Dərslik Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti təsdiq etmişdir


Download 3.11 Mb.
Pdf ko'rish
bet8/27
Sana23.05.2017
Hajmi3.11 Mb.
TuriDərs
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   27

Cl
2
Cl
2
Cl
2
C=C
C=C
C=C
 
Şəkil 3.4. Maye fazada ion-katalitik xlorlaşma prosesinin 
reaksiya qovşağının  sxemi: 
 a  –  çıxardıla  bilən  soyutma  sistemli;  b  –  reaksiya 
istiliyinin buxarlandırılmaqla çıxarılması; v – xlorlaşma 
və rektifikasiya proseslərinin birgə aparılması. 
Xlorlaşma prosesi rektifikasiya prosesi ilə birləşdikdə (şəkil 
3.4v) kalonun kubu reaktor rolunu oynayır və oraya etilen və xlor 
verilir. Kalonun rektifikasiya hissəsində dixloretan trixloretandan 
ayrılır və trixloretan kalonun kubunda toplanır. Bu halda həm də 
reaksiya  istiliyindən  məhsulların  ayrılması  prosesində  səmərələ 
istifadə olunur.   
Etilenin  birbaşa  maye  fazada  xlorlaşması  yolu  ilə  
dixloretanın istehsalı prosesini  sənayedə əsasən  şaquli  silindrik  

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
105 
xloratorlarda  aparırlar.  Xloratorda  gedən  reaksiyanın  istiliyi 
xloratorun  köynəyinin  ilanvari  borularına  verilən,  sirkulyasiya  
olunan    su    ilə    xaric    edilir.    Xlorator    yuxarı    hissəsinə  qədər  
dixloretanla    doldurulur  və    onun  içərisindən  reaksiyaya  girən 
qazlar  –  etilen  və  xlor  barbotaj  olunur.  Qazlar  əvvəlcə  qurudul-
malıdır, əks halda, nəm xlor  qismən  hidrolizə uğrayaraq  polad 
aparatları korrozoyaya uğrada bilər. İlkin qazlar tam  qurudulduğu 
halda  reaksiya  aparatları  və  boru  kəmərlərini  adi  poladdan  da 
hazırlamaq mümkündür. 
 Xlorun    qurudulması    üçün  qatı    sulfat    turşusundan 
istifadə  olunur.  Etilen  isə  bərk  uducuların  köməyi  ilə  
qurudulmaqla  nəmlikdən  təmizlənə  bilər.  Əgər  ilkin  xammallar 
lazımi    qurudulma  sistemini  keçmirsə,  o  halda  xlorator    xüsusi  
poladdan    hazırlanır  və  daxildən    xüsusi    qurğuşun    təbəqə  ilə  
örtülür.  Bu  halda  xlorator  reaksiya  istiliyinin  çıxarılması  üçün 
ilanvari  borular  və  qarışdırıcı quruluş ilə  təchiz olunmalıdır.  
Keçmişdə  əvəzolunma  reaksiyalarının  qarşısının  alınması 
üçün  reaktorda  temperatur  30
0
C  həddində  saxlanılırdı.  Lakin  bu 
halda  istiliyin  çıxarılması  reaktorun  məhsuldarlığı  ilə  
limitləşdirilirdi.  İndiki  zamanda  prosesi  daha    intensiv  70–100
0
C 
intervalında  aparırlar.  Əvəzolunma  reaksiyasının  qarşısının 
alınması üçün oksigen və katalizatorun ingibitor xüsusiyyətindən 
istifadə  olunur.  Bu  məqsədlə  təzə  hazırlanmış  FeCI
3
  katalizatoru 
və  ya  çuqun qırıntıları reaktorun içərisində yerləşdirilir.  
Etilen  dərin  soyutma  ilə  ayrılma  qurğusundan  lazımi 
dərəcədə  qurudulmuş  halda  daxil  olur  və  ona  görə  də  əlavə 
qurudulmaya  ehtiyac  qalmır.  Etilenin  təmizlənməsində  sulfat 
turşusundan  istifadə  olunması  məsləhət  görülmür,  belə  ki,  onun 
iştirakı  ilə  etilen  fraksiyasının  tərkibində  olan  doymamış 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
106 
karbohidrogenlərin  qətranlaşma  və  sulfolaşma  prosesi  baş  verir. 
Xlorun  qurudulması  prosesində    qatı  sulfat  turşusundan  istifadə 
olunur, amma adətən xlor xlorun istehsal zavodundan qurudulmuş 
halda qaxil olur.  
Kontaktda  olan  qazların  daha  yaxşı  təsirdə  olmaları  üçün 
və onların dixloretanda daha  yaxşı həll olmaları üçün  xloratorda  
propeller  şəkilli    qarışdırıcı  quraşdırılır.    Xloratorda  əmələ  gələn 
xam  dixloretan  öz axını ilə fasiləsiz olaraq tutuma axıdılır.  
Etilenin  birbaşa  xlorlaşması  reaksiyasını aparmaq üçün 3 
növ aparatlardan istifadə olunur. Birinci  halda reaksiya  istiliyin  
əks    soyuducu  ilə  çıxarılması,  çıxan  qazların  tərkibində  gedən 
dixloretan  buxarlarının  tutularaq  reaktora  qaytarılması  prinsipi 
üzrə  işləyin  barbotaj  tipli  kalonlarda  həyata  keçirilir.  Bu  zaman 
alınan kondensatı reaktora qaytarır, yığılan məhsulu isə reaktorun 
yan ştuserindən götürərək sonrakı emala göndərirlər. 
İkinci  üsulda  nisbətən  uçucu  məhsul  olan  1,2  – 
dixloretanın  alınması    zamanı  ayrılan  istiliyin    xeyli  hissəsi  əks  
kondensator vasitəsilə çıxarılır. Bundan başqa soyuducu sistemini 
aradan  götürmək  üçün    istiliyin  sistemdən  buxarlanma  hesabına 
çıxarılması  mümkündür.  Reaktorların  sonrakı  təkmilləşdirilməsi 
ilə məhsulun yan axın xəttini aradan  götürməklə, onun sistemdən  
çıxarılmasını əks  kondensatordan   sonraya  keçirmişlər. Bu halda  
yerdə    qalan      kondensatın    yenidən    kalona  qaytarılması  lazım 
olan    temperatur  və  maye    səviyyəsinin  saxlanılmasına  şərait 
yaradır,  həmçinin  də  katalizator  məhsulu  çirkləndirmir,  kalonda 
qalır və çox uzun  müddət işləyə bilir.  
Üçüncü  üsulda  xlorlaşma  və  rektifikasiya    proseslərinin 
birgə  aparılması  həyata  keçirilir.  Bu  halda  kalonun  kubu  reaktor 
rolunu  oynayır,  buraya  etilen  və  xlor  aşağıdan  verilir.  Kalonun 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
107 
yuxarı  hissəsində  1,2  –  dixloretan  trixloretandan  ayrılır.  Trixlor-
etan  kalonun  kubunda  toplanır.  Burada  reaksiya  istiliyi  çox 
qənaətlə istifadə olunaraq məhsulun ayrılması prosesində işlədilir.  
Reaktordan  çıxan  qazlar    maye  fazalı  radikal  zəncirvari 
xlorlaşma  prosesində  olduğu  kimi  emal  olunur.  Fərq  ondan 
ibarətdir ki, burada alınan az miqdar hidrogenxlorid adətən su ilə 
udularaq  duru  xlorid  turşusuna  çevrilir  və  zavod  ehtiyaclarının 
yerinə  yetirilməsində istifadə olunur. Reaktorun  maye məhsulları  
lazım  gəldikdə    katalizatordan  təmizlənir  və  rektifikasiya 
prosesinə göndərilir. 
 
3.3. Tetraxlormetanın istehsal texnologiyası 
 
Tetraxlormetan  əvvəllər    köhnə  -  «karbonsulfid»  üsulu  ilə 
aşağıdakı reaksiyalar üzrə alınırdı: 
    
2
2
CS
S
C



və ya 
S
H
CS
S
CH
2
2
4
2
4




 
 
2
2
4
2
2
3
CI
S
CCI
CI
CS




;
6
2
4
2
2
2




CCI
CI
S
CS

                                                                                     (3.45) 
        Karbonsulfid  95%  çıxımla  SiO

və  Al
2
O
3
  katalizatorlarının 
iştirakı ilə kükürdün 600
0
C-də metanla və  ya 900
0
C-də karbonun 
qaynar  layı  ilə  qarşılıqlı  təsirindən  alınır.  Karbonsulfidin  xlorla 
birbaşa  xlorlaşdırılması  prosesi  60
0
C-də    sürmə  katalizatorunun 
iştirakı  ilə,  sulfidmonoxloridlə  xlorlaşma  prosesi  isə  dəmir 
kəpəyinin  iştirakı  ilə  aparılır.  Prosesin  yüksık  selektivliyi  və 
məqsədli  məhsulun  təmizliyi,  CCl
4
  -in  ayrılması  üçün 
rektifikasiya  prosesinə  əlavə  xərcin  olmaması  bu  üsulu 
karbondördxloridin digər alınma üsullarından mənfəətli olması ilə 
fərqləndirir.  Lakin  bu  üsul  çoxmərhələliyinə,  yüksək  yanğın  və 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
108 
partlayış təhlükəliliyinə, həmçinin də əməyin ağır sanitar-gigienik 
şəraitinə görə hal-hazırda sənaye əhəmiyyətini itirmişdir. 
        Karbondördxloridin  fosgendən  sintezi  aşağıdakı  reaksiya 
tənliyi üzrə baş verir: 
     
2
4
2
2
CO
CCI
COCI



  
            
HCI
CCI
CI
CH
4
4
2
4
2
4




            (3.46) 
         Metanın  birmərhələdə  birbaşa  tam  xlorlaşma  prosesi 
təcrübədə  çətinlik  törədir  ki,  bu  da  stexiometrik  nisbətdə 
götürülən  metan  –  xlor  qarışığının  partlayış  təhlükəli  olması  və 
həmçinin  də  reaksiya  zamanı  böyük  miqdarda  alınan  istiliyin 
çıxarılması zəruriyyətinin yaranması ilə bağlıdır.  
          400
0
C temperaturda CI
2
:CH

nisbətinin 1:2 olduğu halda və 
metanın az xlorlaşmış törəmələrinin dövr etdirilməsi zamanı CCI
4
 
prosesin  əsas  məhsullarından  biri  hesab  olunur.  Metanın  qaynar 
katalizator  layında  xlorlaşdırılması  ilə  də  karbondördxloridin 
alınması  mümkündür.  Təzyiq  altında,  375-455
0
C  temperaturda, 
CuO-CuCI
2
  katalizatoru  ərintisindən  istifadə  etməklə  metanın 
oksidləşdirici xlorlaşdırılması prosesi də məlumdur: 
 
O
H
CCI
O
HCI
CH
2
4
2
4
2
4





          (3.47) 
Korroziyanı  azaltmaq  məqsədilə  reaktorun  daxili  səthi  və 
doldurmalar  –  keramik  materiallardan  hazırlanır.  Karbondörd-
xlorid  yüksək  çıxımla  alınır.  1  ton  CCI
4
-ün  alınması  zamanı 
istismar xərcləri: metan  – 0,14 t; hidrogenxlorid– 0,95 t; elektrik 
enerjisi  –  260  kVt

s;  yanacaq  –  280  QCoul;  su  buxarı  –  2,6  t; 
soyuducu su – 242 m
3
.  
CCI

  propanın  xlortörəmələrinin  xlor  və  tərkibində 
oksigen  olan  qaz  qarışıqlarının  250–450
0
C  –  də  xlorid  ionu  ilə 
həll  olunmaqla  Ca
2+
-formasında  hazırlanmış  seolit  katalizato-

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
109 
runun iştirakı ilə oksidləşdirici xlorlaşdırılması üsulu ilə də alınır. 
Karbondördxlorid  tetraxloretilenlə  birlikdə  propan-propilen 
fraksiyasının,  həmçinin  də  xlorüzvi  tullantıların  400-550
0
C 
temperaturda termiki xlorlaşdırılması üsulu ilə də alına bilər:  
HCI
CCI
CI
H
C
6
3
9
4
2
6
3




 
HCI
CCI
CI
H
C
8
3
10
4
2
8
3




      (3.48) 
Bu üsulla alınmış CCI
4
 yüksək təmizliyi ilə fərqlənir. 1 ton 
CCI

alınmasına  sərf  olunan  xammallar:  xlor–  1,56  t;  C
3
-fraksi-
yası  –  0,102  t.  Bu  halda  yan  məhsul  kimi    0,585  t  HCI  alınır  ki, 
ondan  da  əmtəə  xlorid  turşusu  alınır.  Yüksək  temperatur  və 
təzyiqdə  CCI

alınması  prosesinin  teznoloji  sxemi  şəkil  3.5-də 
göstərilmişdir.  Karbondördxloridin  alınmasının  təkmilləşdirilmiş 
xloroliz  prosesində  xammal  reaktora  reaksiya  qarışığını  sorub 
çəkə  bilən  borucuqlu  ucluq  vasitəsilə  daxil  edilir.  Bu  halda  az 
miqdar  xlor  artıqlığında  (10-50%)  yüksək  məhsuldarlıq  əldə 
olunur.  5  xloroliz  reaktoruna  daxil  olmazdan  əvvəl  xlor  tərkibli 
birləşmələr  1  rektifikasiya  kalonunda  qabaqcadan  yüngül  və  ağır 
fraksiyalara  ayrılır.  Yüngül  fraksiya  3  quruducu  kalonunda 
alyumogel və ya silikogel üzərində  qurudulur, ağır fraksiya isə 2 
plyonkalı  buxarlandırıcıda  his  və  qətrandan  təmizlənir. 
Şəffaflaşdırıldıqdan  sonra  göstərilən  fraksiyalar  birləşdirilir,  4 
qızdırıcısında qızdırılır və 10 qarışdırıcısına verilir ki, burada da 9 
quruducu  kalonundan  verilən    qurudulmuş  xlor  ilə    qarışdırılır. 
550-600
0
C və 18–20 MPa təzyiq altında aparılan xloroliz prosesi 
əsasən  CCI
4   
əmələ  gəlməsinə  səbəb  olur.  7  kalonunun  yuxarı 
hissəsindən HCI, orta hissəsindən CCl
4
 və HCI qarışığı ayrılır və 
resirkulyasiya olunmaq məqsədilə 5 kalonunun kubuna göndərilir. 
Əmtəə  CCI
4
  8  kalonunun  yuxarısından  ayrılır.  Bir  ton  məqsədli 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
110 
məhsulun (CCI
4
:C
2
Cl
4
 = 1:1) alınmasına sərf ounan xammalın (C
3
 
xlortörəmələri)  və  enerji  daşıyıcılarının  xüsusi  sərfi:  C
3
 
xlortörəmələri - 0,6 t; xlor – 1,8 t; elektrik enerjisi – 150 kVt

saat; 
su  buxarı  –  17 QCoul.  Qurğuda  bir  ton  dördxlorlukarbon 
alınarkən 0,5 ton da xlorid turşusu ayrılır. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
111 
 
Şəkil 3.5. Yüksək temperatur və təzyiqdə СС1
4
 alınması 
prosesinin teznoloji sxemi 
1, 6, 7, 8 – rektifikasiya kalonları; 2 – buxarlandırıcı; 
3, 9  – quruducu kalonlar;  4  –  qızdırıcı; 5  – reaktor; 
10  –  qarışdırıcı;  11  –  soyuducu;  12  –  qaynadıcı;                  
I  –  xlorlaşdırılmış  karbohidrogenlər;  II  –  xlor;                  
III – his, qətran; IV –  hidrogenxlorid; V – CC1
4

II 
  III 



11 

10 
 

  

 
  4 

11 
11 


 

 
10 
   
12 
  
12 
IV 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
112 
3.2. Dixloretanın istehsal texnologiyası 
  3.2.1. Dixloretanın alınma üsulları 
Dixloretan müxtəlif üsullarla alına bilər: 
1)  Etilenin  katalizator  iştirakı  ilə  qaz  və  ya  maye  fazada 
xlorlaşdırılması ilə;      
2) Etanın qaz fazada xlorlaşdırılması ilə; 
3)  Dikon  katalizatorunun  iştirakı  ilə  etilenin  qaz  fazada 
oksidləşdirici xlorlaşdırılması ilə; 
Dixloretanın etilendən alınmasının bir neçə üsulu vardır: 
1) 
Maye  dixloretan  mühitində,  20

30°С  temperaturda 
etilenin xlorla təsiri ilə; 
2) 
Yüksək  təzyiqlərdə  və  0°С–dən  yüksək  olmayan 
temperaturlarda etilenin maye xlor içərisindən buraxılması ilə; 
3) 
Yüksək  temperaturda  (120°С  temperatura  qədər) 
müxtəlif katalizatorlar (CuCl
2
, FeCl
3
, SbCl
5
, heyvani kömür və s.) 
iştirakı ilə etilenin xlorla təsirindən; 
4) 
Mis  katalizatorunun  iştirakı  ilə  300°С  temperaturda 
etilen, hidrogenxlorid və havanın oksigeninin qarşılıqlı təsirindən: 
   CH
2
=CH

+ 2HCl + 0,5О
2
 → СН
2
Сl—СН
2
Сl + Н
2
О      (3.49) 
Sənaye  miqyasında  əsasən,  A.F.Dobryanski  və  onun 
əməkdaşları  tərəfindən  işlənmiş  birinci  üsul  geniş  yayılmışdır. 
Onlar dixloretanın alınmasında ancaq təmiz etilendən deyil,  həm 
də  etilen  tərkibli  qarışıqlardan,  məsələn,  neft  xammallarının 
pirolizi  ilə  alınan  etilen  fraksiyası  və  koks  qazlarından  ayrılan 
etilen  fraksiyasından  istifadə  olunmasının  mümkünlüyünü  isbat 
etmişlər.  
İkinci  üsulla  dixloretanın  yüksək  çıxımını  əldə etmək  üçün  
yüksəkqatılıqlı  etilen  və  maye  xlordan  istifadə  olunması  tələb 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
113 
olunur.  Bu  halda  dixloretanın  əmələgəlmə  reaksiyası  xlorun 
artıqlığında  baş  verdiyinə  görə  dixloretanın  əmələ  gəlməsi  ilə 
yanaşı həm də etilenin digər xlorlaşma məhsullarının alınması da 
baş  verir.  Digər  üsulların  çatışmayan  cəhəti  yan  məhsulların 
yaranması hesabına məqsədli məhsul olan dixloretanın çıxımının 
aşağı  olması  və  həmçinin  də,  dixloretanın  təmizlənməsinin 
çətinliyi ilə bağlıdır.  
Sənayedə 1,2– dixloretan  əsasən 2 üsulla alınır: 
1) Etilenin birbaşa maye fazada katalitik (FeCI
3
) xlorlaşması 
ilə; 
2)  Dikon  katalizatorunun  iştirakı  ilə  etilenin  qaz  fazada 
oksidləşdirici xlorlaşdırılması ilə; 
 
3.2.2. Etilenin birbaşa xlorlaşması ilə 1,2- dixloretanın  
istehsalı prosesinin texnologiyası 
 
Etilenin birbaşa xlorlaşması ilə 1,2– dixloretanın istehsalı üsulu 
sənaye  miqyasında  geniş  yayılmışdır.  Ümumilikdə  etilenin  birbaşa 
xlorlaşması ilə 1,2– dixloretanın alınması 2 mərhələdən ibarətdir: 
1) 1,2 – dixloretanın  sintezi; 
2) 1,2 – dixloretanın  təmizlənməsi. 
Etilenin  birbaşa  xlorlaşdırılması  üsulu  ilə  dixloretanın  sənaye 
istehsalı  prosesinin  texnoloji  sxemi  şəkil  3.6.  –  də  göstərilmişdir.  1 
xloratoruna  daxil  olan  qaz  qarışığının  tərkibində  etilenin  miqdarı  
stexiometrik  qiymətdən  5–10%  artıq    olmalıdır  ki,  xlor  tamamilə 
etilenlə  birləşmiş  olsun.  Reaksiya  qazlarının  tərkibində  sərbəst  xlorun 
olması arzuolunmazdır, çünki xlorun soyudulmayan boru kəmərlərində 
karbohidrogenlərlə  təsiri  temperaturun  yüksəlməsinə  və    karbohidro-
genlərin  alışıb  yanmasına  səbəb  ola  bilər.  Xloratora  verilən  xloru 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
114 
reaksiyaya girən qazların həcminin 8–10% -i qədər hava ilə qarışdırırlar 
ki,  bu  da  etilenin  20–30
0
C    temperaturda  xlorlaşmasını  təmin  edir. 
Təsirdə olan  qazların arasında yüksək kontakt şəraiti yaratmaq üçün və 
onların  dixloretan  mühitində  tam  həllolması  üçün  xloratorda  pərli 
qarışdırıcı quraşdırılır. Əmələ gələn xam dixloretan xloratordan öz axını 
ilə  fasiləsiz  olaraq  2  tutumuna  axır.  Xloratordan  çıxan  qazlar 
(reaksiyaya  girməyən  etilen,  xammal  etilen  və  xlor  fraksiyasının 
tərkibində  olan  qaz  şəkilli  qarışıqlar,  hava)  özü  ilə  xeyli  miqdar 
dixloretan  buxarları  və  əvəzləyici  xlorlaşma  reaksiyası  nəticəsində 
alınan  hidrogenxloridin  bir  hissəsini  aparır.  Odur  ki,  çıxan  qazların 
tərkibində olan dixloretanı  ya  həlledicilərlə  (kerosin və s.) absorbsiya 
etməklə, ya da sxemdə göstərildiyi kimi kondensasiya yolu ilə ayırırlar. 
Çıxan  qazlar  3  doldurmalı  qarışdırıcı  –  kondensatora  daxil  olur.  3 
qarışdırıcı  –  kondensator  4  soyuducusu  üzərində  quraşdırılır.  3 
qarışdırıcı  –  kondensatorunun  yuxarı  hissəsinə  doldurmanı  suvarmaq 
üçün 4 soyuducusundan –20
0
C–yə qədər soyudulmuş dixloretan verilir. 
3 qarışdırıcı – kondensatorunun aşağı hissəsinə verilən qazlar doldurma 
içərisindən  aşağıdan  yuxarıya  doğru,  dixloretana  əks    istiqamətdə 
verilməklə  –15
0
C–yə  qədər  soyudulur  ki,  bunun  nəticəsində  də  bütün 
dixloretan  buxarları  kondensləşdirilə  bilir.  Kondensləşmiş  dixloretan 
suvarma üçün verilən  dixloretanla qarışır və 4 soyuducusuna daxil  olur 
ki,  burada  da  yenidən  –20
0
C–yə  qədər  soyudulur.  3  qarışdırıcı– 
kondensatorunun yuxarı hissəsindən çıxan qazlar 5 skrubberində su ilə 
hidrogenxloriddən yuyulub təmizləndikdən sonra atmosferə atılır. Xam 
dixloretan 2 tutumundan 18 nasosu vasitəsilə 6 neytrallaşdırıcı aparatına 
vurulur  ki,  burada  da  qarışdırılma  ilə  dixloretanda  həllolmuş 
hidrogenxloridin  8  tutumundan  verilən  5–10%  –li  qələvi  məhlulu  ilə 
(NaOH)  neytrallaşdırılması  prosesi  həyata  keçirilir.  Neytrallaşdırılmış 
dixloretan  7  ayırıcısında  qələvi  məhlulundan  ayrılır  və  9  tutumuna 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
115 
yığılır və buradan da qurudulma və rektifikasiya prosesinə göndərilir. 
Dixloretanın  qurudulması  10  rektifikasiya  kalonunda  həyata  keçirilir. 
Bu kalonun aşağı hissəsində  temperatur 75–85
0
C həddində saxlanılır. 
10 rektifikasiya kalonundan dixloretanın su ilə azeotrop qarışığı qovulur 
və  12  defleqmatorunda  kondensləşdirilir,  bir  hissəsi  10  kolonuna 
suvarma kimi qaytarılır, distillat isə 13 ayırıcısında ayrılır, su təmizləyici 
stansiyaya  göndərilir,  orada  təmizləndikdən  sonra  kanalizasiyaya 
axıdılır.  Dixloretan  isə  9  tutumuna  qaytarılır.  10  kolonunun  kub 
hissəsindən  susuzlaşdırılmış  dixloretan  çıxarılır  və  14  rektifikasiya 
kalonuna  göndərilir  ki,  burada  da  dixloretan  distillatı  trixloretan  və 
polixloridlərdən (kub mayesi) ayrılır. 
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
116 
 
   Şəkil 3.6. Etilenin birbaşa xlorlaşdırılması ilə  
 dixloretanın alınması prosesinin texnoloji sxemi: 
 
1 – xlorator; 2 – xam dixloretan tutumu; 3 – qarışdırıcı-kon-
densator; 4 – soyuducu; 5 – yuyucu skrubber; 6 – neytrallaşdırıcı; 
7,  13  –  çökdürücü;    8  –  qələvi  tutumu;  9  –  neytrallaşdırılmış 
dixloretan tutumu; 10, 14 – rektifikasiya kalonları; 11,15 – qayna-
dıcılar; 12,16 – defleqmatorlar; 17 – soyuducu. 
 
 
 

 
II 
  1  
 
    2 
 
IV 
III 
 


VI 
VII 
12         
16 
 
 17 
VIII 
        
     
15
 
IX 
10 
 
14 
11 

 
 
 7 
  
18 

 

 
1

18 

 
 
 
 

13 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
117 
       3.2.3. Etilenin oksidləşdirici xlorlaşdırılması ilə 1,2- 
                 dixloretanın alınması prosesinin texnologiyası 
 
Bütün  əvəzedici  xlorlaşma  və  dehidroxlorlaşma  üsulu  ilə 
xlor  üzvi  məhsulların  aılnması  proseslərində  külli  miqdarda  yan 
məhsul kimi  hidrogenxlorid alınır. Bu səbəbdən də  oksidləşdirici 
xlorlaşma  proseslərinin  həyata  keçirilməsi  böyük  miqdarda 
hidrogenxloridin  utilizə  olunmasına  şərait  yaradır.  Xlorlaşma  və 
oksidləşdirici  xlorlaşma  mərhələlərinin  birləşdirilməsi  xlora  görə 
balanslaşdırılmış  istehsal  sahələrinin  yaradılmasına  imkan  verir. 
Oksidləşdirici 
xlorlaşdırma 
prosesi 
əsasən 
heterogen 
katalizatorların  iştirakı  ilə  qaz  fazada  aparılır.  Katalizator  kimi 
mis, qələvi, nadir torpaq və bir sıra digər metalların (və ya onların 
qarışığının) birləşmələrinin müxtəlif tərkib və quruluşa malik olan 
məsaməli daşıyıcılar üzərinə  hopdurulması  ilə hazırlanan kontakt 
sistemlərindən istifadə olunur. Oksidləşdirici xlorlaşma prosesinin 
əsasını  tərkibində  mis-2  xlorid  olan  katalizator  üzərində,  qaz 
fazada  hidrogenxloridin  oksidləşməsi  (Dikon  prosesi)  təşkil  edir. 
Dikon  reaksiyası  ilə  xlorlaşma  prosesinin  birgə  baş  verməsi 
zamanı reaksiyanın tarazlığı sərf olunan xlorun miqdarından asılı 
olaraq  yer  dəyişir,  odur  ki,  təcrübi  olaraq  hidrogenxloridin  tam 
çevrilməsi  baş  verir.    Baxılan  oksidləşdirici  xlorlaşdırılma 
reaksiyalarının hamısı lazım olan temperatur intervalında praktiki 
olaraq  dönməyəndir.  Bu  halda  hidrogenxloridin  oksidləşməsi  və 
oksixlorlaşma reaksiyalarının əsas katalizatoru mis xlorid olur. Bu 
proses  üçün  Dikon  tərəfindən  hidrogenxloridin  oksidləşməsi 
reaksiyasının sxemi aşağıdakı  kimi təklif olunmuşdur.  
qaz
Cl
Cl
Cu
CuCl
2
2
2
2
2



Download 3.11 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   27




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling