigan  traktorlarni  shartli
ravishda 5 bosqichga bo‘lish mumkin.
Birinchi bosqich (1924—1929-yillar).
1924-yilda bir silindrli, quvvati 12 ot kuchiga (OK) ega bo‘lgan
dvigatel o‘rnatilgan «Kàðëèê» traktori (1.2-rasm) yaratilgan, un-
dagi dvigatelda yoqilg‘i sifatida neft ishlatilgan.
1.2-rasm. Y.V. Mamin konstruksiyasi bo‘yicha tayyorlangan
 «Kàðëèê» traktori.
1923—1924-yillarda  Petrograd  shahridagi  «Kðàñíûé  Ïóòè-
ëîâåö» zavodida «Ôîðä» firmasining (AQSH) traktoriga o‘xshash
«Ôîðäçîí-Ïóòèëîâåö» traktori ishlab chiqarilgan (1.3-rasm).
1.3-rasm. «Ôîðäçîí-Ïóòèëîâåö» traktori.

7
1.4-rasm. ÑÕÒÇ traktori.
1932-yilda Chelyabinsk traktor zavodi ishga tushdi (×ÒÇ) va
zanjirli  traktorlar  ishlab  chiqarila  boshlandi.  Ilk  zanjirli  traktor
S-60  da  (1.5-rasm)  4  silindrli  dvigatel  o‘rnatilgan,  bu  traktor
AQSH Katerpiller firmasining 50/60 rusumli traktoriga o‘xshash
bo‘lgan.
1934-yildan  boshlab  «Êðàñíûé  Ïóòèëîâåö»  zavodida  uch
g‘ildirakli  paxtachilikda  ishlatiladigan  «Óíèâåðñàë-1»  traktori
ishlab  chiqarilgan.  Ushbu  traktor  AQSH  ning  «International»
firmasida  chiqarilayotgan  «Formol»  traktoriga  o‘xshash.
1937-yildan  boshlab  g‘ildirakli  traktorlar  bilan  birga  ÑÕÒÇ-
ÍÀÒÈ rusumidagi zanjirli traktorlar ham ishlab chiqarila bosh-
landi.
Bu traktorda kerosin yoqilg‘isida ishlaydigan, quvvati 19 OK
bo‘lgan 4 silindrli dvigatel o‘rnatilgan.
1927-yilda Rossiyada xorijiy mamlakatlardan keltirilgan beshta
turli rusumli zanjirli va 22 ta turli rusumdagi g‘ildirakli traktorlar
sinovdan  o‘tkazilgan.  Sinovlar  natijalariga  ko‘ra  Interneyshnl
(AQSH) firmasining ikki rusumli g‘ildirakli traktorlari (15/30 va
10/20)  va  Katerpiller  firmasining  (AQSH)  50/60  rusumli  bitta
zanjirli traktorlari tanlangan va ularni kelajakda Rossiya zavod-
larida  ishlab  chiqarish  rejalashtirilgan.  1927-yilning  oxirlarida
Rossiyada 26000 ta g‘ildirakli va 900 ta  zanjirli traktorlar mavjud
bo‘lgan.
Ikkinchi bosqich (1930—1941-yillar).
1930-yilda Stalingrad traktor zavodi (ÑÒÇ) ishga tushirildi va
ÑÒÇ-1 (AQSH ning 15/30 rusumli traktoriga o‘xshash) g‘ildirakli
traktori ishlab chiqarila boshlandi. 1931-yildan boshlab shu ru-
sumli traktor Xarkov traktor zavodida ham ishlab chiqarilib, unga
ÑÕÒÇ deb nom berildi.

8
1.6-rasm. ÑÕÒÇ-ÍÀÒÈ rusumli Rossiyada loyihalanib
ishlab chiqarilgan zanjirli traktor.
ÑÕÒÇ-ÍÀÒÈ  traktorida  kerosin  yoqilg‘isida  ishlaydigan
4 silindrli, quvvati 52 OK bo‘lgan karburatorli dvigatel o‘rnatilgan.
Shuni aytish kerakki, bu traktorlarning yurish qismida qo‘llanilgan
balansirli  osma  zamonaviy  zanjirli  traktorlarda  ham  qo‘llanib
kelinmoqda (ÄÒ-75M, ÄÒ-175S, Ò-150).
1935-yilda  sobiq  ittifoqda  birinchi  quvvati  75  OK  bo‘lgan
dizel  tayyorlangan  va  bu  dizel  Ñ-65  rusumli  zanjirli  traktorga
o‘rnatilgan. Leningrad–Kirov zavodi (avvalgi «Êðàñíûé Ïóòè-
ëîâåö») «Óíèâåðñàë» rusumli chopiq traktori bilan birga gazoge-
1.5-rasm. Ñ-60 rusumli traktor.

9
nerator  moslamali  o‘rmon  xo‘jaligida  ishlatiladigan  45  OK  ga
ega bo‘lgan zanjirli traktorlar ham ishlab chiqargan.
Uchinchi, harbiy bosqichda (1941—1945-yillar) barcha zavodlar
harbiy  mashinalar  chiqarishga  moslashtirilgan.
1943-yilda  Lipetsk  va  Vladimir  shaharlarida  yangi  zavodlar
qurish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. 1944-yilda Vladimir traktor
zavodidan  260  ta  «Óíèâåðñàë-1»  rusumli  O‘zbekistonda  ishla-
tiladigan  chopiq  traktorlari  ishlab  chiqarilgan.
Òo‘rtinchi bosqich (1945—1949-yillar), asosan, avval ishlagan
zavodlarni  tiklash  va  traktorlarni  urushdan  avvalgi  ishlab  chi-
qarilgan  soniga  yetkazishga  bag‘ishlangan.
Undan  tashqari,  zamon  talablariga  javob  bermaydigan  trak-
torlarni  almashtirish  ishlari  amalga  oshirilgan.  Masalan,  1946-
yilda  ×ÒÇ  zavodida  chiqarilayotgan  Ñ-65  traktori  o‘rniga  90
OK ga ega bo‘lgan Ñ-80 zanjirli traktori ishlab chiqarila bosh-
langan.
1949-yildan boshlab ÑÕÒÇ-ÍÀÒÈ va XÒÇ traktorlari o‘rniga
dvigatel quvvati 54 OK ga ega bo‘lgan ÄÒ-54 zanjirli traktori
chiqarilgan, bu traktor 1970-yillargacha chiqarilib kelindi (1.7-
rasm).
Beshinchi bosqich (1950—1965-yillar) – bu bosqichda, asosan,
yangi va ishlab turgan zavodlarda qurilish ishlarini jadallashtirish
hamda yangi rusumlarni yaratish ishlari olib borilgan.
1954-yilda  Dnepropetrovsk  shahrida  joylashgan  «Þæíûé»
mashinasozlik zavodida (ÞÌÇ) universal chopiq traktorlari avval
MÒZ-2,  keyinchalik  esa  MÒÇ-5A/5M,  MÒÇ-5ËÑ/5MÑ  va
ÞÌÇ-6AKË/6AKM  rusumlari  chiqarilgan.
1.7-rasm. ÄÒ-54 rusumli
zanjirli traktor.

10
n
a
g
n
il
i
q
q
i
b
t
a
T
n
a
g
n
il
i
q
q
i
b
t
a
T
n
a
g
n
il
i
q
q
i
b
t
a
T
n
a
g
n
il
i
q
q
i
b
t
a
T
n
a
g
n
il
i
q
q
i
b
t
a
T
li
y
r
o
t
k
a
r
Ò
r
o
t
k
a
r
Ò
r
o
t
k
a
r
Ò
r
o
t
k
a
r
Ò
r
o
t
k
a
r
Ò
i
s
a
y
i
s
k
u
r
t
s
n
o
k
i
m
u
s
u
R
i
m
u
s
u
R
i
m
u
s
u
R
i
m
u
s
u
R
i
m
u
s
u
R
n
a
g
li
r
a
q
i
h
c
b
a
l
h
s
I
n
a
g
li
r
a
q
i
h
c
b
a
l
h
s
I
n
a
g
li
r
a
q
i
h
c
b
a
l
h
s
I
n
a
g
li
r
a
q
i
h
c
b
a
l
h
s
I
n
a
g
li
r
a
q
i
h
c
b
a
l
h
s
I
a
n
o
x
r
o
k
6
9
8
1
r
o
t
k
a
r
Ò
r
a
l
p
m
e
z
k
e
a
t
1
v
o
n
il
B
.
A
.
F
2
1
9
1
r
o
t
k
a
r
t
il
r
ij
n
a
Z
»
ò
ë
î
X
«
H
S
Q
A
,
»
tl
o
X
«
7
1
9
1
r
o
t
k
a
r
t
il
k
a
r
i
d
li
‘
G
»
í
î
ç
ä
ð
î
Ô
«
H
S
Q
A
,
»
d
r
o
F
«
5
2
9
1
q
i
p
o
h
c
il
k
a
r
i
d
li
‘
G
r
o
t
k
a
r
t
»
ë
î
ì
ð
à
Ô
«
,
»
l
n
h
s
y
e
n
r
e
t
n
I
«
S
Q
A
H
7
3
9
1
il
r
ij
n
a
z
k
il
a

o
x
q
o
l
h
s
i
Q
r
o
t
k
a
r
t
È
Ò
À
Í
-
Ç
Ò
Õ
Ñ
Ç
Ò
Ñ
,
Ç
Ò
X
4
4
9
1
i
r
o
t
k
a
r
t
k
il
i
h
c
a
t
x
a
P
3
-
Ó
»
ë
à
ñ
ð
å
â
è
í
Ó
«
Ó
-
Ó
»
ë
à
ñ
ð
å
â
è
í
Ó
«
Z
Ò
V
Z
Ò
V
9
4
9
1
r
o
t
k
a
r
t
q
i
p
o
h
c
il
r
ij
n
a
Z
5
3
-
Ï
Ä
K
)
k
s
e
p
i
L
(
Z
Ò
L
0
5
9
1
i
s
s
a
h
s
r
o
t
k
a
r
t
r
a
r
u
y
i
z
‘
O
5
0
3
1
-
Æ
A
g
o
d
l
A
s
n
a
L
)
a
y
i
n
a
m
r
e
G
(
Xarkov traktor zavodida ÄÑÑÕ-14, keyinchalik ÄBÑÑÕ-16
va Ò-16/16M o‘ziyurar traktor shassilari chiqarilgan.
1956-yilda  Onejsk  traktor  zavodi  ishga  tushirildi  va  o‘rmon
ishlarini bajarishga mo‘ljallangan ÒÄÒ-40/40M, ÒÄÒ-55 rusumli
traktorlar ishlab chiqardi.
1956-yilda  sobiq  ittifoq  ishlab  chiqarilgan  traktorlar  soni
bo‘yicha jahonda 1-o‘ringa chiqib oldi va bu ko‘rsatkich 1987-
yilgacha  saqlanib  qoldi.  Barcha  traktorlarga  dizellar  o‘rnatilishi
munosabati  bilan  (1956)  ittifoqda  dvigatel  ishlab  chiqaradigan
zavodlar birin-ketin qurila boshlandi. Minsk motor zavodi (1962),
Xarkov  motor  zavodi  (1962),  Oltoy  motor  zavodi  (1966)  va
Volgograd motor zavodlari (1986) shular jumlasidandir.
1960-yilda O‘zbekistonda ÂÒÇ bilan birgalikda paxtachilikda
keng foydalanadigan Ò-28X3 va Ò-28X4 traktorlari ishlab chiqarila
boshlandi.
1962-yilda Kishinyov traktor zavodida Ò-50B va Ò-54B zanjirli
traktorlari,  1969-yildan  esa  lavlagichilikda  ishlatiladigan  Ò-54Ñ
zanjirli  traktorlari tayyorlangan.
1968-yildan  Qozog‘istondagi  Pavlodar  traktor  zavodi  Vol-
gograd  traktor  zavodining  ÄÒ-75M  traktorini  ishlab  chiqara
boshladi.
1.1-jadval
Òraktor va dvigatellar  rivojlanishining
asosiy bosqichlari

11
4
5
9
1
l
a
s
r
e
v
i
n
u
il
k
a
r
i
d
li
‘
G
i
r
o
t
k
a
r
t
q
i
p
o
h
c
2
-
Ç
Ò
M
Ç
Ò
M
,
Ç
Ì
Þ
2
6
9
1
il
k
a
r
i
d
li
‘
g
a
h
c
r
a
B
r
o
t
k
a
r
t
i
h
c
k
a
t
e
y
l
n
h
s
e
n
r
e
t
n
I
«
»
0
0
3
4
H
S
Q
A
0
0
7
-
K
v
o
r
i
K
-
d
a
r
g
n
i
n
e
L
i
d
o
v
a
z
2
6
9
1
r
o
t
k
a
r
t
l
a
r
g
e
t
n
I
5
-
Ò
Ç
Ò
Ë
7
7
9
1
i
s
s
a
h
s
r
o
t
k
a
r
t
r
a
r
u
y
i
z
‘
O
»
0
5
1
-
ê
à
ð
ò
è
ë
î
Ï
«
s
n
e
B
-
r
e
l
m
y
a
D
)
a
y
i
n
a
m
r
e
G
(
3
8
..
.
6
7
9
1
a
ti
s
o
v
k
it
e
g
r
e
n
e
li
b
o
M
a
d
i
s
a
z
a
b
2
4
1
-
Ç
Ò
M
Â
Ý
M
Ç
Ò
M
,
È
Ò
À
Í
3
8
9
1
a
ti
s
o
v
k
it
e
g
r
e
n
e
li
b
o
M
a
d
i
s
a
z
a
b
K
0
5
1
-
Ò
Â
Ý
M
Ç
Ò
X
-
È
Ò
À
Í
6
8
9
1
k
it
e
g
r
e
n
e
l
a
s
r
e
v
i
n
U
a
ti
s
o
v
li
b
o
m
Ñ
K
E
M
«
»
0
0
3
8
r
e
g
i
n
it
t
e
P
,
r
e
y
e
t
h
S
)
a
y
i
r
t
s
v
A
(
6
8
9
1
k
it
e
g
r
e
n
e
l
a
s
r
e
v
i
n
U
a
ti
s
o
v
6
0
-
Ñ
Å
×
,
Ì
Î
Õ
Ñ
È
Â
Ñ
Ñ
Ò
Ç
Õ
5
8
9
1
r
o
t
k
a
r
t
a
d
m
a

o
k
g
n
e
K
A
Ò
G
5
6
3
)
a
y
i
n
a
m
r
e
G
(
t
d
n
e
F
r
a
ll
e
t
a
g
i
v
D
r
a
ll
e
t
a
g
i
v
D
r
a
ll
e
t
a
g
i
v
D
r
a
ll
e
t
a
g
i
v
D
r
a
ll
e
t
a
g
i
v
D
0
9
-
0
8
8
1
r
o
t
a
r
u
b
r
a
k
o
tt
O
)
o
r
it
x
i
(
il
e
t
a
g
i
v
d
—
—
6
9
8
1
l
e
t
a
g
i
v
d
il
‘
g
u
B
v
o
n
il
B
.
A
.
F
—
7
9
8
1
)
o
r
it
x
i
(
l
e
t


Download 36.55 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling