Dərslik Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti təsdiq etmişdir


Download 3.11 Mb.
Pdf ko'rish
bet2/27
Sana23.05.2017
Hajmi3.11 Mb.
TuriDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27
Partlayıcı 
maddələr
 
Həlledi-
cilər 
Butadien-sti-
rol kauçuku 
Butadien 
kauçuku
 
С
2
Н
5
ОН 
С
2
Н
4
 
Antifrizlər 
  
Divinil 
 
Həlledi-
cilər 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
24 
2. Neft xammallarının emal texnologiyaları 
 
Neft  xammalının  destruktiv  emal  proseslərini  əsasən  iki 
qrupa ayırırlar: 
1)  katalizator  iştirakı  olmadan  baş  verən  proseslər  (termiki 
krekinq); 
  2) katalizator iştirakı ilə baş verən proseslər (katalitik və ya 
termokatalitik krekinq). 
 
2.1. Neftin ilkin emal texnologiyaları 
 
Müxtəlif  üsullarla  tərkibində  olan  su,  mexaniki  qarışıqlar 
(duz,  və  s.)  və  zərərli  birləşmələrdən  təmizləndikdən  sonra  neft 
emal  edilir.  Neftin  emalında  məqsəd  müxtəlif  neft  məhsulları  və 
eləcə  də  neft-kimya  sintezi  sənayesi  üçün  xammallar  almaqdır. 
Qaynama  temperaturlarına  əsasən  müxtəlif  neft  distillatlarının 
alınması  prosesinə  neftin  ilk  distilləsi  deyilir.  Neftin  emalı 
sənayedə iki yolla aparılır: 1) fiziki; 2) kimyəvi. 
Neftin fiziki emalı əsasən onun distilləsindən ibarət olur və 
alınan məhsulların tərkibi neftin tərkibinə uyğun gəlir.  
Neftin  kimyəvi  emalına  isə  onun  destruktiv  işlənilməsi 
(termiki  krekinq,  riforminq  və  s.)  daxildir.  Bu  növ  emal  zamanı 
neftdən alınmış məhsulların kimyəvi tərkibi dəyişmiş olur.  
Neftin ilkin distilləsi (birbaşa qovma) – neftin emal prosesi 
olub,  onun  karbohidrogen  tərkibinin  fraksiyalı  qovma  (rektifika-
siya) üsulu ilə müəyyən qaynama temperatur intervallarına malik 
olan  xüsusi  distillatlara  (fraksiyalara)  ayrılmasına  əsaslanır. 
Birbaşa  qovma  prosesinə    bütün  hasil  olunan  neft  düçar  olunur. 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
25 
Alınan  distillatların  təyinatına  görə  birbaşa  qovma  prosesinin  3 
variantı mümkündür: 
— yanacaq prosesi (müxtəlif növ yanacaqların alınması); 
— yanacaq-yağ prosesi (yanacaq və yağların alınması); 
—  neft-kimya  prosesi  (kimya  istehsalı  üçün  xammalların 
alınması). 
Neftin  birbaşa  qovulması  müxtəlif    növ  borulu  sobası, 
rektifikasiya  və  buxarlandırıcı  kalonları,  istidəyişdirici  və 
soyuducuları  olan  qurğularda  aparılır.  Neftin  emal  dərinliyindən 
asılı olaraq birbaşa qovma qurğuları iki cür olur: 
- atmosfer təzyiqində işləyən (AT) birpilləli qovma qurğusu; 
-  biri  atmosfer  təzyiqi  altında,  digəri  isə  5-8  kPa  qalıq 
təzyiqi  altında  işləyən  ikipilləli  (atmosfer-vakuum-  AVT)  qovma 
qurğusu. 
Buxarlanma mərhələlərinə (rektifikasiya kalonlarının 
sayına) görə qovma qurğularının aşağıdakı növləri mövcuddur:  

 
Birdəfəli  buxarlandırma  —  benzindən  tutmuş  özlülü  silindr 
yağına qədər bütün distillatlar bir rektifikasiya kalonunda alınır. 
Qovma qurğusunun son məhsulu qudrondan ibarət olur.  

 
İkidəfəli  buxarlandırma  —  əvvəlcə  atmosfer  təzyiqi  altında 
neft  mazuta  qədər,  sonra  da  mazut  vakuum  altında  qalıq 
qudronun  alınmasına  qədər  qovulur.  Bu  proseslər  iki 
rektifikasiya kalonunda baş verir.  

 
Üçdəfəli  buxarlandırma  —  bu  halda  iki  atmosfer  və  bir 
vakuum  rektifikasiya  kalonundan  istifadə  olunur.  Birinci 
kalonda  neftdən  ancaq  benzin  fraksiyası  ayrılır,  ikinci  kalonda 
benzinsizləşdirilmiş  neft  mazuta  qədər,  üçüncü  kalonda  isə 
mazut qalıq qudronun alınmasına qədər qovulur. 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
26 

 
Dörddəfəli  buxarlandırma  —  son  mərhələdə  qudron  üçün 
buxarlandırmadan  əvvəl  vakuum  rektifikasiya  kalonu  olan 
qurğu. 
Birbaşa  qovma  prosesinin  məhsulları  mator  yanacaqları 
(benzin,  aviasiya  kerosini)  və  xeyli  miqdarda  qalıq  –mazutdan 
ibarət  olur.  Atmosfer  vakuum  qurğularında  (AVQ)  ikinci  pillədə 
sürtkü yağlarının və bitum, pek (qətran destilləsindən sonra qalan 
qatı  maddə),  neft  koksunun  emal  olunmasına  sərf  olunan,  qalıq 
maddə  -  qudronun  əmələ  gəlməsi  ilə  gedən  mazutun  qovulması 
prosesi  həyata  keçirilir.  Bununla  da  AVQ  qurğularında  AQ 
qurğularına  nəzərən  neftin  daha  dərin  emal    prosesi  baş  verir. 
Şəkil 2.1-də yanacaq-yağ variantu üzrə işləyən AVQ qurğusunun 
texnoloji  sxemi  göstərilmişdir.  Xammal  neft  ardıcıl  olaraq  4 
istidəyişdiricisini 
keçərək  atmosfer  və  vakuum  disstillə 
proseslərinin  distillatlarının  istiliyi  hesabına  qızdırılır  və  nasos 
vasitəsilə  1,5 – 2,0×10
5
 Pa təzyiq altında 1 borulu sobasına daxil 
edilir.  1  sobasında  xammal  neft  350
0
С  temperaturuna    qədər 
qızdırılır.  1  sobasından  xaric  olan  maye-buxar  qarışığı  3  birinci 
pillə  rektifikasiya  kalonuna  daxil    edilir  və  burada  təzyiqin 
0,1MPa  –  qədər  azaldılması  hesabına  neftin  uçucu  fraksiyasının 
buxarlandırılması  və  mazutdan  ayrılması  prosesi    baş  verir. 
Kalonun  hündürlüyü  boyu  müəyyən  temperatur  intervallarında 
distillatlar ayrılır və 6 buxarlandırıcı kalon seksiyasına daxil olur. 
Burada  əlavə  olaraq  uçucu  karbohidrogenlər  ayrılır  və  su  buxarı 
ilə  birlikdə  3  kalonuna  qaytarılır.  Ayrılan  distillatlar  4 
istidəyişdiricilərini  və  5  soyuducularınnı  keçərək  soyudulduqdan 
sonra  əmtəə məhsulu kimi qurğudan çıxarılır.  Benzin distillatı 4 
istidəyişdiricilərini  keçərək  2  qaz  separatoruna  daxil  edilir, 
təribində  olan qazlardan  təmizləndikdən sonra  əsas  hissəsi  əmtəə 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
27 
məhsulu  kimi  xaric  edilir  və  bir  hissəsi  də  suvarma  kimi  6 
kalonuna  qaytarılır.  55  %  miqdarında  əmələ  gələn  mazut  3 
kalonunun aşağısından 8 sobasına daxil edilir və oradan da ikinci 
pillə - vakuum rektifikasiya kalonuna göndərilir. 9 kalonu 0,005 – 
0,008 MPa qalıq təzyiqi altında işləyir və orada mazut distillatlara 
ayrılır. 3 və 9 kalonlarının aşağı hissəsinə iti su buxarı verilir ki, 
bu da qaynama temperaturunu aşağı  salaraq  yüngül  fraksiyaların 
daha tam ayrılmasına imkan yaradır. Neftin birbaşa qovulması və 
digər  neft  emalı  proseslərində  istifadə  olunan  aparatlar  prosesin 
lazımi  dərəcədə  sürətlə  getməsinə  və  reaksiya  məhsullarının  tam 
ayrılmasını  təmin  edən  xammalların  yüksək  temperatura  qədər 
qızdırılmasına imkan verməlidir. Neft emalı proseslərində istifadə 
olunan  əsas  aparatlar    borulu  soba  və  rektifikasiya  kalonundan 
ibarətdir.  Borulu  sobalarda  neft  və  mazut  sobanın  içərisində 
yerləşdirilən boruların içərisindən keçir. Sobada xammallar qaz və 
ya  maye  şəkilli  yanacaqlarla  qızdırılır.    Soba  iki  kameradan 
ibarətdir: 
radiasiya 
və 
konversiya  kamerası.  Radiasiya 
kamerasında  şüalanma  isiliyini  qəbul  edən  odluqlar  və  radiant 
borular 
yerləşdirilir. 
Konversiya 
kamerasında 
radiasiya 
kamerasından  gələn  tustü  qazları  ilə  qızdırılan  borular 
yerləşdirilir.  Borulu  sobaların  konstruksiyaları  çox  mürəkkəbdir. 
Onlar  istiliyin  verilmə  üsulu  (radiant,  konfeksiya,  radiant-
konveksiya),  yanacağın  yandırılma  üsulu  (alovlu  və  alovsuz 
yanma),  ilanvari  boruların  düzülüş  quruluşuna  görə  fərqlənirlər. 
İqtisadi cəhətdən ən effektiv soba alovsuz tipli divarları şüalanma 
yaradan  soba  hesab  olunur.  AVQ  qurğularında  istifadə  olunan 
borulu sobaların  faydalı  iş  əmsalı 80 % ,  məhsuldarlığı  isə 100-
dən 1000 t/saat həddində olur.  

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
28 
Birbaşa  qovma  qurğularında  rektifikasiya  kalonlarının 
çoxsaylı  konstruksiyalarından  əsasən  barbotaj  tipli  boşqablı 
rektifikasiya  kalonlarından  istifadə  olunur.  Belə  rektifikasiya 
kalonlarında 30 ilə 60 arasında düz axınlı çevik klapanlı boşqablar 
quraşdırılır ki, bu da kalonun dinamik iş rejimini və rektifikasiya 
olunan məhsulların buxarlarının sürətinin sabitliyini təmin edir. 
Birbaşa  qovma  prosesi  məhsullarının  tərkibi  və  çıxımı 
qovulan  neftin  tərkibindən  və  prosesin  tipindən  asılıdır.  Cədvəl  
2.1.-də yanacaq – yağ variantı ilə neftin birbaşa qovulması zamanı 
alınan distillatların çıxımı göstərilmişdir.   
                                                                   
Cədvəl 2.1.  
Birbaşa qovma məhsullarının tərkibi 
Məhsullar 
Qaynama temperatur 
intervalı, 
0
С 
Çıxım, 
küt.%-i ilə 
AVQ – nin  birinci pilləsi 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
29 

  
  

 4      5 
XIV 

VII 
 1 
XIII 
III 
 
 
IV 
 
 
 
   V
 
VI
 
4   5
 

 
5
 
 
4  


 
4  5
 
 


 
    II 

8  VII       
             4 


VIII 
 
 
IX 
 
 

 
 
 
 XI 
 
XII 
   

VI
 
Şəkil 2.1. AVQ qurğusunun texnoloji sxemi: 
1 – neftin qızdırılması üçün borulu soba; 2  – qaz separatoru;  
3  –  atmosfer  təzyiqi  altında  işləyən  rektifikasiya  kalonu;             
4 – istidəyişdirici–kondensatorlar; 5 – soyuducular; 6,7 – bu-
xarlandırıcı  kalon;  8  –  mazutun  qızdırılması  üçün  borulu 
soba;  9  –  vakuum  rektifikasiya  kalonu;  I  –  benzin;                      
II  –  liqroin;  III  –  kerosin;  IV  –  dizel  yanacağı;    V  – qazoyl;       
VI –  mazut; VII – su buxarı; VIII – vereten yağı; IX – maşın 
yağı;  X  –yüngül  silindr  yağı;  XI  –  ağır  silindr  yağı;                       
XII – qudron; XIII – çıxan qazlar; XIV – neft . 
 

 
 
V
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
30 
Müasir  neft  emalı  zavodlarında  kombinə  olunmuş  ED-AVQ 
kompleks  təkrar  emal  qurğuları  çox  geniş  yayılmışdır.  Belə 
qurğularda neftin duzsuslaşdırılması və birbaşa qovulması prosesi 
aparılır. Onların gücü emal olunan neftə görə  6 mln ton/il-ə çatır. 
Kombinə  olunmuş  qurğuların    tətbiq  edilməsi  neftin  emal 
prosesinin  texniki  iqtisadi  göstəricilərini  xeyli  artırmağa  imkan 
verir. Belə qurğuların sərf əmsalları – buxar – 49 kq, su – 4,8 m
3

elektrik enerjisi – 37,5–103 kCoul, bir ton emal olunan neftə görə 
maye yanacaq miqdarı – 33,4 t olur. Kombinə olunmuş ED-AVQ 
kompleks  təkrar  emal  qurğusunun  texnoloji  sxemi  şəkil  2.2-də 
göstərilmişdir.  1  istilikdəyişdiricilərində  qızdırılan  neft  120-
140°С  temperatur  ilə  2  kompleks  dehidratoruna  daxil  olur.  2 
kompleks  dehidratorunda  neft  su,  deemulqator  və  qələvinin 
iştirakı  ilə  termokimyəvi  və  elektrosusuzlaşdırma  və  elektroduz-
suzlaşdırılma  prosesinə  duçar  olunur.    Bu  üsulla  hazırlanan  neft 
istilikdəyişdiricilərdə  yenidən  əlavə  olaraq  qızdırılır  və  220°С 
temperatur  ilə  3  kalonuna  daxil  olur.  Bu  kalonun  yuxarı 
hissəsindən  yüngül  benzin  fraksiyası  ayrılır  və  istilikdəyişdiri-
ciləri  keçməklə  4  separatoruna  verilir  ki,  oradan  da  onun  bir 
hissəsi  3  kalonunun  suvarılmasına  qaytarılır.  3  kalonunun  kub 
qalığı  5  sobasına  göndərilir.  Burada  330°С    temperatura  qədər 
qızdırılan qalıq məhsul əlavə isti axın kimi 3 kalonuna və xammal 
kimi  6  kalonuna  verilir.  6  kalonunun  yuxarısından  ağır  benzin 
fraksiyası ayrılaraq isidəyişdirici və 8 qaz separatorunu keçməklə 
bir hissəsi  6 kalonunun suvarılmasına qaytarılır,  qalan hissəsi  isə 
13  stabilləşdirici  kalona  göndərilir.  6  kalonunun  yan  tərəfindən 
aralıq  məhsul  ayrılaraq  7  buxarlandırıcı  kalona verilir  ki,  burada 
da  140-240°С,  240-300°С,  300-350°С  temperaturda  qaynayan 
fraksiyalar ayrılır.  6 kalonunun  aşağısından mazut  ayrılır ki, onu 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
31 
da  9  sobasına  daxil  edərək  420°С  temperatura  qədər  qızdırıb  40 
mm.cv.st.  qalıq  təzyiqində  işləyən  10  vakuum  rektifikasiya 
kalonuna  verirlər.  Su  buxarı,  parçalanma  prosesinin  qazşəkilli 
məhsulları  və  yüngül  buxarlar  kalonun  yuxarısından  12 
barometrik  kondensatoruna  verilir,  kondensləşdirilməyən  qazlar 
isə  11  ejektoru  ilə  sovrulur.  6  kalonunun  yan  tərəfindən  vakuum 
kalonunun  yan məhsulları, aşağısından isə qalıq  – qudron ayrılır.  
3  və  6  kalonlarında  alınan    benzin  fraksiyaları  13  stabilizatoruna 
göndərilir.  4,  8  və  14  separatorlarından  ayrılan  qazlar  13 
kalonundan  verilən  stabil  benzinlə  suvarılan  15  absorberinə 
verilir. 15 kalonunun  yuxarısından ayrılan quru qaz isə sobaların 
odluqlarına atılır.  
 
 
 
 
 
 
 
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
32 
Şək.2.2. Kombinə olunmuş ED-AVQ qurğusunun texnoloji 
sxemi. 
1  –  istidəyişdirici;  2  –  dehidrator;  3  –  rektifikasiya  kalonu; 
4,8,14  –  qaz  separatorları;  5,  9  –  sobalar;  6  –  rektifikasiya 
kalonu;  7  –  buxarlandırıcı  kalon;  10  –  vakuum  rektifikasiya 
kalonu; 11 – ejektor; 12 – barometrik kondensator; 13 – stabil-
ləşdirici kalon;  15 – absorber. 
 
 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
33 
2.2. Neftin  termiki piroliz texnologiyaları 
 
Benzinin  ümumi  çıxımının  artırılması  məqsədilə  aparılan 
neft  məhsullarının  təkrar  emal  prosesləri  krekinq  adlanır.  Neftin 
təkrar  emalını  aparmaqda  məqsəd  benzinin  çıxımını  artırmaqdır. 
İkinci  emal  üçün  yüksək  temperaturda  qaynayan  fraksiyalardan 
(mazut,  kerosin,  qazoyl  və  s.)  istifadə  olunur.  Bu  zaman  nefti 
təşkil  edən  karbohidrogenlərin  tərkibi  və  quruluşları  dəyişir. 
Neftin  tərkibindəki  molekul  kütləsi  böyük  olan  karbohidrogen-
lərin parçalanması nəticəsində kiçik molekullu karbohidrogenlərin 
əmələ  gəlməsinə  krekinq  deyilir.  Neft  emalında  təkrar  emal 
proseslərinin  tətbiqi  açıq  rəngli  neft  məhsulları  (motor  yanacaq-
ları) çıxımının 30-35% artmasına, onların antidetanasiya xassələri 
və  termiki  stabilliyinin  yüksəldilməsinə,  həmçinin  də,  neftin 
emalından alınan kimyəvi xammal diapazonunun genişləndirilmə-
sinə  imkan  yaradır.  Neft  məhsullarının  krekinqi  termiki  və 
katalitik  yolla  aparılır.  Termiki  krekinq  prosesi  420-550°С 
temperatur  intervalında  və  5  MPa  təzyiqdə  aparılır.  Hal-hazırda 
termiki  krekinq  prosesi  məhdud  sayda  məhsulların  istehsalında 
istifadə olunur: qudrondan qazanxana yanacaqlarının (visbrekinq), 
yüksək  aromatlaşdırılmış  xammalların,  texniki  karbonun  (duda, 
qrum)  alınması  üçün  xammalın,  səthi  aktiv  maddələrin  istehsalı 
üçün α-olefinlərin alınmasında. Açıq  rəngli neft məhsullarının, o 
cümlədən  də  benzinin    alınması  üçün  əsasən  katalitik  krekinq 
prosesindən  istifadə  olunur.    Bu  onunla  izah  olunur  ki,  neft 
emalında  katalitik  proseslər  termiki  proseslərə  nəzərən  bir  sıra 
üstünlüklərə malikdir. Bu üstünlüklərə aşağıdakılar aiddir: 
—  daha  yumşaq  şəraitdə  və  az  enerji  sərfi  ilə 
karbohidrogenlərin yüksək çevrilmə sürəti; 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
34 
—  əmtəə  məhsulları  çıxımının  artması,  o  cümlədən  də 
məhsulun keyfiyyətinin (oktan ədədi, stabilliyi) yaxşılaşması; 
—  prosesin  verilmiş  istiqamətdə  aparılmasının  mümkünlüyü 
və müəyyən tərkibə malik məhsulların alınması; 
—  tərkibində  kükürdün  miqdarı  çox  olan  xammallardan 
istifadə zamanı kükürdlü birləşmələrin hidrogenləşmə nəticəsin-
də qaz fazasına keçirilməsinin mümkünlüyü. 
 
2.2.1. Termiki piroliz prosesinin nəzəri əsasları 
 
Karbohidrogenlərin  termiki  parçalanma  prosesi  böyük 
miqdarda  məhsulların  alınması  ilə  gedən  ardıcıl  və  paralel 
reaksiyalardan  ibarət    mürəkkəb  bir  prosesdir.    Termodinamiki 
nisbətlərlə  göstərilən  reaksiyanın  energetik  xarakteristikası  ilkin 
xammalın  çevrilməsinin  istiqamətini  və  maksimal  tarazlıq 
çevrilmə  dərəcəsini  müəyyən  edir.  Kimyəvi  reaksiya  üzrə 
maksimal  çevrilmə  dərəcəsinin  tarazlıq  sabitinin  (K
P
)  standart 
Hibbs  enerjisinin  (sərbəst  enerji,  G
о
)  dəyişməsindən  asılılıq 
tənliyinin köməyi ilə hesablamaq olar: 
                  
T
R
dG
K
p



ln
                                 (2.1) 
Reaksiya  üzrə  ilkin  maddələrin  çevrilmə  dərəcəsi    tarazlıq 
sabiti  К
р 
–nin  eynimənalı  funksiyası  olub,  analitik  ifadəsi 
reaksiyanın stexiometriyası ilə müəyyən olunur.   
Karbohidrogenlərin  termiki  parçalanması  prosesi  nəticəsin-
də  müxtəlif  məhsullar,  o  cümlədən  aşağı  molekullu  olefinlər, 
metan,  həmçinin  də,  molekula  çəkiləri  ilkin  karbohidrogenin 
molekula çəkisindən kiçik olan digər alkanlar da alınır. Məsələn, 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
35 
etanın  pirolizi  nəticəsində  baş  verən  əsas  molekulyar  reaksiyalar 
etilenin  alınması  ilə  gedən  dehidrogenləşmə  reaksiyasıdır. 
Propanın  pirolizi  zamanı  propanın  propilenə  dehidrogenləşməsi 
ilə  yanaşı  həm  də  propanın  etilen  və  metana  parçalanması 
reaksiyası da baş verir. Analoji olaraq n-butanın iki istiqamətdə - 
dehidrogenləşmə və parçalanma ilə gedən çevrilmə reaksiyalarını 
da  göstərmək  olar.    С
2

4
  alkanları  molekulyar  reaksiya  üzrə 
parçalanırlar: 
4
6
3
10
4
СН
Н
С
Н
С
н



                            
4
2
4
6
2
2
2
Н
С
СН
Н
С


                              
4
4
2
8
3
СН
Н
С
Н
С


                                 
6
2
4
2
10
4
Н
С
Н
С
Н
С
н



                          
2
6
3
8
3
Н
Н
С
Н
С


                                       
2
8
4
10
4
H
H
C
n
H
C
n





                     
                   
2
4
2
6
2
Н
Н
С
Н
С


              (2.2) 
 
Hesablamalar  göstərmişdir  ki,  С
3

4
  alkanlarının  tarazlıq 
dehidrogenləşmə prosesi 800-850
о
С temperaturda, etanın dehidro-
genləşməsi  isə  900-950
о
С  temperaturda  axıra  qədər  gedir. 
Alkanların  parşalanma  peaksiyası  daha  aşağı  temperaturlarda,  
250-450
о
С-də  (şəkil  2.3)  baş  verir,  belə  ki,  ilkin  karbohidrogen 
molekulunun  tərkibində  karbon  atomlarının  sayı  nə  qədər  çox 
olarsa  onun  tam  parçalanmasına  lazım  olan  temperatur  da  bir  o 
qədər az olar.  

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
36 
      
 
 
Şəkil 2.3. С
3
 - С
4
 alkanlarının dehidrogenləşmə və  
parçalanma reaksiyaları üzrə tarazlıq çevrilmə 
dərəcəsinin (

) temperatur asılılığı
( 1, 2, 3, 4, 5, 6 əyriləri müvafiq olaraq 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 2.7                         
tənliklərini ifadə edir) 
 
Alkanların  pirolizi  reaksiyalarından  biri  onların  karbon  və 
hidrogenə  parşalanmasından  ibarətdir.  Temperatur  artdıqca 
alkanların  və  olefinlərin  bu  reaksiya  üzrə  tarazlıq  parçalanma 
dərəcəsi  artır,  asetilenin  parçalanma  dərəcəsi  isə  azalır.  Odur  ki, 
1400
о
С  temperaturda  asetilen  etilenə  nəzərən  termodinamiki 
cəhətdən  daha  möhkəm  olur.  Bu  istiqamətdə  karbohidrogenlərin 
stabilliyi  molekulda  olan  karbon  atomlarının  artması  ilə  azalır. 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
37 
Praktik olaraq piroliz şəraitində, xammalın reaksiya zonasında az 
müddətli  qalması  zamanı,  olefin  və  alkanların  karbon  və 
hidrogenə  parçalanma  prosesi,  reaksiyanın  böyük  tarazlıq 
ehtimalına  baxmayaraq  kinetik  məhdudiyyətlər  səbəbindən 
yüksək sürətlə getmir. Prosesin mühüm parametri – temperatur –
piroliz  prosesində  ilkin  xammalın  reaksiyalar  üzrə  həm  çevrilmə 
dərəcəsini,  həm  də  piroliz  məhsullarının  paylanmasını  müəyyən 
edir.  Temperaturun  artması  ilə  ilkin  reaksiyalar  nəticəsində 
aşağımolekullu  olefinlərin,  metanın  və  hidrogenin  çıxımı  artır, 
alkanların  çıxımı  isə  azalır.  İlkin  xammalın  parçalanma 
dərinliyinin kifayət qədər böyük olduğu adi piroliz şəraitində həm 
də  müəyyən  dərinlikdə  təkrar  reaksiyalar,  məsələn,  birinci 
mərhələdə  əmələ  gələn  olefin  və  diolefinlərin  parçalanması  və 
digər birləşmə tipli reaksiyalar da gedir. 
Baxmayaraq  ki,  təkrar  çevrilmə  reaksiyalarının  sürəti  ilkin 
çevrilmə  reaksiyalarının  sürətinə  nəzərən  temperaturdan  az 
dərəcədə  asılıdır,  lakin  belə  asılılıq  mövcuddur  və  müvafiq 
reaksiyaların  aktivləşmə  enerjilərinin  miqdarı  ilə  xarakterizə 
olunur.    Odur  ki,  karbohidrogenlərin  müxtəlif  temperaturlarda 
pirolizi  reaksiyalarında  məhsulların  çıxımı  tək  ilkin  maddələrin 
çevrilmə  dərəcəsinin  temperaturdan  asılılığı  ilə  müəyyən 
olunmur.  Məhsul  çıxımının  temperaturdan  asılılıq  xüsusiyyətləri 
adətən  daha  mürəkkəbdir  və  bir  qayda  olaraq  müxtəlif  növ 
xammallar  üçün  eksperiment  yolu  ilə  müəyyən  edilir.  Pirolizin 
digər  mühüm  parametri  piroliz  olunan  maddənin  reaksiya 
zonasında  qalma  və  ya  kontakt  müddəti  hesab  olunur.  Piroliz 
prosesinin  kontakt  müddəti  piroliz  reaksiyasının  sürətlə  baş 
verdiyi  temperaturda  reaksiyaya  daxil  olan  reagentlərin  reaksiya 
zonasında qaldığı vaxt hesab olunur. С
5

10
 karbohidrogenlərinin 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
38 
(birbaşa  qovma  benzini)  piroliz  reaksiyasının  başlanğıc  şərti 
temperaturu 650
о
С hesab edilir (şəkil 2.4.). 
 
                   
 
 
 
Olefinlərin alınması ilə gedən ilkin reaksiyanın sürəti təkrar 
reaksiyaların  sürətinə  nəzərən  temperaturun  artması  ilə  böyük 
sürətlə  artır  və  alınan  hər  bir  aralıq  məhsullar  –  kiçik  malekullu 
olefinlər  üçün  temperatur,  reagentlərin  reaksiya  zonasında  qalma 
müddətindən  asılı  olan  optimal  reaksiya  şəraiti  mövcuddur. 
Bununla  yanaşı  temperatur  artdıqca  piroliz  xammallarının 
reaksiya zonasında optimal qalma müddəti də azalır.  
Beləliklə,  piroliz  temperaturunun  artırılması  reagentlərin 
reaksiya  zonasında  qalma  müddətini  azaltmaqla  yanaşı  məqsədli 
məhsul, o cümlədən də etilenin yüksək çıxımla alınmasına imkan 
yaradır.  
 
t,
0

  
  
  
Çıx
ım,
 %
 



  4 

 

Download 3.11 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling