«Eriktin’ sorıwshı zıyankesleri ha’m qarsı gu’res ilajları»


Download 0.53 Mb.
Pdf ko'rish
Sana10.01.2019
Hajmi0.53 Mb.

5410300 - «O`simliklerdi qorg`aw

ha`m karantini» ta`lim bag`darının`

4-kurs studenti

Yusupov Sultan



«

Eriktin’ sorıwshı zıyankesleri ha’m 

qarsı gu’res ilajları

»

Qabıllawshı

N.Shamuratova 

Orınlawshı

S.Yusupov


KİRİSİW

Awıl 


xojalıg`ı

eginlerinin` 

zıyankeslerine 

mayda 


ja`nliklerden:  kemiriwshiler,  sorıwshılar,  nematodalar,  shılımshıq 

qurtlar  ha`m  t.b.  zıyankesler  atızlarda  ko`plep  rawajlanıp,  bir  neshe 

a`wladları azıqlanıp  ko`beyedi.  Solardan  shırınjalardın`  bir  neshe 

tu`rleri ma`wsim dawamında palawqabaq egininde g`alaba ko`beyip, 

eginge  zıyan  beredi  ha`m  o`nimnin`  sapasın  to`menletedi. 

Sonlıqtanda  awıl  xojalıg`ı eginlerinin`,  sonın`  ishinde  palawqabaq 

o`simliginin` zıyankeslerine qarsı gu`res usılların qolanbastan, onnan 

joqarı ha`m sapalı o`nim jetistiriw mu`mkin emes. 

Tan`lap alıng`an temanı o`tkeriwdin` maqseti shırınja tu`rleri 

tamanınan  eginlerde  keltiretug`ın  zıyandı kemeyttiriw  yamasa 

o`nimdi  tolıq  saqlap  qalıw  bolıp  esaplanadı.  Al  wazıypası bolsa, 

zıyankes  tu`rlerin  anıqlap,  olarg`a  qarsı qolaylı bolg`an  gu`res 

ilajların islep shıg`ıwdan ibarat.


Temanın` maxseti, aldına qoyg`an 

wazıypaları

- temanın`  aktuallıg`ı: eginlerdin’ na`l  da`wirinen  baslap sorıwshı

zıyankeslerden:  palız  shırınjası;  akatsiya  yaki  jon`ıshqa  shırınjaları,  u`lken 

g`awasha shırınjası, erik – qamıs shırınjası; trips; aqqanat; o`rmekshi kene 

zıyankesleri  menen  gu`zlik  sovkanın`  zıyanlılıq  da`rejesi  artıp  barmaqta. 

Sonlıqtan  bul  zıyankeslerden  shırınjalardın`  tu`r  quramın,  olardın` 

bioekologiyalıq  rawajlanıw  o`zgesheliklerin,  vegetatsiya  da`wirindegi 

ortasha  rawajlanıw  dinamikasın,  olardın`  zıyan  beriw  o`zgesheliklerin 

u`yreniw temanın` aktuallıg`ı bolıp esaplanadı;



- jumıstın`  maxseti:  o’simliktin`  vegetatsiya  da`wirinde  zıyan  beretug`ın 

shırınjalardın`  tu`rlerin  anıqlaw,  olardın`  biologiyalıq  rawajlanıwın,  zıyan 

beriw  waqtı menen  zıyanlaw  da`rejesin  u`yreniw  ha`m  olarg`a  na`tiyjeli 

qarsı gu`res ilajların o`tkeriwdi u`yreniwden ibarat;



- aldıg`a  qoyg`ın  wazıypaları:  o’simlik  zıyankeslerinin`  ko`beyiwinin` 

ha`m tarqalıwının` aldın alıwbunda qorshag`an ortalıqka, entomofaglarg`a 

zıyansız  bolg`an  integratsiyalıq  qarsı

gu`res  dizimine  kiretug`ın 

biologiyalıq usıllardı qollanıwdı u`yreniwden ibarat.


O’simliklerde rawajlanatug`ın ha`m zıyan beretug`ın

shırınjalardın` tu`rleri

Brevicoryne 

brassicae 

L.

Kapustnaya



tlya

Kapusta shırınjası

Kapam shirasi

Aphis 


crassivora

Kosh.


Lyutsernovaya

ili


akatsievaya

tlya


Jon`ıshqa yaki 

akatsiya 

shırınjası

Jon’ishqs yaki

akatsiya

shirasi


Aphis 

gossyhii


Glov.

Baxchevaya

tlya

Palız shırınjası



Poliz shirasi

Latınsha 

ataması

Russha ataması



Qaraqalpaqsha 

ataması


O`zbekshe 

ataması


Shırınjalardın` tu`rleri

Qiyardin’ rawajlanıw da`wirinde palız shırınjasının` zıyanlılıq 

da`rejesi

100

4200


2600

385


10

G`umshalaw

3

100


3600

1800


210

10

5-6 haqıyqıy 



japıraq

2

100



2700

1300


160

10

3-4 haqıyqıy 



japıraq

1

Entomologik sadokta



30

20

10



Zıyanlılıq 

da`rejesi 

%

1-tu`p o`simliktegi keyingi 



rawajlanıwı, ku`nlerde

1-tu`p 


o`simlikk

e tu`sken 

sanı, dana

Shırınjanın` rawajlanıw

Qiyardin’

rawajlanıw 

da`wiri

q/s


Jırtqısh entomofaglar

Altınko’z

Xan qızı

Sirfid


shıbını

Jırtqısh


kene

Parazit entomofaglar

Afidiidler


Palız shırınjası

Jon`ıshqa yaki akatsiya shırınjası

Kapusta shırınjası

Erik-qamıs shırınjası-Hyalopterus pruni geoffr. (Ten’

qanatlılar-Homoptera toparının’, Shırınjalar-Aphididae

tuwısına kiredi).

• Erik,  shabdalı,  qa’reli,  badam ha’m basqada miywelerde

ko’beyip,  sanı maksimal da’rejege jetkende bag’larg’a jaqın

jaylasqan atız eginleri na’llerine toplanıp, ondag’ı azıqlardı sorıp, 

o’simlikti pataslap u’lken zıyan keltiretug’ın,  aymag’ımızda

son’g’ı jılları payda bolg’an zıyankes. 

• Qanatsız a’wladlarının’ denesi sopaqlaw sozın’qı,  u’stinen

qarag’anda anıq ko’rinetug’ın jalpayg’an formada,  ren’i jasıl, 

u’stingi ta’repinde u’sh dana uzınına jaylasqan sızıqları bar. 

Murtları


qısqa,  dene

yarımınan

kelte,  nayshaları

qısqa, 


quyrıg’ının’ ush ta’repi jin’ishkelesken sopaq,  uzınlıg’ı 3  mm. 

Qanatlı a’wladlarının’ bası ha’m ko’kirek bo’limi toq qaraltım, 

qarınshası

ashıq


jasıl.  Murtındag’ı

rinariylar

u’shinshi, 

ayrımlarında to’rtinshi buwınlarında jaylasqan,  denesi 2,0-2,5 

mm.  Qanatlı,  qanatsız erjetkenleri,  ma’yek ha’m qurtları aq, 

mumsıman,  jumsaq ko’rinisli shan’ menen qaplang’an bolıp, 

basqalarınan ayırıladı. 


• Miywe

ag’ashları

qabıqlar

jarıg’ında,  bu’rtikler

qoltıg’ında,  qamıslarda

ma’yek


fazasında

qıslap


shıg’adı.  Ba’ha’rde

ma’yekten

shıqqan

qurtları


bu’rtiklerdin’,  ayrımları gu’llerdin’ shiresin sorıp

azıqlanadı.  Shan’g’alaqlı miywe ag’ashları gu’llew

waqtına barıp,  olardın’ erjetkenlerinin’ tiykarg’ıları

payda bolıp, ha’r biri 60-70 dana qurtların tiri tuwıp tez

ko’beyedi.  Ekinshi ha’m u’shinshi a’wladınan baslap

ayrım shırınjalar qamısqa ko’ship,  japırag’ı astında

toparlar payda etedi ha’m shiresin sorıp azıqlanadı. 

Gu’zge barıp jınısıy jetilisken a’wladları payda bolıp, 

atalang’an analıqları ma’yeklerin qıslap shıg’atug’ın

orınlarına jaylastırıp, usı fazası qıslap shıg’adı.



Erik-qamıs shırınjası-Hyalopterus pruni geoffr. (Ten’

qanatlılar-Homoptera toparının’, Shırınjalar-Aphididae

tuwısına kiredi).


Qarsı gu’res:

• Qarsı



gu’res:

Gu’zde


miywe

ag’ashlarına

zıyankesler

ma’yeklerin

qoydırmaw

ilajların

alıp

barıw. 


Miywe

ag’ashların, atızdı o’simlik qaldıqlarınan tazalap, shıg’ındılardı

atızdan shıg’arıp jag’ıp jiberiw.  Erte ba’ha’rde shan’g’alaqlı

miywe ag’ashları gu’llep baslag’anda da’slepki a’wladları

ko’riniwden baslap gektarına 1000-2000  dana esabında bir

neshe ret  qaytalap altınko’z entomofagin tarqatıw kerek. 

Miywe ag’ashlarında,  atızlarda zıyankes sanı ko’beyip ketse

usınılg’an ximiyalıq preparatlardı qollanıw.  Abzalı,  zıyankes

atızdan

tısqarı,  qamıszarlıqlarda



ko’beygende

ximiyalıq

preparatlar menen joq etiw. 


Juwmaqlaw

1.  Eginlerde shırınjalardın`  bir neshe tu`ri ushırasıp,  olardan:  palız shırınjası, 

akatsiya yaki jon`ıshqa ha’m kapusta shırınjası ushırasadı.

2. 


Eginlerde

ushırasatug`ın zıyankeslerdin`  arasında palız shırınjası menen

akatsiya yaki jon`ıshqa shırınjası sanı ha`m zıyanı boyınsha dominant  tu`rler

esaplanadı.

3. 

Eginlerde

palız shırınjası menen akatsiya shırınjasının`  100  o`simliktegi

sanı may  - iyun aylarında ortasha bir o`simlikte 100  -120  danadan tuwrı kelip

o`simlikke zıyan beredi. 

4. 

Eginlerde

bir o`simligine ortasha 10  dana palız ha`m akatsiya shırınjası

birgelikte tu`skende o`simliktin`  4  - 5  haqıyqıy japıraq shıg`arg`an ha`m

g`umshalaw da`wirlerinde

qa`wipli

esaplanadı.  Gu`llew

ha`m

miywelew


da`wirlerinde zıyankes sanı azayıp, keyin pisiw da`wirinde qayta ko`beyedi.

5. Egin maydanlarında zıyankesler menen birgelikte jırtqısh entomofaglardan

- altınko`z,  xan qızı,  sirfid shıbını,  jırtqısh kene;  parazit entomofaglardan –

afidiidler ushırasadı.



PAYDALANG’AN A’DEBİYaTLAR

Xwjaev Sh.T., Xolmuradov E.A. Entomologiya, qishloq 



xwjalik ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya 

asoslari, -T.: «FAN» 2009. -370 b.

To’reniyazov E. Sh. O’simliklerdi integraciyalıq qorg’aw 



usılları /Sabaqlıq. No’kis «Qaraqalpaqstan» 2013. -14,5 b. t.

To’reniyazov Ye.Sh. Wo’simliklerdi integraciyalı’q qorg’aw 



/Sabaqlı’q, No’kis «Qaraqalpaqstan» 2014. -13,75 b.t.

To’reniyazov E.Sh. «O’simliklerdi qorg’aw» pa’ninen 



laboratoriyalıq sabaqlardı o’tiwge arnalg’an Metodikalıq 

qollanba, No’kis. «Qaraqalpaqstan» 2009. -52 b.



Xamraev A.Sh., Nasriddinov K. – “Wsimliklarni biologik 



himoya qilish”(wquv amaliy qwllanma). Toshkent, 2003.

DIQQATLARIN’IZ  USHIN  

RAXMET


Download 0.53 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling