Dərslik Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti təsdiq etmişdir


Download 3.11 Mb.
Pdf ko'rish
bet7/27
Sana23.05.2017
Hajmi3.11 Mb.
TuriDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   27

      İon-katalitik  xlorlaşma  -  xlorun  iki  və  üçqat  rabitələrə 
birləşməsi,  olefinlərin  xlorhidrinləşməsi  (HCIO–nun  birləşməsi) 
və  hidroxlorlaşması  (HCI-un  birləşməsi),  həmçinin  də  aromatik 
nüvədə  olan  hidrogenlərin  xlorla  əvəz  olunması  prosesləri  ion-
katalitik 
hallogenləşmə 
proseslərinə 
aiddir. 
Doymamış 
karbohidrogenlərə xlorun, həmçinin də hidrogen hallogenidlərinin 
birləşməsi  nisbətən  asan  gedir.  Bu  reaksiyaları  aproton 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
91 
katalizatorlar, FeCl
3
, AICl

və s. sürətləndirir. Reaksiya elektrofil 
mexanizm üzrə aralıq 

- və 

- komplekslərinin əmələ gəlməs ilə 
gedir: 
      
 
                                                                                  (3.32)          
FeCl
3
  ancaq 

-  kompleksinin   

-  kompleksinə  keçməsi 
mərhələsini  sürətləndirmir,  həm  də  CI

Cl:FeCl
3
  (xlorun 
birləşməsi)  kompleksinin  və  aktiv  protona  malik  olan 
metalhidrogenxlorid  turşusunun  –  HAICI
4
  və  ya  HFeCl
4  
(hidroxlorlaşma)  əmələ  gəlməsinə  də  imkan  yaradır.    Xlorun 
olefin  karbohidrogenlərinə  birləşməsi  reaksiyasının  yan  məhsulu 
polixloridlərdən  ibarət  olur  ki,  bunun  da  qarşısı  zəncirvari 
reaksiya  ingibitorlarından  (oksigen)  istifadə  olunmaqla  alınır. 
Olefinlərin 
reaksiyaya 
girmə 
aktivliyi  aralıq  kationun 
stabilliyindən asılıdır və aşağıdakı sıra üzrə azalır: 
 
Asetilen 
karbohidrogenlərinə 
hidrogenhallogenidlərin 
birləşməsi ardıcıl olaraq iki mərhələdə gedir: 
       (3.33)                                                        
Odur  ki,  asetilenin  hidroxlorlaşması  prosesi  ancaq  birinci 
mərhələni  sürətləndirən  selektiv  katalizatorların  iştirakı  ilə 
aparılır.  Əsasən  ikivalentli  civə  (əvvəllər)  və  birvalentli  mis 
duzlarından istifadə olunur. Bu duzların  katalitik  təsiri  asetilenin 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
92 
aktivləşməsi  və  xloranionlar  ilə  təsirdə  olaraq  əlaqələndirici 
(koordinasiya)  komplekslər  əmələ  gətirməsi  ilə  izah  olunur.  Bu 
zaman  aralıq  məhsul  kimi  tez  parçalanan  metal–karbon  rabitəli 
keçid və ya metalüzvi birləşmələr alınır:   
    
 
                                                                                        (3.34) 
Qaz  fazada  vinilxloridin  əmələgəlmə  reaksiyası  aşağıdakı 
kinetik tənliklə ifadə edilir: 
                   
          (3.35) 
         Hidrogenhallogenid 
turşularının 
qeyri 
simmetrik  
doymamış  karbohidrogenlərə  birləşməsi  Markovnikov  qaydası 
üzrə  gedir.  Məsələn,  hidrogenxloridin  propilen  ilə  reaksiyası  
zamanı  hidrogen  hidrogeni  çox  olan  karbon  atomuna,  xlor  isə 
hidrogeni az olan karbon atomuna aşağıdakı sxem üzrə birləşir: 
   (3.36) 
   Hidrogenxloridin  vinilxloridə  Markovnikov  qaydası  üzrə 
birləşməsi 

-rabitəli  xlor  atomunun  bölünməmiş  elektron 
cütünün hesabına etilidenxloridin əmələ gəlməsilə baş verir: 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
93 
         
 
                                                               (3.37) 
Sənaye miqyasında xlorlaşma prosesi həm qaz fazada
həm də maye fazada aparılır. 
Qaz fazada xlorlaşma - qaz fazada xlorlaşma zamanı nisbətən az 
birləşmələr  –  metanın  xlorlu  törəmələri,  həmçinin  də  dixlorbuti-
lenlər  alınır.  Qazfazalı  xlorlaşma  prosesi  karbohidrogen 
artıqlığında  (polixloridlərin  əmələ  gəlməsinin  qarşısını  almaq 
məqsədi 
ilə) 
300-500°C 
temperaturda,  ilkin  xammalın 
resirkulyasiyası  ilə  və  mütləq  ilkin  reagentlər  qarışığının 
qabaqcadan  intensiv  qarışmasını  təmin  edən  xüsusi  qarışdırıcısı 
olan  (tangensial  tipli)  reaktorlarda  həyata  keçirilir.    Qaz  fazada 
xlorlaşma prosesində istifadə olunan reaktor – xloratorların  əsas 
xüsusiyyətləri  onların  daxildən  keramik  futerlənməsi  (metallurji 
peçlərin,  buxar  qazanlarının,  dəmir  bacaların  və  s.  içərisini 
odadavamlı  materialla  örtmə),  həmçinin  də  orada  baş  verən 
proseslərin  avtotermiki  baş  verməsindən  ibarətdir.    Prosesin 
avtotermiki  baş  verməsi  reaksiya  prosesində  alınan  istiliyin 
qarışığın  lazım  olan  temperatura  qədər  qızdırılmasına  və  ətraf 
mühitdə itən istiliyə sərf olunması hesabına əldə olunur. Bu halda 
prosesin  istilik  balansına  uyğun  olaraq    xloratora  reagentlər  ya 
soyuq halda (məsələn, metanın polixloridlərinin sintezində) və ya 
qabaqcadan qızdırılmaqla (allilxloridin alınmasında) verilir. Həm 
də  metan  polixloridlərinin  güclü  ekzotermiki  sintezlərində 
temperaturun  tənzimlənməsi  sistemə  maye  dördxlorlu  metanın 
verilməsi ilə həyata keçirilir. Qaz fazada xlorlaşma texnologiyası 
aşağıdakı  mərhələlərdən  ibarətdir:  reagentlərin  hazırlanması 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
94 
(maye  xlorun  buxarlandırılması),  qazşəkilli  xlorun  qabaqcadan 
qızdırılması, reagentlərin qurudulması (adsorbentlər və ya H
2
SO
4
 
ilə),  ilkin  reagentlərin  bir  –  birləri  və  resirkulyant  ilə  qarışdırıl-
ması,  xlorlaşdırma,  reaksiya  qarışığının  hidrogen  xloriddən 
təmizlənməsi,  resirkulyasiya  olunan  maddələrin  və  məqsədli 
məhsulların ayrılması.  
Maye  fazada  xlorlaşma  -  radikal  zəncir  üsulu  ilə  maye  fazalı 
xlorlaşma  zamanı  metanın  polixlortörəmələri  (1,1,2–  və  1,1,1–
trixloretanlar),  xlorparafinlər  (bərk  və  maye);  xlorlaşdırılmış 
polimerlər (polietilenxlorid, polipropilenxlorid və polivinil-xlorid, 
həmçinin 
də  xlorkauçuklar),  aromatik  karbohidrogenlərin 
xlortörəmələri (benzilxlorid) alınır. 
          Radikal  zəncir  üsulu  ilə  maye  fazalı  xlorlaşma  prosesləri 
40
0
C –150
0
C temperatur intervalında, inisiatorlar iştirakı ilə və ya 
fotokimyəvi yolla həyata keçirilir. Maye fazalı xlorlaşma üsulu ilə 
adətən 
yüksək  temperaturlarda  stabil  olmayan  mono- 
xlortörəmələri  və  praktiki  olaraq  əksər  polixlortörəmələri  alınır. 
Maye  fazalı  xlorlaşma  prosesləri  ilkin  karbohidrogenlər  və  ya 
onların  həlledicilərdəki  (tetraxlorkarbon,  orto  –  dixlorbenzol, 
dixloretan  və  s.)  məhlullarından  xlorun  barbotaj  olunması  üçün 
daxili soyutma sistemi olan kalon tipli aparatlarda həyata keçirilir.  
Bir  çox  polimerlər  sulu  və  digər  suspenziyalarda  xlorlaşdırılır. 
Reagentlərin  verilməsi  əks  axın  prinsipi  ilə  aparılır.  Prosesin 
selektivliyini  yüksəltmək  üçün  seksiyalı  reaktorlardan  istifadə 
olunur. Prosesin göstəriciərinə ilkin reagentlər nisbəti, temperatur, 
inisiatorun qatılığı və şüalanma intensivliyi əhəmiyyətli dərəcədə 
təsir 
göstərir.  Fotokimyəvi  xlorlaşma  zamanı  prosesin 
temperaturu 40-60
0
C –dən yüksək olmur. Fotokimyəvi xlorlaşma 
prosesinin temperaturu yüksək olmadığından  istiliyin çıxarılması 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
95 
sirkulyasiya  olunan  su  vasitəsilə  aparılır.  Kimyəvi  inisiatorların 
iştirakı 
ilə 
xlorlaşma 
prosesi 
inisiatorun 
parçalanma 
temperaturunda  aparılır.  İnisiatorun  sərfi  ilkin  karbohidrogenin 
molekula  kütləsi,  reaksiya  temperaturu  və  daxil  edilən  xlorun 
miqdarından  asılı  olur.  İnisiatorun  sərfini  azaltmaq  üçün  onu 
vaxtdan asılı olaraq xüsusi porsiyalarla və ya reaktorun uzunluğu 
boyunca (fasiləsiz proseslərdə) daxil etmək lazımdır. Maye fazalı 
radikal  zəncir  xlorlaşma  prosesinin  texnologiyası  qaz  fazalı 
xlorlaşma prosesində olan mərhələlərdən ibarətdir.  
Hallogenləşdirmə reaksiyalarının termodinamiki xassələri 
Hallogenləşmə reaksiyaları öz energetik xüsusiyyətlərinə görə 
çox  fərqlidirlər.  Aşağıda  flüor,  xlor,  brom  və  yodun  iştirakı  ilə 
gedən  reaksiyalarda  maddələrin  ideal  qazşəkilli  halına  uyğun 
reaksiyanın istilik effektləri müqayisə edilmişdir: 
    RCH
3
  +  X
2


 RCH
2
X   +   HX            (3.38) 
    
0
298
H


                             
)
/
(
/
mol
kkal
mol
kCoul
 
     X = F                                        460 (110) 
    X = CI                                       105 (25) 
    X = Br                                        34 (8) 
    X =

                                      – 50 (– 12) 
X
CH
XCH
X
CH
CH
2
2
2
2
2





       (3.39) 
              
0
298
H


                       
)
/
(
/
mol
kkal
mol
kCoul
 
              X = F                                     540 (130) 
              X = CI                                   184 (44) 
              X = Br                                     92 (22) 
              X =

                                       17(4) 
Göstərilən  dəlillərə  əsasən  demək  olar  ki,  reaksiyanın  istilik 
effekti F
2
 > CI

> Br

>
 
I

sırası üzrə azalır, bununla belə ftorlaşma 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
96 
və  yodlaşma  reaksiyaları  xüsusi  yer  tutur.  Birinci  halda  reaksiya 
C–C  və  C–H  rabitələrinin  parçalanması  nəticəsində  yüksək 
istiliyin  ayrılması  ilə  müşayiət  edilir.  Əgər  xüsusi  tədbir 
görülməzsə  bu  halda  üzvi  maddələrin  dərin  parçalanması  baş 
verər.  Ona  görə  də  flüorlaşma  prosesləri  texnoloji  baxımdan 
xlorlaşma  proseslərindən  xeyli  fərqlənirlər.  Digər  tərəfdən, 
yodlaşdırma prosesləri çox kiçik və ya mənfi istilik effekti ilə baş 
verir  və  flüor,  xlor  və  brom  ilə  olan  reaksiyalardan  fərqli  olaraq 
dönərdir.  Bununla  bərabər  yodun  reagent  kimi  aşağı  aktivliyə 
malik  olması  yodtörəmələrinin  digər  yollarla  alınmasını  məcbur 
edir. Bununla belə,  yodtörəmələri kiçik miqyasda istehsal olunur 
və  əsas  üzvi  və  neft  kimya  sintezi  məhsullarına  aid  deyildir. 
Hidrogen  hallogenidlərin  iştirakı  ilə  maddələrin  ideal  qazşəkilli 
halında  bir  sıra  reaksiyaların  istiik  effekti  cədvəl  3.1-də 
göstərilmidir:        
                                                                            Cədvəl 3.1 
Bir sıra reaksiyaların istilik effektləri 
Reaksiyalar 
0
298
H


,
)
/
(
/
mol
kkal
mol
kCoul
 
F
CH
CH
HF
CH
CH
2
3
2
2





 
42(10) 
CI
CH
CH
HCI
CH
CH
2
3
2
2





 
    71(17) 
Br
CH
CH
HBr
CH
CH
2
3
2
2





 
78(19) 
I
CH
CH
HI
CH
CH
2
3
2
2





       
78(19) 
O
H
CI
CH
CH
HCI
OH
CH
CH
2
2
3
2
2






        
21(5) 
 
Həm hallogenidlərlə, həm də hidrogenhallogenidlərlə aparılan 
hallogenləşmə  reaksiyalarının hamısı ekzotermiki baş verir, lakin 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
97 
hidrogenhallogenidlərlə 
olan 
reksiyalarda 
fərq 
sərbəst 
hallogenidlərlə olan reaksiyalarda olan fərqdən azdır və hidrogen 
hallogenidlərlə aparılan reaksiyalar dönərdir.  
Hallogenləşdirici  agentlər  -  Karbohidrogenlərin  hallogenli 
birləşmələrini  almaq  üçün  hallogenləşdirici  agentlərdən  istifadə 
olunur. Hallogenləşdirici agent kimi sərbəst hallogenlər və susuz 
hidrogen  hallogenidlər  mühüm  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Məsələn,  
xlorlu  birləşmələr  istehsalında  xlorlaşdırıcı  agent  kimi  xlor, 
tionilxlorid  (SOCI
2
),  fosgen  (COCI
2
),  hidrogenxlorid  (HCI), 
sulfurilxlorid  (SO
2
CI
2
),  karbon-4  xlorid  (CCI
4
),  fosforun  xlorlu 
törəmələri  (PCI
3
,  PCI
5
)  və  s.  işlədilir.  Cədvəl  3.2-də  mühüm 
hallogenləşdirici  agentlərin  atmosfer  təzyiqində  qaynama 
temperaturları göstərilmişdir. 
                                                                             Cədvəl 3.2 
Hallogenləşdirici agentlərin atmosfer təzyiqində qaynama 
temperaturları 
Hallogenləşdirici agentlər 
Qaynama temperaturu, 
0
C ilə 
F

– 188,0 
CI

–34,6 
Br
2
 
58,8 
HF 
19,4 
HCI 
–83,7 
HBr 
–67,0 
 
Cədvəl  3.2-də  göstərilən  bütün  hallogenləşdirici  agentlər 
üzvi həlledicilərdə həll olurlar (Br

>  CI

>  F
2
 və HBr>HCI>HF) 
ki, bunun da maye fazalı hallogenləşmə proseslərində əhəmiyyəti 
böyükdür.  Hallogenləşdirici  agentlər  kəskin  iyə  malik  olurlar, 
gözün  və  nəfəs  yollarının  selikli  qişasını  həyacanlandıraraq 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
98 
zədələyir,  sərbəst  hallogenlər  isə  bundan  başqa  boğucu  təsir  də 
göstərirlər.  Flüor  çox  zəhərlidir.  Flüor  və  hidrogen  flüorid  dəri 
örtüyünü və sümük toxumasını yeyib dağıtdıqlarına görə xüsusən 
təhlükəlidirlər.  Ümumiyyətlə,  bütün  hallogenləşdirici  agentlər 
avadanlıqların  materiallarına  qarşı  aqressiv  təsir  göstərərək 
korroziyaya  səbəb  olur,  bununla  yanaşı  onların  korroziya 
qabiliyyəti hətta nəmliyin izi belə olduqda xüsusilə artır. Ona görə 
də  flüorlaşma  proseslərinin  aparılması  zamanı  istifadə  olunan 
avadanlıqlar  mis  və  ya  nikeldən  hazırlanır,  xlorlaşma  və  ya 
bromlaşma  proseslərinin  aparılması  zamanı  isə  polad  gövdə 
qurğuşun və ya keramik materiallarla minalandırılır, həmçinin də 
polad,  qrafit  və    şüşənin  xüsusi  növlərindən,  boruların 
hazırlanmasında  isə  qurğuşundan  istifadə  olunur.  Korroziyanın 
azaldılması məqsədilə həm hallogenləşdirici agentlər, həm də üzvi 
reagentlər  qurudulmalıdır.   
Xlor:  Havadan  ağır,  zəhərli  qazdır.  Texniki  xlorun  tərkibi  
həcm faizi ilə: - Cl

– 85 %, CO

– 1,2 %, H

– 0,3 %,  N
2   
– 0,5 
%.  Sərbəst xlor iki atomlu molekuldan ibarət olan  sarımtıl yaşıl 
rəngli, kəskin iyli qazdır və  tənəffüs  yollarının iltihabına  səbəb 
olur.  Ərimə temperaturu – 101
0
C, qaynama temperaturu  –34
0
C –
dir. Bir həcm  su  təxminən iki həcm  xlor  həll edir.  Əmələ gələn  
məhlula  çox  vaxt  xlorlu su da deyirlər.  
 Xlorun  sənayedə  istehsalının  əsas  üsulu  KCI  və  ya  NaCI–
un  qatı    məhlulunun  elektrolizi    prosesinə  əsaslanır.  Bu  halda 
alınan  xlor-qazın  tərkibində  ≈92  %  CI
2
  və  N
2
,  O
2
  və  CO

qatışıqları olur: 
 
2
2
2
2
2
2
H
CI
KOH
O
H
KCI
elektroliz




 


         (3.40) 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
100 
dərəcədə  çox  tez  toplanmağa  başlayırlar.  Hallogenləşdirmə 
prosesində temperatur rejiminin  və reagentlər nisbətinin seçilmsi 
mühüm  amillərdən  hesab  olunur.  Allil-  və  metallilxloridlərin 
alınmasında məqsədli məhsul bir xlor atomunun  daxil edilməsilə  
alındığına  görə  prosesi  müvafiq  karbohidrogenlərin  artıqlığı 
şəraitində  aparırlar,  lakin  müvafiq  karbohidrogenlərin  artıqlığı 
həddindən artıq böyük olmur, çünki dixloridlərin də tətbiq sahəsi 
vardır.  Əgər  allilxloridin  sintezində  karbohidrogenlərin  xlora 
nisbəti  5:1  və  metallilxloridin  sintezində  bu  nisbət  2:1  kimidirsə  
bu  xlortörəmələrinin  çıxımı  80%-ə  çatır,  həm  də  karbohidrogen-
lərin  artığını    ayırıb  reaksiya  prosesinə  qaytarırlar.  Allilxloridin 
istehsalı  prosesində  temperaturun  seçilməsi  xlorun  əvəzolunma 
reksiyasının  birləşmə  reaksiyasına  nəzərən  daha  yüksək 
selektivliklə  baş  verməsi  ilə  əlaqədardır  (şəkil  3.2.)  və  reaksiya 
500—520°С  temperaturda  həyata  keçirilir.  Metallilxloridin 
istehsalı zamanı isə birləşdirici xlorlaşma prosesi çox çüzi sürətlə 
getdiyinə görə proses 150—200°С temperaturda aparılır. Nəhayət, 
dixlorbutenlərin  sintezi  butadien  –  1,3  –ün  artıqlığında    300°С 
temperaturda  aparılır.  Metanın  xlorlaşması  zamanı  adətən 
məqsədli  məhsul  metilenxlorid,  xloroform,  tetraxlormetan  və  ya 
onların qarışığından ibarət olur. Məqsədli məhsul metilenxloridin 
sintezində,  çevrilməyən  metanı  və  xlormetanı  təkrar  reaksiya 
prosesinə  qaytarmaqla,  metanın  xlora  mol  nisbəti  4:1-ə  bərabər 
götürülür. Məqsədli məhsul xloroformun sintezində, çevrilməyən 
metanı  və  CH
3
CI  -  u  təkrar  reaksiya  prosesinə  qaytarmaqla, 
metanın  xlora  mol  nisbəti  0,8:  1-ə  bərabər  götürülür  və  eyni 
zamanda xloroform ilə yanaşı metilenxlorid və tetraxlormetan da 
alırlar.  Metanın  xlorlaşması  tam  termiki  üsulla  500—550°С 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
101 
temperaturda,  termokatalitik  üsulla  350—  400°С  temperaturda 
aparılır.   
Qaz  fazada  xlorlaşma  həmişə  atmosfer  təzyiqində  və 
reagentlər  qarışığının  reaktordan  buraxılması  ilə  fasiləsiz  olaraq 
aparılır.  İlkin  maddələrin  qarışdırılması  mühüm  əməliyyat  hesab 
olunur.  Bunun  üçün  xüsusi  qarışdırıcılardan,  məsələn,  qarışığın 
intensiv 
qarışdırılmasına  imkan  verən  tangensial  tipli 
qarışdırıcılardan  istifadə olunur.   
Qaz  fazalı  xlorlaşma  proseslərinin  aparılmasında  əsasən  3 
cür reaktordan istifadə olunur (şəkil 3.3.). Hər üç reaktorun polad 
gövdəsi  korroziya  və  yüksək  temperatur  təsirindən  qorunmaq, 
həmçinin  də  onlarda  baş  verən  prosesin  avtotermikiliyinin  təmin 
olunması  məqsədilə  keramik  materiallarla  futerlənir.  Prosesin 
avtotermikiliyi  xlorlaşma  reaksiyasında  ayrılan  istiliyin  ilkin 
qarışığın  lazım  olan  temperatura  qədər  qızdırılmasına  və  ətraf 
mühitdə  itən  istiliyə  sərf  olunmasilə  əldə  olunur.  Bu  halda 
prosesin  istilik  balansından  asılı  olaraq  reagentlərin  xloratora 
soyuq  halda  verilməsi  lazım  gəlir  (istilik  effekti  çox  böyük  olan 
metan polixloridlərinin sintezi proseslərində). 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
102 
    
Şəkil 3.3. Doldurmalı və istidaşıyıcılı (a), psevdoqaynar      
katalizator (istidaşıyıcı) laylı (b) və qarışığın qabaqcadan 
qızdırılması (v) ilə qazfazalı xlorlaşma reaktorları. 
Şəkil  3.3a  –  da  termiki  xlorlaşma  prosesinin  aparılması 
zamanı  istifadə  olunan  xlorator  növü  göstərilmişdir.  Bu  halda  
istilik  akkumulyatoru  rolunu  oynayan  qızdırılmış  doldurmalar 
hesabına soyuq reagentlərin tez qızdırılması baş verir. Şəkil 3.3b 
–  də  termokatalitik  xlorlaşma  zamanı  istifadə  olunan  xloratorun 
sxemi  göstərilmişdir.  Bu  halda  ilkin  reagentlərin  qızdırılması 
psevdoqaynar  laydakı  katalizator  və  ya  istidaşıyıcının  istiliyi 
hesabına  əldə  olunur.  Həm  də  metan  polixloridlərinin  güclü 
ekzotermiki  sintezləri  zamanı  maye  karbon  –  4  xloridin 
səpələnməsi  ilə  temperatur  tənzimlənir.  Hər  iki  halda  qarışığın 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
103 
əhəmiyyətli dərəcədə uzununa qarışması müşahidə olunur, lakin 
metan  xloridlərinin  alınması  zamanı  bu  çox  da  nəzərə  çarpacaq 
dərəcədə olmur, belə ki, onların hamısı təcrübi tətbiq sahələrinə 
malikdirlər.   
      Reagentlər  xloratora  qızdırılmış  halda  verildikdə 
(allilxloridin  sintezi  zamanı)  reaksiya  artıq  qarışdırıcıda  başlayır 
və bu halda  xlorator hündürlüyü diametrinə nəzərən xeyli böyük 
olan boş boru şəklində hazırlanır (şəkil 3.3v.). Müxtəlif xlorlaşma 
proseslərində kontaktlaşma müddəti 0,1—2  san. həddində olur.  
    Maye 
fazada 
ion-katalitik 
xlorlaşma  proseslərinin 
aparılması zamanı reaksiya qovşağının üç tipindən istifadə olunur 
(şəkil  3.4).  Birinci    halda  xlorlaşma  reaksiyası  çıxardıla  bilən 
soyutma  sistemi  və  əks  soyuducusu  olan  barbotaj  kalonlarında 
aparılır.  Burada  çıxan  qazların  tərkibində  olan  məhsul 
buxarlarının  kondensləşdirilməsi  üçün  əks  soyuducudan  istifadə 
olunur. Kondensat reaktora qaytarılır, toplanan məhsul isə yuxarı 
yan  axın  xəttindən  xaric  edilir  (şəkil  3.4a).  Nisbətən  uçucu 
dixloretanın  təkmilləşdirilmiş  istehsalı  prosesində  yan  axın 
xəttinin  aradan  götürülməsi  üçün  məhsul  sistemdən  əks 
kondensatordan  sonra  çıxarılır,  kondensatın  digər  hissəsi    isə 
lazım  olan  temperaturu  və  maye  səviyyəsini  saxlamaq  üçün  
kalona  qaytarılır  (şəkil  3.4b).  Bu  halda  katalizator  məhsulu 
çirkləndirmir, kalonda qalır və uzun müddət işləyə bilir.  
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   27




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling