Egey madeniyati kóbinese Krit-Miken mádeniyatı dep te ataydı. Óytkeni Krit atawı hám Miken Grek mádeniyatınıń tiykarǵı orayları sanalgan


Download 104 Kb.
Sana18.04.2022
Hajmi104 Kb.
#641605
Bog'liq
Egey madeniyati kóbinese Krit
686407, XIX asrning ikkinchi yarm XX asr boshlarida Turkiston o`lkasida (3), TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGINING TASHKIL ETILISHI TARIXI (3), A2 Extra grammar practice worksheets answer key, Iqtisodiyot fakulteti, Жасур Пр, 1649786760, 1649136978 (1), 3-metrologiyaa, ogabek, sentrifuga usulda temir-beton quvurlar ishlab chiqarish korxonasini loyihalash. 2 (2), sentrifuga usulda temir-beton quvurlar ishlab chiqarish korxonasini loyihalash. 2 (2), Akbar, temurmalik.chiziqlialgebra.amaliy

Egey madeniyati kóbinese Krit-Miken mádeniyatı dep te ataydı. Óytkeni Krit atawı hám Miken Grek mádeniyatınıń tiykarǵı orayları sanalgan. Sonıń menen birge bul dáwirdi tań qalǵanday patsha Minosning atı menen Minoy mádeniyatı dep te ataydı.


Eramızdan aldınǵı úsh mıńınshı jıllardıń aqırı, eki mıńınshı jıllardıń baslarında Krit atawlarında Knoss, Festa, Mali hám Kato-Zakro qala mámleketleri payda boldı. Qalalardıń tutqan ornın esapqa alınıp, geyde olardı «Saray mádeniyati» dep te ataydı. Bul dáwirde tiykarǵı Shınıǵıw awıl xojalıǵı bolıp, bunda dán, júzim, zeytun jetistirilgen. Xojalıqta sharwashılıq, ónermentshilik hám sawda da zárúrli orın tutqan.

Krit mádeniyatına tiyisli Knos sarayı «Labirint» atı menen tariyxga kirgen bolıp, onıń birinshi qabatida saqlanıp qalǵan. Ol kóp qabatlı qurılıs bolıp, 300 xanadan ibarat bir gektardan kóbirek jerdi iyelegen. Sarayda suw ótkiziwshi úskene (vodoprovod), kanalızaciyava vannalar, ónermentshilik ustaxanalari bolǵan. Saraydıń jasırın reti kelgendeden hayal qudaydıń qolında jilandı ustap turǵan háykelshesi tabılǵan. Saraydıń diywallarında házirshe «Guller teriwshi», «Qusti tutıwga shaylanıp atrǵan pıshıq», «ho'kiz benen oyın» sıyaqlı súwret tábiyat kórinisileri saqlanıp qoligan.


Krit óziniń sızıqlı háriplerinen ibarat óz jazıwına iye bolǵan. Lekin bul jazıwdı házirge shekem hesh bir alım oqıp shıǵıwǵa iye bolmaǵan.

XI-IX ásirlerdiń Gomer asri dep atalıwınıń tiykarǵı sebeplerinen biri, bul dáwirdi jaritib beretuǵın tiykarǵı derek Gomerning « Odisseya», «Illiada» dástanları bolǵan. Bul dáwirde mámleketshilik, qala - saray turmıs mádeniyatı hám jazıwı joq bolıp baradı.


Miynet quralların temirden soǵıwǵa o'tiliwi nátiyjesinde miynet ónimliligi talay asadı, dıyxanshılıq hám sharwashılıq rawaj tabadı. Sawda - satiqda bolsa ayırbaslaw quralı qaramallar esaplanǵan.

Arxaeoligik dáwir ózine tán ózgesheligi sonda, Grek mámleketinde úsh ásir dawamında awıldan qalaǵa, Urıw -qáwimlik dúzimlik, patriaxrat munasábetlerinen klassik qulshilik basqıshına ótiw ushın jay etiledi.

Qala -mámleket socialliq ómiriniń tiykarǵı forması bolıp qaladı. Mámleket basqarıw princpısınıń formaları - monarxiya, oligarxiya, aristokratik hám demokratiyalıq respublika bolǵan. Grekler finikiyaliklerdiń jazıwı tiykarında 24 háripten ibarat óz álippelerin jaratqan. Bul álippede de dawıssız, da dawıslı seslerdi ańlatiwshı 24 hárip bolǵan, Grek mámleketinde tálim sistemasınıń jetiskenligi sebepli polistiń erkin adamları arasında sawatsizlar joq edi. Jámiyet qádiriyatları hám ádep-ikramlıq normalar qáliplese baradı. Bunda patriotlıq hám puqaralıq zárúrli orın tutqan. Óz qalasın qorǵaw hár bir puqaranıń dańqlı minneti esaplanǵan. Tap sol dáwirde insan denesi menen ruxlanıw ortasında uyqaslıqtı ańlatiwshı ideal insan tuwrısında ideya qáliplesedi.

Filosofiya hám basqa pánler payda boladı. Filosofiya pánine Fales, Pifagor bolsa matematikaǵa tiykar saladı.

Aldın aǵashdan, keyinirek tastan paydalanıp jasalatuǵın monumental músinshilikke tiykar salinadi. Usılardan kóbirek tarqalǵanı : 1) jalańash haldaǵı er adamlardıń háykelleri - «kuros»; 2) tik turǵan hayallar háykelleri- «kora».

Poeziya salasında Gomerning «Illiada» hám «Odisseya» dástanları jaratıladı. Keyin shayır Gessiod tárepinen «Teogoniya» hám «Hayallar katologi» poemalarida áyyemgi mifologiya óziniń klassik dárejesine kóteriledi. Áyyemgi shayırlar arasında Arxilox (lirik poeziya tiykarlawshisi), hám de shayıra S. O. Lesbos dóretiwshilikleri bólek orın tutadı. Gózzallıq, muhabbat, huzur-halovatni kuylagan Anakreonta dóretiwshiligi A. S. Pushkin dóretpesine de úlken tásir kórsetken.

« Greciya ápsanası» atı menen tariyxga kirgen klassik dáwirde (er. ald. v-Iv a.) áyyemgi grek civilizaciyasi hám mádeniyatı jasnap joqarı shıńǵa shıqtı. Bul dáwirde grekler Iranlıqlar ústinen jeńiske eriwgen, ekonomika, sawda keń rawajlanadı. Afina Orta Jer teńizinde eń úlken sawda orayına aylanadı. Afina, Egipet, Karfagen, Krit, Siriya, Finikiyaliklar menen sawda baylanısların júrgizedi.

Grek filosofiyası joqarı dárejege kóteriledi. Sol dáwirde áyyemgi dáwir sanalılıq kósemleri Sokrat, Platon, Aristotel sıyaqlı ullı filosoflar jasap dóretiwshilik etkenler. Sokrat birinshi bolıp insannıń ómiri, jaqsılıq, jamanlıq, ádalat sıyaqlı mashqalalardi baqlaw etiwge tiykarǵı orın berdi. Sokrattıń shákirti Platon Afina aristokratiyasining wákili edi. Ol eramızdan. Ald. 385 jılı Akademiya atı menen filosoflar mektepti shólkemlestirgen. Platon óziniń ideal qala mámleketti shańaraǵı, haqqında múlki bolmaǵan filosoflar basqarıwı zárúr edi. Ideal qalanıń xalqı jawıngerler hám ápiwayı xalıq (ónermentler hám dıyxanlar ) ǵa bólınar edi. Kelip shıǵıwı sırt ellik bolǵan qullar da bar edi. Platon sistemasın Aristotel ( er. ald. 384-322 jj.) sın pikir astına alǵan edi. Onıń «Siyasat» atlı ataqlı shıǵarmasında sol dáwirde málim bolǵan bilimlerdi bólek tarawlarǵa - botanika, fizika, siyasat, tariyx sıyaqlı atlarǵa birinshi márte bólingen edi. Ol «Metafizika» shıǵarmasında filosofiya pániniń metafizik baǵdarına tiykar salǵan. Ol Makedoniya patshası Aleksandr Makedonskiyning ustazı bolıp, «Birinshi muǵallım» atı menen ataqlı bolǵan.

Tap sol dáwirlerde «Tariyx pániniń atası» Geradot (er. ald. 490 -430 jj.), atom teoriyasınıń tiykarlawshisi Demokrit ( er. avv. 460 -370 yy.), ataqlı táwip, 72 kitap avtorı Gippokrat (er. avv. 460 -375 yy.) sıyaqlı ataqlı ilimpazlar jasap dóretiwshilik etken.

Arxitektura hám qala qurılısı boyınsha Miletlik Gippodam tárepinen qalalardıń joybarlaw koncepciyasi islep shıǵılǵan bolıp, oǵan kóre qala jámáát orayı, jasaw ushın turaq-jay hám de islep shıǵarıw hám port zonalarınan ibarat bolıwı kerek edi. Monumental qurılıstıń tiykarǵı túri sıyınıwxonalar bolǵan.

Arxitektorlar - Grektin hám Kalikratlar tárepinen qurılǵan Afina Akropoli jáhán arxitekturasınıń kem ushraytuǵın úlgilerinen biri esaplanıp, ol jaǵdayda 46 ústin hám háykeller ámeldegi bolǵan.

Belgili arxitektura imaratları ishinde dúnyanıń jeti mójızası biri efesdagi Artemida sıyınıwxanasi bolıp, oǵan jawızlıq tımsalı bolǵan Gerostrat tárepinen ot qoyılǵan edi. Qayta tiklengen sıyınıwxana qurılısında músinshiler Praksitel hám Skopaslar tárepinen islengen 127 ústin ájayıp háykeller hám súwretler sáwlelendirilgen edi. Klassik dáwirde grek músinshilik kórkem óneri «ellada» jetekchi orındı iyelegen edi. músinshiler ishinde eń belgilisi Fidiy bolıp, onıń olimpiadada jaratqan Zevs háykeli (boyı 14 m) álemdiń jeti ájayıp atınan biri esaplanǵan.

Onıń Afina háykeli (boyı 12 m) Afina Akrapolining orayına qoyılǵan. Promaxos (Afina jawıngershisı) háykeli (boyı 9 m) jawınger kiyimin kiygen, nayza ustap turǵan hayal quday túsinde suwretlengen bolıp, ol Afinaning batıs qudratin ańlatpalaǵan. Fidiy Afina Akrapoli qurılısında da qatnasqan.

Pifagor Regiyskiy «Ayaǵınan tiken shıǵarap atırǵan bala», Miron «Diskabol» hám «Afina hám Marsiy», Pliklet «Dárifora» hám «Yaralangan Amazonka» sıyaqlı háykellerdi jaratqan. Poliklet insan denesiniń múnásipligi haqqında «Qanon» shıǵarmasın jazǵan.

Praksitel', Skopas, Lissil tómen klassika dáwir wákilleri bolıp tabıladı. Praksite' grek músinshiliginde birinshi bolıp jalańash hayal obrazı - «Afrodita Knidskaya» háykelin jaratqan. Praksitel' ijodi ushın talǵam, názik gózzallıq tán bolıp, olar «Musallas quyayotgan satir», «Erot» háykellerinde ásirese jaqtı kórinetuǵın bolǵan.

Skopas Praksitel' menen birgelikte efesdagi sıyınıwxona hám Galikarnasdagi Artemida mazarın qurıwda qatnasqanlar. Saray súwretshii Lissip Aleksandr Makedonskiyning háykelin jaratqan. Ol insannıń ishki dúnyası, keshinmalarini óz shıǵarması arqalı kórinetuǵın etken. Buǵan «Dem alıp atırǵan Germes», «Shippagini baylanıstırıp atırǵan Germes», «erot» dóretpeleri mısal bóle aladı.

Poeziya salasında Afina demokratiyasın qabıl ete almay aristokratiya siyasiy gruppasın óz shıǵarmasında ullılap kuylagan shayır Pindar Olimpiada oyınları jeńimpazlarına atab táripler, qosıqlar jazǵan.

Áyyemgi Grek mádeniyatındaǵı teatr salasında tragediya, komediya janrlari payda bolıwı zárúrli waqıya esaplanadı. Grek teatri awıl xojalıǵı xomiysi bolǵan Dionis húrmetine ótkeriletuǵın bayramlar waqtında atqarıw etiletuǵın xalıq qosıqları hám oyınları tiykarında payda bolǵan. Dionis bayramları toklar, terekler japıraq shıǵarǵan báhárde hám kuzda ótkerilgen. «Tragediyalar atası» esxil (525-458 y.) 90 nan artıq tragediya jazǵan. esxil óz tragediyalarida tań qalǵanday waqıyalardan paydalanǵan bqlsa, olarda óz dáwirdiń zárúrli máseleleri keń orın tutqan. Mısalı, halok bolıp baratırǵan matriarxat menen patriarxat ortasındaǵı qarama-qarsılıqlar máselesine arnalǵan «Oresteya» trilogiyasi: «Agamemnon», «Xoeforlar» hám «Avmenida» dóretpelerinen ibarat. Onıń eń ataqlı tragediyalari bolsa «Shınjırband Prometey» hám «Parsılar» bolıp tabıladı. «Shınjırband Prometey» shıǵarması insannıń kúsh-qudıreti, shıdamlılıǵı ullılıǵı tımsalı bolıp tabıladı.

Taǵı bir ullı tragediya shayırlarınan biri Sofokl (469 -406 ) bolıp, ol 120 dan artıq tragediyalar jazǵan. Olardan bizgeshe ettitasi etip kelgen, tek. Afina teatrida daslep qoyılǵan «^ Antigona», «Shoh edip» dóretpeleri oǵan dańq hám húrmet alıp kelgen.

Tragediya janri menen birgelikte komediya janri da vujudga kelip, rawajlanadı. Komediya janrining ákesi Aristofan (450-388) bolıp, onıń dóretpelerinde ápiwayı, túsinikli, xalıq tilinde jazılǵan hám turmıstıń zárúrli máseleleri, atap aytqanda, tınıshlıq mashqalası sáwlelendirilgen. Atap aytqanda, onıń «Tınıshlıq», «Hayallar xalıq jıyınida», «Atlılar» dóretpeleri óz dáwirinde ataqlı bolǵan.

Áyyemgi grek mádeniyatınıń sońǵı dáwiri - bul ellinizm (323-146 y.) bolıp tabıladı. Bul dáwirde mádeniyat birpara tarawlarında, atap aytqanda, filosofiyada erisilgen tabıslar dárejesinden tómenlew jaǵdayları júz beredi. Bul dáwirde grek mádeniyatınıń basqa mámleketlerge, atap aytqanda, Orta Aziyaǵa tásiri kúshayadi. hátte bul process Grekistonning Rimge ǵárezli bolǵanınan keyin de dawam etedi. Rim Grekistonni siyasiy tárepten baǵınıqlı etedi.

Pán salasında bul dáwirde etakchi orındı matematika iyeleydi. Onıń tiykarlawshileri Evklid hám Arximed sıyaqlı ilimpazlardıń ijodi sebepli matematikadan mexanika, optikalıqa, qurılıs tarawlarında paydalaniletuǵın bolındı. Astronomiya, medicina hám geografiya tarawlarında zárúrli tabıslar qolǵa kirgizildi.

Bul dáwirde arxitektura salasında kóplegen sánatli saraylar, kitapxanalar, gimnaziyalar, turaq-jaylar qurıldı. Atap aytqanda, Aleksandriyada 799 mıń oramlı kitaplar turatuǵın kitapxanalar qurılǵan. Arxitektor Sostratning joybarı tiykarında dúnyanıń etti mo''jizasidan biri, 120 m. biyikliktegi Aleksandr mayaqı júzege keliw etilgen.

Áyyemgi Grekiston mádeniyatı jáhán mádeniyatına úlken tásirin ótkerdi hám házirge shekem óz áhmiyetin joǵatmay kelip atır.

Grek mádeniyatisiz házirgi Evropa mádeniyatın oyda sawlelendiriw etip bolmaydı. Sonıń menen birge Shıǵıs dúnyası da ellinizm mádeniyatisiz basqashalaw kóriniske iye bolǵan bolar edi.

^ 2. Áyyemgi Rim mádeniyatı.

Áyyemgi Rim mádeniyatı er. avv. vIII ásirden eramızdıń 476 jılınasha dawam etken. Áyyemgi Rim mádeniyatınıń ornı hám roli tuwrısında mataniyatshunos ilimpazlar tuwrısında eki qıylı qaraw ámeldegi:

1. Belgili mádeniyatshunoslar O. Shpengler hám A. Toynbilarning pikrine qaraǵanda, áyyemgi Rimlikler ǵárezsiz mádeniyat hám civilizaciyani jarata almaǵanlar, olar mámleket, huqıq hám texnika tarawlarında tabıslardı qolǵa kirgizgenler tek, basqa tarawlarda Rimlikler ellinizm dárejesine eta almaǵanlar.

2. Basqa ilimpazlar, atap aytqanda, D. A. Silichev buǵan keri bolıp esaplanıw basqasha pikirdi ilgeri jıljıtıp, Rim mádeniyatı hám civilizaciyasi da ayriqshalıǵı, ayrıqshalıǵı menen ajralıp turıwın hám jáhán mádeniyatında óz ornı bar ekenligi belgilengenler etedi.

Rimlikler kóp tarawlarda ellinlarga o'xshar edi. Bul shubhasız, biraq, usınıń menen birge olar ózleriniń qádiriyatları hám ideal sistemasın jaratqanlar. Bular taypasına ásirese patriotlıq, puqaralıq minnetine sadıqlıq, qudaylarǵa ıqtıqat, Rimde joqarı qádiriyat sapasına kóterilgen edi. Rimlikler nızamdı bólek qadrlar, oǵan baǵınıwdı sharapatlı dep biliwar edi. Olar ushın social máp jeke mápden ústin turar edi. Kisiniń tómendegi muruvatlilik sapaları ullılanǵan :

1. Sadıqlıq. er. avv. v asirde sıyınıwxona qurılǵan bolıp ol jaǵdayda (puqaralar ortasındaǵı munasábet, askarlarning óz basshılarına sadıqlıǵı - jaqtı sáwlelendirilgen edi);

2. Mártlik- óz jumısın orınlawda batırlıq, hár-qıylı aldov hám wádelerge berilmaslik, sotilmaslik;

1.
Húrmet-shafkat- mártlik ushın táǵdirleniw hám ullılanıw ;
2.
erkinlik - 238 jılı oǵan atab sıyınıwxona qurılǵan. Bularǵa mısallar :
1.
Yuniy Brut haydab jiberilgen patsha Tarkviniya tárepinen uyımlastırılǵan suyıqasdda qatnasqanı ushın óz uwılların ólimge húkim etip etdirtirgan.
2.
Muciy Scevola - etrussk patshası Parcenaning áskeriy lageriga tıńshılıq maqsetinde barǵanında qolǵa túsip, óz erk-ıqrarınıń qatańlıǵınıń kórsetiw ushın óz qolın órtda kuydirgan edi.

Rimlikler erkin puqara menen qul ortasındaǵı qarama-qarsılıqlardı kúshaytirdilar. erkin kisi ushın siyasat, urıs, huqıq nızamların islep shıǵıw, tariyxshunoslik hám dıyxanshılıq menen shuǵıllanıw jaǵımpazlı esaplanǵan. ónermentshilik, músinshilik, súwretshishilik, aktyorlıq hám dramaturglik jaǵımpazlı kásip sanalgan. Barlıq qol miyneti qullarga tiyisli bolǵan. Atap aytqanda, jalǵan sóylewshilik, jaǵımpazlıq sıyaqlı illetler de qullarga tiyisli esaplanǵan. Rim klassik qulchilik basqarıw princpısınıń eń joqarı shıńina kóterilgen edi.

Áyyemgi Rimde birinshi bolıp Nibur tárepinen belgilengen urıwlaslıq tiykarındaǵı xalıqtıń strukturalıq dúzilisi zárúrli rol oynaǵan. Rimdiń xalqı 300 dane urıwdan ibarat bolıp, olardıń hár bir on danası kuriyaga birlesar, on dana kuriya- tribuni tashkil qılatuǵın edi. Ush tribu - bul ush qáwim lotin, sabin, etrussklardan ibarat edi. Sol tribularning aǵzaları teń haqılı puqaralar - patriciylar edi. Italiyanıń basqa jaylarınan Rimge kóship kelgen adamlar hám olardıń ájdadların plebeylar dep ataǵan. Plebeylar arasında da bay-bay kisiler bolǵan, lekin olardıń arasında jarlılar kópshilikti shólkemlestirgen. Rim xalqı ishinde qullar huqıqsız «gapiruvchi haywan» edi.

Rimlikler salıstırǵanda jawınger bolǵanlar hám áskeriy mártlik olar ushın joqarı qádiriyat esaplanǵan. Jawıngerlerdiń boshqinchilik júriwleri sebepli Rim imperiyaning paytaxtına aylandı. Rim huqıqı, ájayıp jıllar, turar jaylar, jámiyetlik úyleri Rimdiń úlken jetiskenlikleri esaplanǵan. Mámleket qurılısı salasında respublika hám imperiya basqarıwı formaları jaratılıp, bular rawajlanıwlashtirib barılǵan.

Ruwxıy mádeniyat salasında rimlikler grek mádeniyatınıń miyrasxorları esaplanardilar. Kóplegen grek qudayları atları ózgertirilgen. Mısalı, Zevs-Yupiterga, Kronos-Saturnga, Poseydon-Neptunga, Afrodita-venera, Artemida-Dianaga, Afina-Minervaga aynalǵan.

Rimliklerdiń dem alıwı da tiykarınan bir hil bolǵan : juwınıw bólmesilerge barıw hám ol erdagi shınıǵıwlar maydanshalarında bolıw, filosofiyalıq tarawda sáwbetler o'tkzish, kitapxanalarında shuǵıllanıw yamasa bosseynlarda demalıs olar ushın ádetiy hal bolǵan.

Eramizǵa shekemdıń I ásirinde gladiatorlik sawashları ushın qurılǵan Kollizey amfiteatri óziniń úlkenligi menen ajralıp turǵan. Amfiteatrga bir waqtıniń ózinde 50 mıń tamashagóy jaylawa alǵan. Amfiteatr arenalariga 11 mıń jırtqısh shıǵarılǵan, 10 mıń gladiator bir-biri menen urıs etken hám jırtqısh haywanlar menen alǵanlar. Kópshilik yaralangan gladiatorning tiri qalıwı yamasa óltiriliwi tábiyat kórinisin tamasha etken.

Rimlikler arasında cirk oyınları, ásirese tórtew yamasa altı at qosılǵan eki dóngelekli aravalar báygesi ataqlı bolǵan.

Rimliklarda tómendegi ǵalabalıq iri bayramlar bolǵan :
Saturnaliya - hár jılı dekabr' ayında Saturn xudosiga atalib ótkeriletuǵın bayram bolıp, ol karnaval menen baslanǵan, bayram waqtında siyasiy gruppalıq ayırmashılıqlarǵa ámel etilgen. Jarlılarǵa sadaqa berilgen, bir-birlerine óz-ara sıylar jalǵawǵanlar.

Luperkaliya - quday Favkaga atalib (sharba qáwendersi), áyyemgi hasıldarlıq sıyqırshılıǵı menen baylanıslı bayram bolǵan.

Bul bayramdı hár jılı fevral' ayında ótkeriwgen. Sol kúni hámmeni qamshı menen urib shıqqanlar (qamshı febrica delingen, sonnan fevral' ayınıń atı kelip shıqqan ).

Mifologiya salasında Rim menen baylanıslı miflar, mısalı, «Rim dúnya orayi», «Rim- turaqlı qala» sıyaqlı dúnya ústinen Rimdiń húkimranlıq etiwi ideyası bólek orın tutqan.

Filosofiya hám basqa pán tarawlarında da rimlikler grekler ızınen barǵanlar.

Rim suwretleytuǵın kórkem óner kórinetuǵındalari derlikk greklerdiń dóretpeleri nushalarini hám ishki dúnyasın suwretlaganlar. Rim jazıwshıları romantik janriga tiykar salǵanlar.

Ańızǵa kóre Rimge er. avv. 753 jılı Romul hám Remillar tiykar salǵanlar. Sol waqıttan Rimdiń monarxiya basqarıwı tariyxı baslanadı. Ol dáwirde jámiettiiń zárúrli máselelerin xalıq jıynalısı sheshken. Patriciylarning (túpkilikli xalıq ) abıraylı aqsaqallarınan «Ǵarrılar keńesi» tuzilib, onı latınshadan Senat dep atawǵan. Daslep Senat hám patsha xalıq jıynalısqa súyene otirip mámleketti mekeme etiwgen.

Er. avv. 510 jılı Senat menen patshanıń keriligi nátiyjesinde patsha Takviniy awdarılıp, Rimde aristokratik Respublika basqarıw sisteması ornatildi. Puni urıslarınan keyin (264-146 yy.) Karfagen jeńiliwge uchragach Rim impiriyasining aymaǵı talay kengaydi hám Rimdiń abıraysı kúshayadi. Birpara ilimpazlar Rimge kóship kelip dóretiwshilik etediler. Maslan, tariyxchi Polibiy kóp úsheklik Rim tariyxına tiyisli óziniń «Tariyx» shıǵarmasın Rimde jazadı.

Avgust (er. avv. 30 -14 y.) dáwiri tariyxchisi Tit Liviy 142 jilddan ibarat (Rimdiń shólkemlestiriw etilgeninen keyingi tariyxı ) ni jazǵan. er. avv. I asirde jasaǵan Galikarnass Dionisiy «Áyyemgi Rim esteliklari» degen kitap jazǵan. Ol mádeniyatshunoslikning tariyxı ushın zárúrli derek esaplanadı. Korneliy Tacitning «Tariyx» kitabında 68-69 jıllardaǵı puqaralar urısı hám Flaviy dáwiri tariyxı bayanlaingan. Onıń «Jılnamalar» atlı shıǵarmasında Avgust ólimi menen Neron ólimi arasındaǵı waqıyalar jazılǵan.

^ Yuliy Cezar da «Gall urısları haqqında jazbalar» hám «Fuarolar urısı haqqında jazbalar» atlı kitaplardı jazdırib qaldırǵan. Bul dóretpeler Rim tariyxın, atap aytqanda, onıń mádeniyatın úyreniwde zárúrli derekler bolıp tabıladı.

Grek ádebiyatı tásirinde bir qatar shayırlar hám dramaturglar payda boladı. Olar ishinde Plavt hám Terenciylarning komediyalari házirge shekem etip kelgen. Liviy Andronik Gomerning «Odisseya»sini lotin tiline awdarma etken. Bul dáwir shayırlarınan Luciliy turmıs temaları boyınsha qosıqlar jazıp, oǵada baylıq artınan quvuvchi sıqmarlar ústinen kulgan.

Er. avv. 27 jılı Rim respublika atı menen atalsada ámelde avtoritor basqarıwındaǵı imperiyaga aylandı. Birinshi imperator, principiat (usınıń sebepinen imperiyani principiat dep atalǵan ) bolǵan Oktavianga Senat Avgust ataǵın - «Múqaddes kisi» degen eń húrmetli at bergen. Oktavian dáwirinen baslap pútkil Apenin yarım atawı Italiya dep atala baslanǵan. Bes ásir dawam etken imperiyasida Avgust dáwiri (er. avv. 20 -14 y) rim mádeniyatınıń altın dáwiri esaplanadı.

Siseron Rim mádeniyatınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan. Ol ullı filosof, aratorlıq teoretiksi hám siyasatshı edi. Ol óz dóretpelerinde grek filosofiya mektebiniń barlıq aǵısların ǵalabalastırıwǵa ıntıladı. Rim stoicizmining wákilleri Seneka, epiktet hám imperator Mark Avreliylar bolıp, olardıń úshewsi da filosofiyanı insannıń duyoviy mazalardan waz keship, etikalıq etuklikka etiwiwi tuwrısındaǵı táliymat dep túsiniwar edi. Stoiczmlik xristianlik táliymatınıń qáliplesiwine kúshli tásir etken.

Imperiya dáwirinde pánler rawajlanıwı gúzetiledi. Úlken Pliniy, Ptolomey hám Galen belgili ilimpazlar edi. Úlken Pliniy tárepinen 37 úsheklik «Tábiy pánler tariyxı» shıǵarması jaratıldı. Bul dóretpe sol dáwirde tábiy pánler enciklopediyasi rolin oynaǵan.

Ptolomey dúnyanıń geocentrik dúzilisi tuwrısındaǵı táliymatqa tiykar salındı. Onıń «Almagest» shıǵarması astranomik bilimler boyınsha qomus edi. Ol optikalıqa, matematika hám geografiya tarawlarına tiyisli dóretpeler de jazǵan.

Áyyemgi dúnyanıń ataqlı táwiplerinen biri Asklepiad, Korneliy Cel's, Klavdiy Galen bolıp, olardıń ishinde ^ Klavdiy Galen (131-201 y.) ataqlı edi. Daslep ol gladiatorlik mektepte islep, keyin Rim imperatori sarayında táwiplik etken. Klavdiy Galen 400 den artıq dóretpeler jazǵan. «Onıń táwiplik kórkem óneri», «Em usıllari», «Dárilerdiń tártibi haqqında» dóretpeleri bólek áhmiyetke iye esaplanadı.

Onıń dóretpelerinen, atap aytqanda, túp babaımız Ibn Sino da paydalanǵan.

Jaratılǵan estelikler ishinde Koliziy yamasa Flaviy amfiteatri bólek ajralıp turadı. Ol gladiatorlik jangi hám basqa ǵalabalıq tamashalar ushın qurılǵan bolıp, 50 mińnen aslam kisin sig'dirar edi.

Imperator dáwirinde vergiliy Qoyshılar qosıqlarınıń kompleksi «Bukolikalar» shıǵarmasın hám «Georgiki» atlı poemasini jazıp, ol jaǵdayda dıyxanlarǵa máslahát beredi hám tábiyaat gózzallıǵın kuylaydi. Onıń tamamlanmagan poemasi «eneyda» bolıp, ol jaǵdayda Rimdiń tań qalǵanday bas puqarası eneyaning hádiyseleri kuylanadi.

Ovidiy óziniń «Íshqı kórkem óneri», «Japsaq-ruwxıy azaplar» hám «Pontdan xatlar» atlı dóretpelerinde Avgust dáwirindegi aslzodalar turmısın sın pikir astına alıp, Avgust ǵázepine dus kelgen. Basqa dóretpelerinde bolsa óz qayǵı -alamini hám miynetkeshlerdiń salmaqli turmısın sáwlelendirgen. Sol sebepli Qara teńiz jaǵasındaǵı Tóbea qalasına súrgin etilgen.



Eramızdıń I ásirinden baslap Rimlikler ásirese olardıń joqarı siyasiy gruppaları, zodogonlari turmısında ruwxıy jarlılıq procesi kúsheyip bardı. Rim imperatorlari Kaliguala hám Neron qahriqattiqlik hám ruwxıy buzıqlıq nishanlarina aylanadılar. Ruwxıy boslıq hám krizis Rim jámiyeti apatınıń bas sebepleriniń birine aylandı.

395 jılı Rim imperiyasi eki bólekke, Arqa hám batıs bólekke ajralıp ketedi. 476 jılı bolsa rimliklerdiń german qáwimleriniń áskerinen náwbettegi jeńiliwi nátiyjesinde aqırǵı imperator Romul Avgustinni taxtdan túsiriledi. Nátiyjede batıs Rim imperiyasi tawsıladı. Lekin Rim mádeniyatı óziniń Rim huqıqı, arxitektura, ádebiyat pánleri boyınsha erisken jetiskenlikleri jáhán mádeniyatında óz ornın iyeledi hám házirshe jasap kelip atır, insanlardı tańlanıwǵa salıp qoyıp atır.
Download 104 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling