Ekologiya


Download 71.63 Kb.
Sana12.11.2021
Hajmi71.63 Kb.

Ilova 1

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI

MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI

TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI

“Energiya ta’minlash tizimlari” kafedrasi


EKOLOGIYA



fanidan
AMALIYOT
TOPSHIRIQ №1

Bajardi: Axborot Xavfsizligi ta’lim yo‘nalishi

716-19 guruh
Aktamov Farrux
Qabul qildi: Saidova Gulchehra


Toshkent 2021
EKOLOGIYA” fandan

I. Amaliy topshiriqni bajaring.

1.1-topshiriq. Yog'ochni hosil bo’lishi uchun zarur bo'lgan karbonat angidrid miqdorini aniqlash.

Har qanday katta shaharning ekologiyasini, ayniqsa, Toshkent singari ulkan texnogen metropolisni yashil maydonlarsiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Ushbu o'ziga xos "shahar o'pkalari" shahar atmosferasini kislorod bilan boyitadi va uni tozalaydi. Yashil o'simliklar tomonidan kislorodni chiqarish jarayoni ularning o'sishi bilan bevosita bog'liqligini tushunish kerak, bu juda sekin jarayon bo’lib: daraxtlar yillar, o'nlab va hatto asrlar davomida o'sib, bir necha daqiqada yonib ketadi. Ushbu ikkala jarayonni turli yo'nalishlarda ketadigan bitta kimyoviy reaktsiya bilan ifodalash mumkin. Bir holda, uglerod atomi kislorod molekulasini biriktirib, karbonat angidrid (CO2) hosil qiladi, boshqasida esa karbonat angidrid molekulasi o'simlik tomonidan so'riladi. Shu bilan birga u parchalanadi: uglerod atomi yog'och hosil bo'lishiga xizmat qiladi va kislorod molekulasi atmosferaga chiqadi. Ya'ni, yog'ochni shakllantirish jarayonida kislorod yon mahsulot hisoblanadi.

Tabiiyki, yog'och nafaqat ugleroddan tashkil topmaydi. Har bir o'simlik ma'lum miqdorda suv va mineral tuzlarni o'z ichiga oladi. Ma'lumki, yangi kesilgan o'tin yomon yonadi va quyosh qizdirganidan keyin ko'p miqdordagi suv bug'lari chiqadi, yonayotgan ho'l yog'ochdan chiqqan tutunni uzoqdan yaqqol ko'rinib turadi. Yonayotgan o'tinning olov rangi odatda sariq rangga ega, chunki mineral tuzlar orasida natriy tuzlari eng ko'p uchraydi, ya'ni uning ionlari olovni sariq rangini hosil qiladi. Aagar daraxt kaliy tuzlariga boy tuproqlarda o'sgan bo'lsa undan o'tin binafsha akslar bilan alanga beradi.

Amaliy topshiriqni bajarish uchun siz daraxt tanasining massasini hisoblashingiz kerak bo’ladi. Bunday holda, daraxtning shakli silindr shakliga teng deb qabul qilinadi. Shuning uchun, silindr hajmini hisoblash va hosil bo'lgan qiymatni yog'och zichligiga ko'paytirish kerak. Keyinchalik, kimyoviy reaktsiyada ishtirok etadigan moddalar massasini hisoblash qoidasini (quyida keltirilgan hisoblash misolida batafsil ko'rib chiqilgan) va gaz holatining qo'shma qonunini qo'llashingiz kerak.

1.1-jadval

Vazifani bajarish uchun variantlar



Вариант рақамларини паспортингизни охирги рақами бўйича оласиз (АА2568794)


variant

Yog'och turi

, g/sm3

I

II

III

IV

V

D, m

h, m

D, m

h, m

D, m

h, m

D, m

h, m

D, m

h, m



Oq akatsiya

0,45

1

19

0.15

2

0.6

19

0.9

9

0.75

12.3



Oq terak

0,5

0.9

17

0.3

4

0.81

2

0.4

12

0.16

14.6



Bahofen teragi

0,65

0.8

15

1.01

6

0.7

17

1.1

7

0.92

17.1



Shumtol

0,7

0.7

13

0.79

8

0.79

4

0.3

14

0.7

9.6



Eman

0,66

0.6

11

0.81

10

0.8

15

1.5

5

0.32

1.5



Bolee teragi

0,725

0.5

9

0.75

12

1.01

6

0.1

16

0.5

2.37



Tol

0,74

0.2

7

1.07

14

0.9

13

1.07

3

0.2

5.9



Pensilvaniya shumtol

0,7

0.1

5

1.5

16

0.3

8

0.2

18

0.38

6.78



Yashil shumtol

0,6

0.3

3

1.1

18

1

11

0.75

1

0.8

7.53



qayrag‘och

0,77

0.4

1

0.9

20

0.15

10

0.5

20

0.74

1.24


1.1. Topshiriqni bajarish uchun
Javoblar: (bu yerda o’z variantingizni berilishini yozib kiyin hisoblaysiz)

Misol. Normal sharoitda quyidagi parametrlarga ega daraxtni o'stirish uchun qancha hajmda o'simlik karbonat angidrid gazini o'zlashtirishi kerak: daraxt diametri D = 0,5m, balandligi h = 9 m, yog'och zichligi ρ = 0,725 m3. (Bolee teragi)

Biz barcha yog'ochni ugleroddan tayyorlangan va daraxt tanasi silindrsimon shaklga ega deb taxmin qilamiz.



Hisoblash: Daraxtning massasini (m) aniqlaymiz. Buning uchun ko’ndalang kesimi (πr2), balandligi (h) (r radius D/2=0,25m), va zichlikni (ρ) ko'paytiramiz.

Ya'ni,


yoki (1.1)

Karbonat angidriddan o'tin hosil bo'lishi reaktsiysi qo’yidagicha davom etadi:

(1.2)

Biz (1.2) tenglamadagi karbonat angidridning (CO2) massasini m1 ga, uglerodning massasini (C) m2 ga va ularning molekulyar og'irliklarini M1 va M2 ga mos ravishda teng deb qabul qilamiz.

Reaksiya beruvchi moddalar massalari va ularning molekulyar massalarining nisbatidan foydalanamiz:

(1.3)

bu erda m1 va m2 - reaktivlarning massalari; M1 va M2 ularning molekulyar og'irliklari; k1 va k2 ularning stexiometrik koeffitsientlari ((1.2) tenglama bo'yicha ular biriga teng).

Kislorodning atom massasi 16 ga, uglerod – 12 gateng (D.I.Mendeleyev jadvalidan). Shunga ko'ra, CO2 (M1) ning molekulyar og'irligi 16×2+12=44; uglerodning molekulyar massasi uning atom massasiga teng olinadi, ya'ni. M2=2. (1.3) formuladan foydalanib quyidagilarga erishamiz:

(1.4)

Ma'lumotlarni almashtirib, quyidagilarni olamiz:



Ma'lumki, normal sharoitda 1 molga teyg har qanday gaz 22,4 litr hajmni egallaydi. 1 mol karbonat angidridning massasi 0,044 kg yoki 44 g (bir molning massasi son jihatdan molekulyar og'irlikka teng bo'lgani uchun) bo'lgani uchun, 2053 kg tarkibidagi karbonat angidrid mollari sonini 22,4 litrga ko'paytirsak, biz kerakli qiymatni olamiz.



.

Javob: normal sharoitda olingan karbonat angidrid hajmi 1045m3.

1.2-topshiriq. Organik yoqilg'ining yonish mahsulotlarini aniqlash.
Ma'lumki, o'tin yoki ko'mir yonishida karbonat angidrid (CO2) dan tashqari uglerod oksidi (CO2) ham hosil bo'lishi mumkin. Is gazi havodagi kislorod bilan oson oksidlanadi va ochiq havoda yoqilg‘i yonganda yoki havoga intensiv ravishda tortilishi orqali inson hayoti uchun havf solmaydi. Ammo yopiq xonada is gazi og‘ir zaxarlanishga,hattoki o‘lim holatigacha olib kelishi mumkin. Bu holatning kelib chiqishiga sabab, is gazining molekulaksining o‘lchami kislorod molekulasidan ozgina ortiqligidir. Nafas olishda nafasi yo‘llariga tushib qolganda, ular gemoglobin molekulasiga qaytib chiqmaydigan bo‘lib joylashib oladi, normal sharoitda kislorodni yetkazib beruvchi va oksidlangan (is gazi) moddalarni insonlarning har bir to‘qmasidan olib ketuvchi “tansport” vazifasini bajaradi. Natijada organizm kislorod yetqazib berish buziladi - “transporter”digi o‘rni bandligi uchun. Aytilganlardan ko‘rinib turibtiki, yonish va nafas olish jarayoni o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘lanish mavjud.

Chunki is gazining zichligi havo zichligida kamroq bo‘lganligi tufayli, shamollatishi yo‘q bo‘lgan xonalarda shiftda to‘planib qoladi. Is gazi va karbonad angidrid gazi rangsiz, hidsiz bo‘lganligi sababli, konsrentatsiya miqdorini havfli darajaga oshib borishi xonadagi insonlar uchun sezilmaydi. Bundan tashqari cho‘g‘langan ko‘mirda karbonad angidrid is gazi ko‘rinishda tiklanadi (CO2+C=2CO), bu qo‘shimcha havf tug‘diradi,chunki karbonad angidrid gazining ruxsat etilgan konsrentatsiyasi(REK) is gazinikiga nisbatan ancha kam.

Topshiriqni bajarayotganda, namunada keltirilgan barcha taxminlar haqiqiy sharoitda sodir bo'lmasligini tushunish kerak. Xususan, karbonat angidrid va uglerod oksidi yopiq xonada bo'lishiga qaramay, ular zichligi teng bo'lmaganligi sababli bir-birining ustida joylashgan bo'lsa-da, aniq interfeys mavjud emas, ammo ma'lum aralashtirish qatlami mavjud.

1.2-jadval

Vazifani bajarish uchun variantlar

Вариант рақамларини паспортингизни охирги рақами бўйича оласиз (АА2568794)




№ variant

m, kg

T1, 0C

P1, mm.rt.st.

K

Ψ1

Ψ2

l, m

n, m

h, m



15

42

780

0.75

0.1

0.15

2

4

2



25

46

784

0.83

0.18

0.17

2.5

5

3.7



17

50

786

0.82

0.19

0.18

8

3

2.75



24

54

785

0.76

0.17

0.19

3

6

2.7



19

40

788

0.79

0.2

0.14

3

3

3



31

58

787

0.77

0.3

0.12

2

4

2



26

52

783

0.78

0.21

0.13

2.5

5

3.7



10

48

782

0.84

0.16

0.11

8

3

2.75



21

44

789

0.85

0.14

0.1

3

6

2.7



37

56

781

0.8

0.15

0.2

3

3

3


1.2. Topshiriqni bajarish uchun

Javoblar: (bu yerda o’z variantingizni berilishini yozib kiyin hisoblaysiz)

Misol. Quyidagi parametrlar asosida (xonani uzunligi l=2 m; xonani kengligi n=4 m; xonani balandligi h=2 m. yonilg‘I og‘irligi m=31 kg; yonish koefitsienti k=0,77; Ψ1=0,3 to‘liq yonib ulgurmagan (CO hosil qiluvchi) uglerod miqdoriga javob beruvchi koefitsient; Ψ2=0,12 ikkilamchi jaryonda CO hosil bo‘lishiga javob beruvchi koefitsient. T1=580C=331K; P=787mm.rt.st.) yog‘och, ko‘mir yoki boshqa turdagi yonilg‘ilarni yopiq xonada to‘liq yonishida xonananing qaysi balnadligida is gazini to‘planishini va is gazi qanday xajimni egallashini toping. Sodda qilib aytganda, uglerod oksidi yuqori qismida joylashgan va boshqa gazlar bilan aralashmaydi deb taxmin qilamiz.

Hisoblash: Barcha yoqilgan yoqilg'ini toza uglerod deb taxmin qilamiz. Uning miqdori yonish koeffitsienti bilan yoqilg'i massasi mahsuloti bilan aniqlanadi:

(1.5)

yoki


Yoqilg‘ini yonishi parallel holda ikkita jarayonda boradi:
(1.6)

(1.7)
Karbonad angidrid bir qismi cho‘g‘langan ko‘mir bilan ikkilamchi reaksiyaga kirishadi:

(1.8)
(1.6) da keltirilgan reaksiyada qatnashadigan uglerodning massasi quyidagiga teng:

(1.9)

yoki

(1.7) da keltirilgan reaksiyada qatnashadigan uglerodning massasi quyidagiga teng:

(1.10)

yoki


CO ni hosil qiluvchi uglerodning umumiy massasi quyidagiga teng:
(1.11)

yoki


Osonlashtirish maqsadida is gazini hosil bo‘lish jarayonini (1.7) dagi reaksiya bo‘yicha olib borilmoqda deb hisoblaymiz. Kimyoviy reaktsiyaga jalb qilingan massalarning nisbati asosida (1.1-vazifani echish uchun tushuntirishlarga qarang), hosil bo’lgan uglerod oksidining massasini topamiz.
(1.12)

yoki .

(CO ni molekular og‘irligini uglerod va kislorod atom og‘irligi yig‘indisidek topamiz; (1.7) tenglamadagi CO va C dan oldingi koeffitsientlar bir-birini bekor qiladi).

Normal sharoitlarda ushbu miqdordagi uglerod oksidi olinadigan hajm qo’yidagich hisoblanadi:




yoki m3.

Birlashtirilgan gaz qonunining tenglamasiga binoan biz T = 331K darajasida uglerod oksidining haqiqiy hajmini topamiz:


(1.13)
Bu yerda


Xonaning maydoni

Uglerod oksidi bilan to'ldirilgan zonaning balandligini aniqlaymiz:



Ko‘rinib turibtiki xonada is gazi miqdori meyordan yuqori yoki

Javob: uglerod oksidi bilan to'ldirilgan zona 1 metr.
Download 71.63 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling