Dərslik Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti təsdiq etmişdir


Şəkil 2.4. – İzotermiki reaktorlarda  birbaşa qovma


Download 3.11 Mb.
Pdf ko'rish
bet3/27
Sana23.05.2017
Hajmi3.11 Mb.
TuriDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27

Şəkil 2.4. – İzotermiki reaktorlarda  birbaşa qovma 
benzininin pirolizi prosesində əmələ gələn  məhsulların 
çıxımının temperaturdan asılılığı: 
           1 – С
2
Н
4
; 2 – СН
4
; 3 – С
3
Н
6
; 4 – С
4
Н
8
; 5 – С
4
Н
6
 
  
                    
 
 
 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
39 
C

karbohidrogenləri  üçün  aşağı  temperaturda  tərkibində 
eyni  karbon  atomları  olan  müxtəlif  sinif  karbohidrogenlərinin 
termodinamik stabilliyi aşağıdakı sıra üzrə azalır: 
Parafinlər> Naftenlər > Olefinlər  > Aromatik karbohidrogenlər 
Lakin temperaturun artması ilə izobar-izotermiki potensialın 
temperaturdan  asılılığı  müxtəlif  olduğuna  görə  sıra  əks 
istiqamətdə dəyişəcəkdir:  
Aromatik karbohidrogenlər> Olefinlər > Naftenlər > Parafinlər  
 
Beləliklə,  neft  məhsullarına  termiki  təsir  nəticəsində 
karbohidrogenlərin  qrup  tərkibinin  dəyişməsi    baş  verir. 
Parafinlərin  parçalanma  prosesi  olefinlərin  və  daha  qısa  karbon 
zənciri  olan  parafinlərin  əmələ  gəlməsi  ilə  gedir,  həm  də  əks 
proses zamanı parafinlərin olefinlərlə alkilləşmə prosesi baş verir: 
 
         С
m+n
H
2(m+n)+2   
↔   C
m
H
2m     
+     C
n
H
2n+2 
               (2.3) 
 
Hibbs  enerjisinin  600К  temperatura  qədər  dəyişməsi 
(dG
о
>0)  halında  parafinlərin  parçalanması  termodinamiki 
mümkün deyildir, buna görə də bu halda ancaq alkilləşmə prosesi 
baş  verə  bilər.  Daha  yüksək  temperaturlarda  vəziyyət  əks 
istiqamətdə  dəyişir,  800
0
K  və  daha  yüksək  temperaturlarda 
parafinlərin parçalanma prosesi artıq dönməyən proses olur [3].  
Parçalanmaya  meyilli  olefinlər  üçün  parafinlərə  nəzərən 
daha yüksək temperatur tələb olunur. Olefinlərin dönər piroliz və 
dimerləşmə (polimerləşmə) reaksiyaları sistemində   
C
m+n
H
2(m+n)
  ↔  C
m
H
2m
 + C
n
H
2n 
      (2.4) 
kiçik  molekullu  olefinlər  üçün  dG
o
  –nin  dəyişməsi  ilə  işarənin 
dəyişməsi ancaq 750-800
0
K temperatur intervalında baş verir. Bu 
da  termiki  və  katalitik  piroliz  prosesi  zamanı  olefinlərin 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
40 
polimerləşmə,  daha  yüksək  temperaturlarda  isə  parçalanma 
reaksiyasına  düçar  olmasının  termodinamiki  mümkünlüyünü 
göstərir.  
Termodinamikanın  məlum  qanunları  neft  məhsullarının 
termiki  parçalanması  zamanı  təzyiqin  rolunun  qiymətləndiril-
məsinə  imkan  verir.  Piroliz  prosesində  polimerləşmə  və  alkilləş-
mə  prosesləri  təzyiqin  azalması  istiqamətində  getdiyinə  görə 
təzyiqin  artırılması  tarazlığın  olefinlərin  polimerləşməsi  və 
parafinlərin alkilləşməsi istiqamətində yerdəyişməsinə səbəb olur. 
Bununla  əlaqədar  olaraq  yüksək  təzyiq  xammalın  dərin 
parçalanmasına  səbəb  olur  və  karbohidrogenlərin,  xüsusən  də 
olefinlərin  əmələ  gəlməsi  prosesini  zəiflədir.  Göründüyü  kimi, 
təzyiqin azaldılması və temperaturun artırılması piroliz prosesinin 
əks istiqamətə yönəldilməsinə təsir göstərməlidir.    
2.2.2. Sənaye piroliz qurğusunun texnoloji sxeminin 
izahı 
Məhsuldarlığı  etilenə  görə  300  min  ton/il,  propilenə  görə 
150  min  ton/il    olan  EP  –  300  qurğusunun  prinsipial  texnoloji 
sxemi  şəkil  2.4-də  göstərilmişdir.  Etilenin  istehsalı  prosesi 
aşağıdakı  mərhələlərdən  ibarətdir:  piroliz,  piroqazın  sıxılmaya 
hazırlanması, piroqazın sıxılması, piroqazın kükürdlü birləşmələr-
dən təmizlənməsi və qurudulması, qazayırma.   
Piroliz  mərhələsi  –  karbohidrogen  xammalı  su  buxarı  ilə 
birlikdə  4  borulu  sobasında  piroliz  prosesinə  uğradılır.  Etan 
fraksiyası da qazayırma bölməsindən sonra (etan tsikli) 4a borulu 
sobasında pirolizə uğradılır. Sobanın reaksiya qarışığı 815-850
0

temperatur ilə 3 tablaşdırıcı buxarlandırıcı aparatlarda  tablaşmaya 
məruz  qalırlar.  Burada  piroqazın  350-450
0
C  temperatura  qədər 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
41 
soyudulması hesabına təzyiqi 11 – 14 MPa  olan buxar alınır ki,  o 
da  sonra  sudan  ayrılmaq  üçün  2  buxar  tutumuna  keçərək  5 
buxarlandırıcısında  540
0
C–yə  qədər  qızdırılaraq  piroqaz  və 
propilen  kompressorlarının    turbinləri  ötürücüsündə  və  həm  də 
bəsləyici suyu verən nasoslarda istifadə olunur. 
 Piroqazın  hazırlanması  –  buxar-qaz  qarışığı  əlavə  olaraq 
sirkulyasiya  olunan  qazan  yanacağı  ilə  qarışdırılaraq  175-180
0
C 
temperatura qədər soyudularaq 6 ilkin fraksiyalaşdırma kalonuna 
daxil edilir. 6 kalonunun kubundan susuz ağır fraksiya- qazanxana 
yanacağı,  yuxarısından  isə  daha  yüngül  fraksiya  ayrılır. 
Sirkulyasiya  olunan  qazanxana  yanacağının  istiliyi  xammalın 
qızdırılmasına və aşağı təzyiq buxarının alınmasına sərf olunur. 6 
kalonunun yuxarısından çıxan axınlar  95-110
0
C temperatur ilə 1 
istidəyişdiricisinə  daxil  olub  40
0
C-yə  qədər  soyudularaq  7 
seperatoruna  göndərilir.  7  seperatorunda  kondensləşdirilmiş 
karbohidrogenlər  və  suyun  ayrılması  prosesi  gedir  və  sonra  da  8 
çökdürücüsündə  qarışığın  tamamilə  ayrılması  prosesi  baş  verir. 
Pirokondensatın  bir  hissəsi  ilkin  fraksiyalaşdırma  kalonuna 
suvarma  kimi  qaytarılır,  qarışıqdakı  əsas  hissəsi  isə  piroliz 
məhsulları  ilə  birlikdə  22  depropanizator  kalonua  verilir.  9 
buxarlandırıcı  kalonunda  su  tərkibində  olan  karbohidrogenlərdən 
ayrıldıqdan  sonra  durulaşdırılmış  buxarın  alınması  qovşağına 
verilir və oradan da piroliz sobasına göndərilir.  
Sıxılma,  təmizlənmə  və  qurudulma  –  7  separatorundan 
çıxan  piroqaz  40
0
C  temperatur  ilə  11  beşpilləli  piroqaz 
kompressorunun birinci pilləsinin sovurucu xəttinə daxil olur. 11 
kompressorunda  1,9MPa  təzyiqə  qədər  sıxılan  piroqaz  1 
soyuducusunda 
soyudulur, 
10 
separatorunda 
maye 
karbohidrogenlərdən  ayrılır  və  sonra  təmizlənməyə  verilir. 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
42 
Piroqaz 12 qələvi ilə  yuma kalonunda 1,9MPa təzyiq  altında  45-
50
0
C temperaturda hidrogensulfid və karbon qazından təmizlənir, 
sonra  da  1  soyuducusunda  15
0
C-yə  qədər  soyudulur  və  13 
quruducu  kalonuna  verilir.  13  quruducu  kalonu  seolitlərlə 
doldurulur. Burada piroqaz mənfi 60
0
C-dən mənfi 70
0
C-yə qədər 
qurudulur.  
Qazayırma  –  qurudulmuş  piroqaz  ardıcıl  olaraq  1 
soyuducusunda  mənfi  130
0
C  –yə  qədər  soyudulur  və  14 
demetanizatoruna  göndərilir.  Demetanizatorun  yuxarısından 
hidrogen  və  metan  çıxır  ki,  onların  da  15  soyuducu  blokunda 
ayrılması
 
    prosesi  gedir.  14  demetanizatorunun  kub  məhsulu  16 
etan-etilen  kalonuna  göndərilir.  16  kalonunun  yuxarı  məhsulu 
etan – etilen fraksiyası hidrogen iştirakı ilə selektiv hidrogenləşmə 
reaktoru  17-yə  verilir  ki,  burada  da  palladium  tərkibli 
katalizatorların  köməyi  ilə  asetilendən  təmizlənmə  prosesi 
aparılır.  Asetilendən  azad  olmuş  etan-etilen  fraksiyası  17 
reaktorundan  18  deetanizator  kalonuna  daxil  olur.  18  kalonunun 
yuxarısından  əmtəə  etilen,  aşağısından  isə  etan  ayrılaraq  yeni 
piroliz  prosesinə  qaytarılır.  16  kalonunun  kub  qalığı  19  propan-
propilen fraksiyasının ayrılması  kalonuna göndərilir. Bu kalonun 
yuxarısından  C
3
  fraksiyası  hidrogenləşdirmə  prosesinə  düşar 
olunmaq  üçün  17  reaktoruna  daxil  edilir.  17  reaktorunda 
hidrogenləşdirici  emal  yolu  ilə  C
3
  fraksiyasının  tərkibində  olan 
propinin  (metilasetilenin)  və  propadienin  (allenin)  təmizlənməsi 
prosesi  baş  verir.  19  propan-propilen  kalonunun  kub  məhsulu 
tərkibindən 
butan-butilen 
fraksiyasının 
ayrılması 
21 
butanizatorunda  həyata  keçirilir.  21  kalonunun  kub  məhsulu 
sıxılma mərhələsində alınan maye karbohidrogenlərlə birlikdə 22 
depentanizatoruna daxil olur. 22 depentanizatorunun yuxarısından 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
43 
C
5
  fraksiyası,  aşağısından  isə  pirokondensat  ayrılır.  Alınan 
hidrogen  fraksiyası  hidrogenləşdirmə  reaktorunda  istifadə  olunur 
və  həm  də  benzolun  alınması  qurğusuna  göndərilir.  Piroliz 
prosesinin  maye  və  qazşəkilli  məhsullarının  tərkibi  və  çıxımı 
piroliz  xammallarının  xassələrindən  və  prosesin  rejimindən 
asılıdır.  Müxtəlif  növ  xammalların  sənaye  pirolizi  prosesinin 
şəraiti  və  piroliz  prosesinin  maye  və  qazşəkilli  məhsullarının 
tərkibi və çıxımı cədvəl 2.2-də verilmişdir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
44 
                                                                              Cədvəl 2.2.  
Müxtəlif növ xammalların sənaye pirolizi prosesinin şəraiti və 
nəticələri 
Piroliz prosesinin 
 şəraiti və nəticələri 
Xammallar 
  Etan   Propan   Butan 
Neft fraksiyası 
  Benzinlər 
Qazoyllar 
 Atmosfer   Vakuum 
Əsas maddənin                              
miqdarı, küt. %-i ilə 
95 
98 
97 



Qaynama hədləri, ºC 



40-180 
  180-330    300-540 
Aromatik karbohidrogen-
lərin miqdarı,  küt.% -i ilə 



5-12 
20-30 
  25-40 
Su buxarının verilməsi, 
xammala görə küt.% -i ilə 
20-40  20-40   25-50 
25-60 
50-80 
 60-100 
Çıxım, küt.% -i ilə: 
 
Hidrogen 

1,3 


0,8 
0,6 
Metan 

23 
26 
15 
10 

Etan 






Asetilen 
0,5 
0,5 
0,4 
0,4 
0,4 
0,3 
Etilen 
50 
33 
31 
25-32 
22-28 
18-22 
Propilen 

20 
16 
13-17 
14 
13 
Butenlər 
0,5 





Benzol 



5-6 
5-6 
3-4 
 C
5
 fraksiyası (qaynama 
 başlanğıcı 204
0
C) 



17-22 
18-20 
17-20 
>204°С qaynama 
temperaturuna malik 
fraksiya 
  0,2 
0,4 


19 
22-35 
300 min ton etilenin 
istehsalı üçün lazım 
olan xammal sərfi, mln. t** 
 0,39 
0,71 
 0,89 
1,11 
1,17 
1,5 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
45 
 
III 
 

 
 8
 
 
X
V
I
II 


II 
IV 
   VII             11
        
13 
 5 
XVII
 

   2 

  
10 
 
14 
III     1 
 
XI 
17        X 
 
16 
   3 


  1 

 

VIII 
 IX
 

 11 
VI 
 
4    
4a 
18 
 
21 
               
        22 
1   15 
    
XII 
XIII 
XIV 
 
19 
20 
       
XV 
 
17 
    XVI 
Şəkil 2.4.  EP-300 istehsalı prosesinin texnoloji sxemi. 
1 – istidəyişdiricilər; 2 – buxar tutumu; 3 – tablaşdırıcı buxarlandırıcı aparatlar; 
4  –  soba;  4a  –  etanın  piroliz  sobası;  5  buxar  qızdırıcısı;  6  –  ilkin  fraksiyalama 
kalonu; 7,  10 –  separatorlar;  8  – çökdürücü; 9  – buxarlandırıcı  kalon;  11  – na-
soslar; 12 – qələvi məhlulu ilə yuma kalonu; 13 – quruducu; 14 – demetanizator; 
15  –  soyuducu  blok;  16  –  etan-etilen  kalonu;  17  –  hidrogenləşdirmə  reaktoru;    
18  –  deetanizator  kalonu;  19  –  propan-propilen  kalonu;  20  –  depropanizator;      
21 – debutanizator; 22 – depentanizator; I – benzin; II – etan; III – bəsləyici su; 
IV – tüstü qazları; V – pirolizin ağır qətran fraksiyası; VI – durulaşmış buxarın 
alınmasına gedən su; VII  – çirkli su; VIII – hidrogen;  IX  – metan; X  – etilen;    
XI – pirolizə gedən etan; XII -  propilen; XIII – propan; XIV – C
4
 – fraksiyası; 
XV –  C
5
 – fraksiyası; XVI – pirokondensat; XVII – buxar; 
 
12 
13 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
46 
2.3. Neftin katalitik piroliz prosesləri 
2.3.1. Katalitik piroliz prosesinin nəzəri əsasları 
Katalitik  piroliz  prosesinin  nəzəri  əsasları  hal-hazırkı 
dövrdə  kifayət  qədər  öyrənilməmişdir.  Piroliz  prosesində  aktiv 
katalizator  kimi  əksər  hallarda  Mendeleyev  sisteminin    dəyişkən 
valentli metallarının (məsələn, vanadium, indium, manqan, dəmir, 
xrom,  molibden  və  s.)  oksidlərindən,    qələvi  və  qələvi    torpaq 
metallarının (əksər hallarda Ca və Mg), nadir metal elementlərinin 
oksidləri  və  alyuminatları  və  həmçinin  də  kristallik  və  amorf 
alyumosilikatlardan istifadə olunur. Prosesin xüsusiyyələrini aşkar 
etmək  məqsədilə  bir  sıra  individual  karbohidrogenlərin  dəyişkən 
valentli  metalların  oksidləri  əsasında  hazırlanan  katalizatorların 
iştirakı ilə piroliz prosesi tədqiq olunmuşdur. Katalitik sistem təbii 
alyumosilikat – pemza üzərinə 20 küt.% miqdarında kaliummeta-
vanadat hopdurmaqla hazırlanır. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən 
olunmuşdur  ki,  katalizator  iştirakı  ilə  ilkin  karbohidrogenin 
konversiyası  və  reaksiya  məhsullarının  çıxımı  analoji  şəraitdə 
aparılan termiki pirolizə nəzərən xeyli yüksəkdir. Eyni konversiya 
şəraitində  termiki  və  katalitik  piroliz  nəticələrinin  müqayisəsi 
göstərir  ki,  reaksiya  məhsullarının  paylanmasına  katalizator  
müəyyən  təsir  göstərir.  Məsələn,  bütün  tədqiq  olunan 
karbohidrogenlərin  eyni  konversiyalı  termiki  piroliz  prosesinə 
nəzərən  katalitik  piroloz  prosesində  parçalanan  xammala  görə 
hidrogen,  metan,  etilen  və  karbon  oksidlərinin  çıxımı  çox, 
propilen, С
4
 karbohidrogenləri və koksun çıxımı isə az olmuşdur. 
Lakin katalitik və termiki piroliz məhsulları tərkiblərinə görə bir- 
birlərindən  prinsipial  fərlənmirlər.  Bu  da  katalitik  piroliz 
prosesinin  heterogen  mərhələli  homogen  proses  olduğunu  və 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
47 
termiki  krekinq  prosesinə  xas  olan  radikal  mexanizm  üzrə  baş 
verdiyini  göstərir.  Propanın  katalitik  pirolizi  prosesinin  ehtimal 
olunan  mexanizmini  nəzərdən  keçirək.  Piroliz  katalizatorları 
lazımınca  yüksək  aktivliyi  ancaq  yüksək  temperaturlarda  
göstərirlər  ki,  bu  da  homogen  böyümənin  çox  böyük  rolu 
olduğunu göstərir. Propan üçün bu reaksiya aşağıdakı kimi gedir:  
5
2
3
8
3
Н
С
СН
Н
С




                         (2.5) 
Göstərilən  reaksiya  qismən  katalizator  səthində  baş  verir. 
Propanın  termiki  pirolizi  prosesinin  aktivləşmə  enerjisi  239 
кcoul/кq  olduğu  halda,  propanın  katalitik  pirolizi  prosesinin 
aktivləşmə  enerjisi  (182,1±5,4kCoul/mol)  olur  ki,  bu  da  katalitik 
piroliz  prosesində  radikalların  böyüməsi  mərhələsində  heterogen 
tərtibin  mövcudluğunu  göstərir.  Bununla  belə  aktivləşmə 
enerjiləri  arasında  olan  fərqin  nisbətən  yüksək  olması  bir  daha 
homogen böyümənin böyük rolu olduğunu təsdiq edir.  Kataliza-
tor  üzərində  propan  molekulundan  hidrogen  atomunun 
qoparılması ilə gedən energetik çətin inisiatorlu reaksiyaların baş 
verməsi daha çox ehtimal olunur: 
7
3
8
3
Н
С
Н
Н
С




                                  (2.6) 
Parçalanma  zəncirinin  inkişafı  üçün  propanın  termiki 
pirolizi  prosesinə  analoji  olaraq  sxem  qəbul  olunmuşdur. 
Eksperimental  dəlillər  göstərir  ki,  propanın  katalitik  pirolizi 
məhsullarının  tərkibi  bu  sxemə  kifayət  dərəcədə  uyğun  gəlir.  
Katalitik  prosesin  xüsusiyyətləri  ondan  ibarətdir  ki,  sxemdə 
göstərilən xüsusi reaksiyalar katalizator üzərində baş verir və  bu 
səbəbdən  də  katalitik  və  termiki  piroliz  məhsullarının  paylan-
masında bir sıra fərqlər yaranır: 
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
48 
3
2
5
2
Н
С
Н
Н
С




                                    
4
7
3
3
8
3
СН
Н
С
n
СН
Н
С






             
4
7
3
3
8
3
СН
Н
С
izo
СН
Н
С






           
2
7
3
8
3
Н
Н
С
n
Н
Н
С






                  
2
7
3
8
3
Н
Н
С
izo
Н
Н
С






                
4
2
3
7
3
Н
С
СН
Н
С
n





                        
6
3
7
3
Н
С
Н
Н
С
izo





                       (2.7) 
Rekombinasiya: 
6
2
3
2
Н
С
СН


                                      
8
3
5
2
3
Н
С
Н
С
СН




                           
10
4
5
2
2
Н
С
Н
С


                                   (2.8) 
Həm 
propanın,  həm  də  digər  tədqiq  olunmuş 
karbohidrogenlərin  katalitik  pirolizi  zamanı  daha  çox  hidrogen 
əmələ  gəlir,  ehtimal  ki,  katalitik  piroliz  prosesində  hidrogenin 
donoru    rolunu  su  oynayır,  o  katalizator  səthində  parçalanaraq 
aşağıdakı reaksiya üzrə hidrogenin ayrılmasına imkan yaradır: 







OH
L
H
L
HOH
L
                       









R
L
H
L
RH
L
H
L
2
             (2.9) 
burada 


R
L
- səthi tipli karbohidrogen radikalı. 
Katalitik  piroliz  prosesində  hidrogenin  əlavə  miqdarı 
həmçinin  də  katalizator    su  buxarı  ilə  koksun  qazlaşdırılması 
reaksiyasını sürətləndirdiyinə görə alınır. Propan və n-butan kimi 
parafin  karbohidrogenlərinin  katalitik  pirolizi  zamanı  etilen 
termiki pirolizə nəzərən daha çox, propilen isə daha az alınır. Belə 
qanunauyğunluq  həm  sıfır  dərəcəyə  yaxın,  həm  də  daha  yüksək 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
49 
çevrilmə dərəcələrində yerinə yetirilir. Katalitik piroliz prosesində 
etilenin  miqdarının  artması  katalizator  iştirakı  ilə  gedən  krekinq 
zamanı  izopropil-  və  ikili  butil-  radikallarına  nəzərən  müvafiq 
olaraq  əsasən  normal  propil-  və  birli  butil-  radikallarının  əmələ 
gəlməsi  və  ya  izopropil-  və  ikilibutil-  radikallarının  birli 
radikallara  izomerləşməsi  prosesinin  baş  verdiyini  göstərir.   
Nisbətən  yüksək  çevrilmə  dərəcəsində  etilen  və  propilenin 
çıxımının  müxtəlif  olması  termiki  və  katalitik  krekinq  şəraitində 
olefinlərin təkrar çevrilmə reaksiyalarının müxtəlif dərinlikdə baş 
verdiyini  göstərir.  Beləliklə,  piroliz  katalizatorlarından  istifadə 
etilen  və  digər  alkenlərin,  həmçinin    də  alkadienlərin  sərf 
olunması  ilə  baş  verən  birləşmə  tipli  təkrar  reaksiyaların  sürətini 
artırmadan  karbohidrogenlərin  parçalanma  reaksiyası  sürətinin 
nəzərə  çarpacaq  dərəcədə  yüksəldilməsinə  imkan  verir.    Bu  da 
alkenlərin  çıxımının  artmasına  və  katalitik  piroliz  prosesinin 
termiki  piroliz  prosesinə  nəzərən  daha  yumşaq  şəraitdə 
aparılmasına  imkan  yaradır.  Bununla  belə  katalitik  piroliz 
prosesində təkrar reaksiyaların sürəti katalizatorun xüsusi səthinin 
(məsaməlilik)  artması  ilə  artır,  belə  ki,  radikalların  və  alkenlərin 
məsamələrin  daxilində  yerləşən  səthdən  həcmə  keçməsi  və 
desorbsiyası çətinləşir. Bu halda etilen və digər olefinlərin çıxımı 
artır.  
Xammal  bazasının  genişləndirilməsinin  vacibliyi  və 
həmçinin  də  xüsusi  enerji  və  material  xərcləri  karbohidrogen 
xammallarının  ağır  növlərinin  pirolizinə  əsaslanan  yeni 
proseslərin  işlənib  hazırlanmasına  səbəb  oldu.  Ağır  xammalların 
(vakuum  qazoylu,  neft)  piroliz    prosesləri  ilə  yanaşı  etilenin 
yüksək  çıxımla  alınmasına  imkan  verən  yeni  üsullar  da  işlənib 
hazırlanmışdır.  Sənayedə  iki  növ  xammalın  pirolizi  aparılır:  neft 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
50 
fraksiyaları  (yüngül  benzin,  nafta,  qazoyl)  və  səmt  qazları. 
Naftadan  əsasən  qaz  yataqları  ilə  zəngin  olmayan  Avropa  və 
Asiyada  istifadə  olunur.  Nafta  digər  kateqoriyalı  çox  qiymətli 
məhsulların alınmasında da daha universal xammal hesab olunur. 
Onu təbii qaza nəzərən daha asan nəql etmək olur.  Təbii qazdan 
əsasən şimalı Amerikada və  yaxın  Şərqdə istifadə olunur.  Təbii 
qaz etilen və onun törəmələrinin istehsalında çox əlverişli xammal 
hesab olunur, lakin bu halda məhsul assortimentləri daha məhdud 
miqdarda  alınır.  Olefinlərin  istehsal  qurğuları  iş  rejimi  və 
xammala  görə  faktik  olaraq  adi  termiki  krekinq  qurğularından 
ibarətdir.  Benzin  fraksiyası  və  liqroin  kimi  xammalların  pirolizi 
vertikal  ilanvari  boruları  olan  borulu  sobalarda  750-900°C 
temperaturda  həyata  keçirilir.  Xammal  istiyədavamlı  borularla 
yüksək  sürətlə  çox  az  zaman  (0,3-0,5san)    müddətində  soba 
blokundan  buraxılır.  Reaksiya  zonasında  karbohidrogenlərin 
parsial  təzyiqini  azaltmaq  üçün  karbohidrogen  xammalı  1:1 
nisbətində  su  buxarı  ilə  durulaşdırılır.  Piroliz  prosesində  doymuş 
karbohidrogenlərin  dərin  parçalanma  prosesi  (həm  də  yan 
zəncirdəki 
radikalların  parçalanması),  naften  həlqəsinin 
parşalanması  və  altıüzvlü  naftenlərin  (tsikloheksanlar  sırası) 
intensiv dehidrogenləşməsi ilə aromatik karbohidrogenlərin əmələ 
gəlməsi prosesi də gedir. Nəticədə ən çox etilen, propilen və maye 
karbohidrogenlərin,  əsasən  də  aromatik  karbohidrogenlərin 
mürəkkəb qarışığı əmələ gəlir. Əmələ gələn qaz(piroqaz) qarışığı 
sobanın  çıxışında  tablaşdırılmaya  düçar  edilir.    Tablaşdırıcı-
buxarlandırıcı aparata daxil olan piroqaz öz istiliyini istidaşıyıcıya 
verərək 350
0
С temperatura qədər soyudulur. Piroqaz soyuducuda 
tam  soyudulduqdan  sonra  təmizlənməyə  və  ayrılmaya  göndərilir.  
Propilenin  piroqazdan  ayrılması  üçün  rektifikasiya  üsulundan 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
51 
istifadə  olunur.  Cədvəl  2.3-də    olefinlərin  istehsalı  qurğularında 
müxtəlif  növ  xammalların  pirolizi  prosesində  əmələ  gələn 
məhsulların çıxımı göstərilmişdir.                                                                                                                                            

Download 3.11 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling