Еtallarining kontakt mustahkamligi. Mashina d еtallarining ishchanlik qobiliyati va hisoblash mezonlari


Download 460.64 Kb.
Pdf ko'rish
Sana31.10.2020
Hajmi460.64 Kb.

1-MAVZU.

 Mashinalar ishonchliligi haqida tushunchalar. Ruxsat etilgan 

kuchlanishlarni aniq

lash. Mashina dеtallaridagi mahalliy kuchlanishlar. 

Mustahkamlik zahirasi koeffitsiyentlari. Mashina d

еtallarining kontakt 

mustahkamligi. Mashina d

еtallarining ishchanlik qobiliyati va hisoblash 

mezonlari. 

 

 

I. Mа`ruzа rеjаsi: 

1.  Mashina detallari fanining tarixi, vazifasi.  

2.  Mashina detallariga qo’yiladigan asosiy talablar.  

3. Mashina d

еtallarining ishchanlik qobiliyati va hisoblash mezonlari.  

4. Detallarga ta’sir etadigan yuklanish, ularda hosil bo’ladigan kuchlanish.  



II. Tayanch so’z va  iboralar: 

Mashina, mexanizm, uzel, detal, mustahkamlik, bikrlik, issiqbardoshlik, yeyilishga va 

titrashga chidamlilik, kuchlanish, mustahkamlik chegarasi, oquvchanlik chegarasi, toliqish 

chegarasi, mustahkamlik,  bikrlik, yeyilishga chidamlilik, issiqbardoshlik, titrashga chidamlilik, 

chegaraviy kuchlanish, kontakt kuchlanish.  

III. Mаqsаd: 

Кurs haqida umumiy ma’lumotlar bilan tanishish. Mashina detallari fanining tarixi, 

vazifasi va mashina detallariga qo’yiladigan asosiy talablarni o’rganish.  Mashina d

еtallarining 

ishchanlik qobiliyati va hisoblash  mezonlarini  o’rganish hamda detallarga ta’sir etadigan 

yuklanish, ularda hosil bo’ladigan kuchlanishlar bilan tanishish. 



IV. Mаvzuni vа аlоhidа sаvоllаrni o‘rgаnish uchun fоydаlаnilgаn vа tаvsiya etilаyotgаn 

аdаbiyotlаr ro‘yxаti: 

1.   


Shoobidov  Sh.A.  Mashina  dеtallari:  Tеxnika  oliy  o‘quv  yurtlari  uchun  darslik.  - 

Toshkеnt: “O’zbekiston ensiklopediyasi”, 2014. - 444 b.  

 

  2. Kurganbekov M.M., Moydinov A. 



Mashina dеtallari: O’quv qo’llanma. I va II qismlar. –

Toshkеnt: “O’zbekiston ensiklopediyasi”, 2014. - 384 b.  

 

 

3. Шообидов Ш.А. Машина деталлари. Ўқув қўлланма. –Тошкент: 2004. -120 б.  



 

4.  Иванов  М.Н.  Детали  машин.  Учебник  для  машиностроительных  специальностей 

вузов/М.Н.Иванов, В.А.Финогенов.-М.: Высшая школа, 2005.- 408 с.: ил. 

 

5.  Дунаев  П.Ф.,  Леликов  О.П.  Конструирование  узлов  и  деталей  машин.  Учеб. 



пособие для студ. техн. спец. вузов. –М.: Издательский центр «Академия», 2003. -496 с. 

 

6. 

Шообидов  Ш.  А.,  Мусаев  С.  У.  Юритмалар.  Тасмали  ва  занжирли  узатмаларни 

лойиҳалаш. –Тошкент: 2000. -82 б. 

 

7. 


Шообидов  Ш.  А.,  Мусаев  С.  У.  Тишли  ва  червякли  узатмаларни  лойиҳалаш.  –

Тошкент: 2005. -80 б. 

8.  Shoobidov Sh. A., Musayev S.O’. Ko’tarish, transport mashinalari. –T.:  «SHARQ», 

2007. -192 b. 

 

  9. Tojiboyev R.N., Jo’rayev A.J., Maksudov R.X. Mashina detallari. –T.: “Fan va texnologiya”, 



2010. -216 b.  

 

10. 



Int

еrnеt mа`lumоtlаri: 



http://www.ziyo.net



http://www.detalmash.ru



http://www.bmstu.ru



http://www.mashmex.ru



http://www.books.google.ru

. 

 

V. Mustaqil tayyorgarlik/o‘z-

o‘zini tеkshirish uchun sаvоl vа tоpshiriqlаr 

1.  Mashinaga ta’rif bering. 

2.  Mexanizmga ta’rif bering. 


3.  Uzelga ta’rif bering. 

4.  Detalga ta’rif bering. 

5. 

Кursning maqsadini keltiring. 



6. 

Кursning vazifasini keltiring.  

7.  Detallarning ishlash layoqatini baholovchi mezonlarni aytib bering. 

 

8.  Detallarga  ta’sir  etadigan  yuklanish,  ularda  hosil  bo’ladigan  kuchlanishlarni  keltirib 



o’ting. 

VI. Mаtn 

 

Umumiy hоlаtlаr. 

 

Mashinasozlik sanoat va  qishloq xo’jaligining taraqqiy etishi uchun zarur bo’lgan 



texnikaviy baza yaratadi. Shunday ekan, har bir ishchi, muhandis hamda olimning vazifasi 

zamonamiz talabiga to’la javob beradigan, yuqori unumli, mustahkam va foydali ish koeffisienti 

yuqori bo’lgan yangidan-yangi mashinalar yaratishdan iborat. Buning uchun mashinalar 

loyihalashda ular detallarining mumkin qadar yengil, etarli darajada mustahkam, ishqalanishga 

chidamli,  rasmi oddiy, ishlatilishi qulay va xavfsiz, shuningdek, davlat standartlarida qo’yilgan 

talablarni to’la qondiradigan bo’lishiga erishish kerak. Bundan tashqari, detallar ishdan 

chiqqanda yangisiga tez va oson almashtiriladigan bo’lishi ham zarur. 

 

Tabiiyki, bunday vazifani yuqori malakali mutaxassislargina hal qila oladi. Anna shunday 



mutaxassislar tayyorlashda «Mashina detallari» kursi alohida o’rin tutadi. 

 

Mashina  -  bir qancha detallardan tuzilgan bo’lib, ma’lum ish bajarish, quvvatni bir 

turdan boshqa turga aylantirish, foydali qarshilikni engish, dasturlangan nazorat yoki akliy 

faoliyat uchun mo’ljallangan mexanizmdir. 

 

Har bir mashina uch guruh mexanizmdan tuzilgan: harakatlantiruvchi, uzatuvchi va ijro 



etuvchi.  

Mexanizm - ko’zda tutilgan harakatni uzatish uchun sun’iy yo’l bilan biriktirilgan oddiy 

zvenolarning tizimidir (kulisali, kulachokli, friksion, krivoshipli, richagli va boshqalar). 



Detal - mashinaning bir xil materialdan tayyorlangan va ayrim bo’laklarga ajralmaydigan 

qismidir (val, gayka, shponka va boshqalar). 



Uzel  -  mashinaning ma’lum bir vazifani bajarish uchun mo’ljallangan va bir nechta 

detaldan tuzilgan qismidir (reduktor, mufta, podshipnik va boshqalar). 

Mashinalar quyidagicha tasniflanadi: 

1. Mehnat vositalarining rasmini, xossalarini, holatini va joylanishini o’zgartiruvchi 

ishchi mashinalar. 

2. Har qanday turdagi quvvatni mexanik ishga aylantiruvchi harakatlantiruvchi 

mashinalar (ichki yonuv dvigatellari, gaz turbinalari, reaktiv va elektr dvigatellar, bug’ 

mashinalari). 

3. Mexanik ishni boshqa turdaga quvvatga aylantiradigan mashiialar -  geeneratorlar 

deyiladi (dinamomashinalar, sovutgichlar). 

4. Nazorat qiluvchi va boshqaruvchi mashinalar. 

5. Axborotni to’plash, saqlash, qayta ishlash, uzatish va qo’llash uchun ishlatiladigan 

mashinalar kibernetik mashinalar deyiladi. 

Hozirgi zamon texnikasini elektron hisoblash mashinalari, avtomatik boshqarish 

tizimlarisiz tasavvur qilish qiyindir. 

Demak, mashina uzellardan, uzellar esa detallardan tuzilgan bo’lar ekan. Boltlar, 

gaykalar,  tishli  uzatmalar,  tasmali  uzatmalar,  podshipniklar,  vallar  va  ьoshqalar  shular 

jumlasidandir. Bunday detal va uzellar mashinalarda umumiy vazifalarni bajaradi. Ularning 

tuzilishi hamda loyihalanish usullari «Mashina detallari» fanida o’rganiladi. 

Shunday qilib, «Mashina detallari» fani muhandislik amaliyotida ko’plab uchraydigan, 

deyarli barcha turdagi mashinalar uchun umumiy bo’lgan detal va uzellarning tuzilishini hamda 


ularni iqtisodiy jihatdan tejamli qilib hisoblash va loyihalash usullarini o’rganuvchi fandir. Shu 

bilan birga, u mashinasozlik ixtisosliklarini o’rganuvchi maxsus fanlarning asosi hisoblanadi.  

«Mashina detallari» fanida o’rganiladigan asosiy detal va uzellar quyidagilardan iborat: 

1. Detallardan uzellar, uzellardan mashina hosil qilish uchun ularni o’zaro qandaydir 

vosita bilan bir-biriga biriktirish zarur. Anna shunday vazifani o’taydigan birikmalar va ularni 

tashkil qiluvchi qismlar guruhi mazkur fanda o’rganiladigan detallarning birinchi turkumini 

tashkil etadi. 

2. Mashinaning energiya manbai bilan ish bajaruvchi qismlari orasida joylashib, harakat 

tezligini talab qilinganicha boshqarishga imkon beradigan vosita har turli uzatmalardir. Bunday 

uzatmalar va ularni hosil qiluvchi detallar «Mashina detallari» kursining yana bir qismini tashkil 

qiladi. 

3. Ma’lumki, aylanadigan har qanday detalning harakatini ta’minlash va ularni o’rnatish 

uchun val va o’qlar deb ataladigan detallardan foydalaniladi. Val va o’qlar o’zlarining 

tayanchlariga ega bo’lishi kerak. Bundan tashqari, harakatlanadigan bir uzel ikkinchi uzel bilan 

o’zining vallari orqali ulanadi. Vallarni ulash uchun esa har turli muftalardan foydalaniladi. 

Binobarin, talab qilingan aylanma harakatni ta’minlaydigan vallar, o’qlar va ularning tayanchlari 

hamda vallarni bir-biri bilan ulaydigan muftalar mashina detallarining navbatdagi turkumini 

tashkil qiladi. 

4. Yuqorida ko’rsatilganlardan tashqari, turli prujinalar, moylash tizimini tashkil qiluvchi 

qismlar, korpus detallar va shu kabilar ham deyarli barcha mashinalarda uchraydi va mazkur 

fanda o’rganiladi. 

Buyuk olimlardan Aflotun (yangi eradan 3,5 asr ilgari) va Leonardo-da Vinchi (1452-

1519 yillar) o’z asarlarida podshipnik, tishli g’ildirak, zanjirli uzatma va turli mashinalar haqida 

ba’zi ma’lumotlarni yoritgan bo’lsalar-da, mashinalarni hisoblash va loyihalash faniga faqat XIX 

asarda asos solindi. 

Rossiyada mashinasozlik nazariyasiga asos solgan olim «Mashinalar haqida ommaviy 

leksiyalar» (1859 y) va «

Кo’tarish mashinalari kursi» (1872 y) nomli asarlar muallifi prof. I.A. 

Vishnegradskiydir. 

«Mashina detallari» deb atalgan birinchi kitobni prof. V.L. 

Кirpichev 1881 yilda 

Peterburg shahrida nashr ettirdi. O’sha vaqtdan rivojlana boshlangan bu fanni boyitishda 

vatanimiz olimlaridan P.

К. Xudyakov, A.I. Sidorov, M.A. Saverin, N.S. Acherkan, N.I. Кolchin, 

V.A. Dobrovolskiy, A.I. Petrusevich, N.B. 

Кudryavsev, L.D. Chasovnikov, D.N. Reshetov va 

M.N. Ivanov asarlari muhim rol o’ynaydi. Chet el olimlaridan 

К. Bax, F. Retsher, O. Reynolds, 

A. Zammerfeld, V. Lyus, E. Bakingem va D. Shigleyning «Mashina detallari» faniga oid asarlari 

ham diqqatga sazovordir.   

 

Кursning maqsadi va vazifalari, uning boshqa fanlar bilan aloqadorligi 

Кursning  maqsadi:  turli mashinalar uchun bir xil bo’lgan detallarni hisoblashda va 

loyihalashda zamonaviy usullarni, qoidalarni takomillashtirish, muhandislik tafakkurini 

rivojlantirishdir (boltlar, gaykalar, vallar, tishli g’ildiraklar, muftalar va boshqalar). 

Кursning vazifalari: detallarning mashinadagi ishlash sharoitlarini hisobga olgan holda 

hisoblash va loyihalash malakalarini singdirish, materiallarni to’g’ri va aniq tanlash, detal 

rasmini, aniqlik darajasini va yuzaning ishlanish sifatini to’g’ri belgilash, bikrlikka, ustuvorlikka, 

ishqalanishga va yeyilishga, zanglashga bardoshlilik va chidamlilikka hisoblashni o’rgatishdir. 

«Mashina detallari» kursi matematika, fizika, nazariy mexanika, metallar texnologiyasi, 

materiallar qarshiligi, mashina va mexanizmlar nazariyasi, materialshunoslik, mashinasozlik 

chizmachiligi, iqtisod, sanoat dizayni va badiiy konstruksiyalash, metallar zanglashi kabi bir 

qator fanlarga chambarchas bog’likdir. 

 

 

 

 


Mashina va ularning detallariga hamda detal materiallariga qo’yiladigan talablar 

 

Mashinalarga quyidagi talablar qo’yilishi mumkin:  

yuqori unumdorlik;  



ishonchlilik va umrboqiylik;  

boshqarishning va xizmat ko’rsatishning oddiyligi;  



mashinani loyihalashga va uni tayyorlashga sarflangan mablag’ning tezda o’zini 

qoplashi;  

o’lchamlarining kichikliga;  



yaxshi tashqi ko’rinishga ega bo’lishi. 



Mashina detallariga esa ularning ish sharoitidan kelib chiqib quyidagi asosiy 

talablar qo’yilishi mumkin:  

-  lozim bo’lgan mustahkamlik, bikrlik, ustuvorlik, issiqbardoshlik, titrashga va yeyilishga 

chidamlilik, zanglashga moyil emaslik, ishchanlik qobiliyatining mezonlariga javob berishi;  

-  arzon va serob materialdan tayyorlanishi mumkinligi;   

-  rasmi  oddiy, ishlanishi qulay bo’lgan konstruksiyaga ega bo’lishi; 

-  yuqori ishonchlilikka ega bo’lishi. 



Buni quyidagi misolda tushuntirish  mumkin. Ba’zi mashinalar yoki mexanizmlar 

yuqori bosim ostida, tajovuzkor muhit ta’siri ostida (bu asosan kimyoviy apparatlarda, yuqori 

bosim ostida ishlovchi qozonlarda, nasoslarda, chorvachilik va meliorativ texnikada, gidroelektr 

stansiyalarning generatorlarida uchraydi), ba’zilari esa yuqori harorat, bo’shliq, radiasiya ostida 

ishlatiladi.  Кo’p  hollarda  mashinalarning  ishonchliligini aniqlashda etakchi omil e’tiborga 

olinadi. Bunda ta’sir qilayotgan boshqa omillar ikkilamchi deb qaraladi. 

Shuning uchun ham mashinalarni loyihalashda va hisoblashda ularning konstruksiyasini 

qulaylashtirish usullari ishlatiladi. 



Mashina detallari materiallari esa quyidagi talablarga javob berishi lozim:  arzon; 

oson topiladigan; mashina yoki detalning ish sharoitiga mos keladigan va iloji boricha 

yuqoridagi talablarga to’liq javob beradigan. Mashina uchun detal tayyorlanganda materialning 

turli xossalari e’tiborga olinadi. Materialning mexanik xossalariga mustahkamlik, rasm 

o’zgarishiga moyillik, elastiklik, oquvchanlik chegarasi, nisbiy cho’ziluvchanlik va zarbiy 

qovushqoqlik kabilar kiradi. 



Materialning texnologik  xossalarini payvandlanish, puxtalanuv, kesib ishlanuv va 

quyulib ishlash mumkinligi kabi xossalar tashkil etadi. Materialning iqtisodiy xossasi esa asosan 

uning tannarxidir. 

 

Loyiha va tekshiruv hisoblari haqida ma’lumotlar 

Detalning o’lchamlarini asosiy ishchanlik qobiliyatiga (masalan, mustahkamlik, bikrlik, 

yeyilishga chidamlilik va boshqalar) mos keluvchi ifodalar orqali aniqlash loyiha hisobi 

deyiladi.  Bu hisoblash usuli detalning yoki konstruksiyaning o’lchamlari oldindan noma’lum 

bo’lganda qo’llaniladi. Loyiha hisoblari qator cheklanishlarga asoslangan va dastlabki hisob 

rasmida bajariladi. 

Detalning asosiy ishchanlik qobiliyati mezonining amaldagi tavsiflarini aniqlash va ularni 

ruxsat etilgan qiymatlari bilan taqqoslash tekshiruv hisobi deb ataladi.  Tekshiruv hisobida hisobiy 

kuchlanishlar va mustahkamlik zahirasi koeffisientlari, haqiqiy solqilik va kesimning qiyalik burchagi, 

harorat va shu kabilar aniqlanadi. 

Tekshiruv hisobi aniqlashtirilgan usul hisoblanadi. Bu hisob detalning rasmi va 

o’lchamlari loyiha hisobidan aniqlangan yoki konstruktiv asosda qabul qilingan holatlarda 

bajariladi. 

Hisob va konstruksiyalash uzviy bog’langandir. Loyiha va tekshiruv hisoblari asosida chizma 

ko’rinishida mexanizm yoki mashinani yaratishning ijodiy jarayoni konstruksiyalash deyiladi. Mashina 

konstruksiyasining ishlanmasi bajarilayotganda mashinani tayyorlash va ishlatishga sarflanadigan 



xarajatlarning kamligida uning kerakli tavsiflarini ta’minlay oladigan qulay konstruksiyani olish uchun 

turli variantlar ko’rib chiqiladi. 

Кonstruksiyalash  maxsus  omillarni  va  loyihalanayotgan mashinaning ko’rsatkichlarini 

shu rusumdagi mashinalarni ishlatish tajribasini aks ettiruvchi statik material va ma’lumotlarni 

har tomonlama tahlil qilishni hamda zamonaviy mashinasozlikning hamma talablarini e’tiborga 

olishni talab etadi. 



 

Mashina d

еtallarining ishchanlik qobiliyati va hisoblash mezonlari 

Detallarning ishchanlik qobiliyati ularning ishlash sharoitlaridan kelib chiqadigan qator 

mezonlar orqali baholanadi. Boshqacha aytganda, mashina detallarini hisoblashda va ishchanlik 

qobiliyatini baholashda mashina yoki detalning ish sharoiti, muhiti, unga ta’sir ko’rsatadigan 

omillari albatta e’tiborga olinishi lozim. Masalan, abraziv sharoitda ishlatiladigan tishli g’ildirak 

juftligi bilan toza sharoitda ishlatiladigan tishli g’ildirak juftligi birdek xizmat muddatiga ega 

emas. Yuk ko’tarishda ishlatiladigan po’lat arqonlar bilan faqat biror konstruksiyani ushlashda 

qo’llaniladigan po’lat arqonning ish sharoitini bir xil deb bo’lmaydi. Shuning uchun ham 

detallarni hisoblashda va ishchanlik qobiliyatini baholashda mezonlar kiritilgan. Bunday mezon-

larga  mustahkamlik,  bikrlik, yeyilishga chidamlilik, issiqbardoshlik, titrashga chidamlilik 

kabilar kiradi. 

Mustahkamlik.  Barcha detallarning ishchanlik qobiliyatining asosiy mezoni -  bu 

mustahkamlikdir.  Mustahkamlik detalning yemirilishga yoki unga qo’yilgan yuklama 

ta’sirida plastik deformasiyaga qarshilik ko’rsatish qobiliyatidir. Mustahkamlikni hisoblash 

usullari asosan «Materiallar qarshiligi» kursida o’rganiladi. Detallarning ishlash sharoiti, ularga 

ta’sir etadigan turli yuklamalar detallarning albatta qisman bo’lsada, deformasiyalanishiga olib 

keladi. Detallar ish jarayonida deformasiyalanganda ham o’z xizmat vazifasini benuqson 

bajarishi va sinmay ishlay olish xususiyatini ularning mustahkamligi deb atash joiz. Detallarni 

mustahkamlikka hisoblashda normal [



σ] va urinma [τ]  ruxsat  etilgan kuchlanishlarni to’g’ri 

aniqlay olish birlamchi ahamiyatga molikdir. Normal va urinma kuchlanishlar juda ko’p 

omillarga bog’likdir. Bu omillarga quyidagilar kiradi: 

a) tanlab olingan material va zagotovka (tanovar)larni olish usuli (quyma, bosim ostida  rasm 

berish, qirqish va boshqalar), termik ishlov turi; 

b) detalning ma’suliyatlilik darajasi va uning ish maromi; 

v) detalning rasmi va o’lchamlari; 

g) detal yuzasining notekisligi va b. 

Mazkur kursda ruxsat etilgan kuchlanishlarni tanlash to’g’risidagi aniq ko’rsatmalarni mos 

detallarni hisoblashlarda berishni lozim topdik. 



Bikrlik.  Bikrlik deb yuklamalar ta’sirida detallarning o’z rasmi va o’lchamlarini 

o’zgartirishga qarshilik ko’rsatish xususiyatiga aytiladi.  Ba’zi detallarning mustahkam  bo’lishi 

etarli  bo’lmaydi,  ularning  bikr  bo’lishi  ham  talab  etiladi. Ayniqsa, kuch va momentlarning 

birgalikdagi ta’siri ostida ishlaydigan detallar mustahkam bo’lishiga qaramay, kutilganidan ortiq 

darajada egilishi mumkin. Misol tariqasida vallarni keltirish mumkin. Ruxsat etilganidan ortiq egilgan 

valning ishlatilishi mumkin emas, chunki valga o’rnatilgan detallar (tishli g’ildiraklar, muftalar, 

yulduzchalar, podshipniklar) muddatidan ilgari ishdan chiqishi mumkin. 

Ba’zi detallarning ishlashiga ularning haddan tashqari bikr bo’lishi salbiy ta’sir ko’rsatadi, 

chidamliligining kamayishiga, shovqinning oshib ketishiga, qo’shimcha dinamikaviy kuchlarning 

hosil bo’lishiga olib keladi. Bu holatni po’latdan tayyorlangan tishli g’ildiraklarda kuzatish mumkin. 

Bundan shunday xulosa chiqarish lozim: zarur hollarda detallarning nisbatan beriluvchan bo’lishiga 

erishish kerak. Mashina detallarining bikrlik me’yorlari mashinalarni ishlatish tajribasiga asosan 

tajribaviy yo’llar bilan aniqlangan hamda turli ma’lumotnomalarni jamlagan kitoblarda keltirilgan. 

Detallarning beriluvchanligi «Materiallar qarshiligi» kursida bayon etilgan usullar orqali anikdanadi. 

 


Yeyilishga chidamlilik. Berilgan xizmat muddati davomida detallarning ishqalanish 

yuzalarining kerakli o’lchamlarini saqlay olish qobiliyati yeyilishga chidamlilik deyiladi

Yeyilishga chidamlilik tanlangan materialning xossalariga, yuzalarning termik ishloviga va 

notekisligiga, bosim yoki kontakt kuchlanishlarning qiymatiga, sirpanish tezligaga, moy turi va 

moylanish maromiga, ishlash sharoiti va maromiga hamda boshqalarga bog’liqdir. Yeyilish 

detallarning mustahkamligani kamaytiradi, kontakt sharoitini og’irlashtiradi, moy tarkibini 

o’zgartiradi, shovqinni vujudga keltiradi. 

Aksariyat hollarda  detallarni yeyilishga chidamlilikka hisoblash ruxsat etilgan bosim [p]

solishtirma bosim bilan ishqalanish tezligining ko’paytmasining ruxsat etilgan qiymati bilan 

solishtirish usuliga ko’ra aniqlanadi: 

r ≤ [r];  rv ≤ [rv

Amaliyotda yeyilishni kamaytirish uchun turli tadbirlar qo’llaniladi. Ishqalanuvchi 

detallarni kerakli darajada moylab turish, yeyilishga chidamli materiallarni qo’llash (bronza, 

plastmassa, latun, o’z-o’zini moylab turish xususiyatiga ega bo’lgan moy shimdirilgan g’ovak 

detallarni ishlatish, yuzaga termik ishlov berish va boshqalar) ana shunday tadbirlardan 

hisoblanadi. 

O’zbekiston hududining asosiy qismi cho’llar, qumliklar, tog’liklardan iborat. 

O’zbekistonda yillik yog’in-sochin miqdori ham juda kam. Orol dengizining qurib borishi 

mamlakatimizning ekologak barqarorligini izdan chiqarishga sabab bo’lmoqda. 

  Sug’orma dexqonchilik rivojlangan mamlakatimizda ishlatiladigan barcha mashinalar 

kabi qishloq xo’jalik texnikasiga ham qator talablar qo’yiladi. Abraziv muhit, yerlarning 

sho’rlanganlik darajasining yuqoriligi, yer osti suvlarining yer sathiga yaqinligi, kunlik o’rtacha 

haroratning keskin farqlanishi kabi omillar mashina detallarining mustahkamligiga, yeyilishiga, 

issiqlikka chidamliligiga hamda titrashga ustuvorligiga katta ta’sir ko’rsatadi. 



Issiqqa chidamlilik (issiqbardoshlik).  Mashina detallarining yoki konstruktiv 

tuzilmaniig berilgan harorat chegarasida berilgan xizmat muddati davomida ishlay olish 

qobiliyati issiqbardoshlik deyiladi.  Detallarning ish vaqtida qizib ketishi xavfli va zararli 

hodisadir, chunki bunday holda ularning mustahkamligi kamayadi, moylarning xossalari 

yomonlashadi, harakatchan birikmalardagi tirqishlarning kamayishi yeyilishning oshishiga va 

sinishga olib kelishi mumkii. Shuning uchun mashinalarni loyihalashda mashinada ish jara-

yonida hosil bo’ladigan issiklik miqdori Q mashinadan tashqi muhitga tarqaluvchi issiqlik 

miqdoridan Q

1

, kichik yoki unga teng bo’lishi lozim. Bu holatni quyidagicha ifodalash o’rinlidir: 



Q 

 Q

Mashina detallarining issiqbardoshlikka hisobi  ularning me’yoriy issiqlik maromini 



ta’minlash uchun amalga oshiriladi. 

Titrashga ustuvorlik. 

Кonstruktiv tuzilmaning rezonans sohalaridan yetarlicha uzoqdagi 

kerakli  maromlar diapazonida ishlay olish qobiliyati uning titrashga ustuvorliga deyiladi. 

Tezlikning oshishi, detallarning yengillashuvi, konstruksiyaning noto’g’ri tuzilganligi, mashinalardagi 

elastik elementlar xossalarining ish davomida yomonlashganligi, detallarga ta’sir etuvchi o’zgaruvchan 

kuchlanishlar, mahkamlangan detallarning bo’shashib qolganligi titrashni vujudga keltirishi mumkin. 

Bu holatlardagi titrashlar detallarning toliqish oqibatida ishdan chiqishiga olib keladi. Ma’lumki, 

detalning xususiy tebranishlar chastotasi tashqi kuchlar oqibatida hosil bo’luvchi tebranishlar 

chastotasiga mos kelganda rezonans hodisasi yuz beradi. Titrashga ustuvorlik masalalari asosan 

«Tebranishlar nazariyasi» kursida o’rganiladi. Shuni qayd etish lozimki, titrashga ustuvorlik odatda 

mashinalar yoki mashinalar tizimi uchun (qisqacha tizim) bajariladi. 

Titrashni kamaytirish uchun uni vujudga keltiruvchi omillarni yo’qotish chora-

tadbirlarini ko’rish lozim. Mashina detallarining ishchanlik qobiliyati baholangavda, yuqorida 

keltirilgan mezonlarning hammasiga ularni hisoblash shart emas, balki ma’lum detal uchun 

asosiy hisoblangan mezonlarning biri yoki bir nechtasi baholansa etarlidir. 

 

 


Mashina detallarining asosiy materiallari 

Mashina detallarining asosiy materiallarini  uch guruhga bo’lish mumkin: 1) qora 

metallar; 2) rangli metallar; 3) metallmas materiallar. Bulardan eng ko’p ishlatiladigani qora 

metallar – po’lat va cho’yandir. 

Qora metallarning ko’p ishlatilishiga sabab shuki, ular mustahkam bo’lish bilan birga, 

nisbatan arzon turadi. Qora metallarning salbiy tomoni zichligi katta bo’lib, korroziyaga uncha 

chidamli emasligidir.  

Mashinalarni loyihalashda ularning detallari uchun material tanlash muxandis-

konstruktorning eng mas’uliyatli vazifalaridan biridir.  

Mashina  detallari uchun material tanlashdagi asosiy talab shuki, tanlab olingan material 

avvalo, detalning ishga layoqatli bo’lishini ta’minlashi hamda nisbatan arzon turishi kerak. Bu 

talabni hamma vaqt ham osonlikcha qondirib bo’lmaydi, chunki, odatda, mustahkam, puxta, 

sifatli materiallar qimmat turadi. Shunday ekan, material tanlashda yanglishmaslik uchun ulardan 

bir necha xilini tanlab, ularni hisoblab ko’rgan ma’qul. Masalan, diametri 100 mm va aylanish 

chastotasi 5000 min

-1

  bo’lgan shkivni cho’yandan yoki alyuminiy qotishmasidan tayyorlash 



mumkin. Alyuminiy qotishmasi cho’yanga qaraganda ikki marta qimmat turadi. Lekin alyuminiy 

qotishmasi dastgohda cho’yanga qaraganda 8 -  10 marta tez ishlanadi. Natijada alyuminiy 

qotishmasidan shkiv cho’yandan tayyorlangan shkivga qaraganda 25 % arzon bo’ladi. 

Кo’rinib 

turibdiki, tannarxi qimmat bo’lsa-da, alyuminiy qotishmasidan shkiv tayyorlash cho’yandan 

tayyorlashdagiga qaraganda foydalidir. Bordi-yu detalga nisbatan qo’yilgan hamma talabga ham 

javob beradigan material tanlash mumkin bo’lmasa, u holda eng zarur talablarni qondiruvchi 

materialni olish lozim. Qo’yilgan talablarni qondirish uchun ayrim hollarda, bir detalning o’zi 

turli materiallardan ishlanishi ham mumkin. Masalan, gidroturbinalarning parragi avvalo 

mustahkam, qolaversa korroziyabardosh bo’lishi kerak. So’nggi yillargacha bu maqsadda yuqori 

sifatli zanglamas, ammo qimmatbaho po’lat ishlatilar edi. Hozirgi vaqtda bunday parraklar oddiy 

uglerodli po’latdan tayyorlanib, ularning sirtiga zanglamas po’lat qoplanmoqda, natijada 

kattagina mablag’ tejalmoqda. Ma’lumki, tishli g’ildirak tayyorlash uchun ishlatiladigan 

materialning asosiy massasi uning tanasiga ketadi. Holbuki, tishli g’ildirak tanasiga to’g’ri 

keladigan kuchlanish tishlariga to’g’ri keladigan kuchlanishning juda ham oz qismini tashkil 

etadi. Anna shu nazarda tutilib, ToshDTU «Mashina detallari» kafedrasida tishli g’ildirakning 

yangi turi yaratildi. Bu g’ildirakning tanasi arzon turadigan cho’yandan, tishli gardishi esa sifatli 

po’latdan yasalib, ular elastik material vositasida bir-biriga ulanadi. Bunday g’ildiraklar etarli 

darajada chidamli bo’lishi bilan birga, ishlash vaqtida paydo bo’ladigan shovqin odatdagi tishli 

g’ildiraklardagiga qaraganda birmuncha kamdir.  

Mashina detallari materiallari sifatida metallmas materiallar, ya’ni plastmassalar ham 

keng qo’llanilmoqda. Ular ikki guruhga bo’linadi: termoplastlar (termoplastik plastmassalar) va 

reaktoplastlar (termoreaktiv plastmassalar).  

Termoplastlar (har xil poliamidlar, hamma turdagi kapralonlar, poliuretanlar, 

poliformal

ьdegid, polikarbonat, polipropilen, polivinilxloridlar, polietilen, ftoroplastlar) ga xos 

xususiyat shundan iboratki, ular suyuqlantirilib, so’ngra sovitilgandan so’ng suyuqlantirishdan 

oldingi xossalari tiklanadi. Demak, bunday material chiqindilarini, undan yasalgan detallarni 

qayta suyuqlantirib, yangi detal tayyorlash mumkin. 

Reaktoplastlar (tekstolitlar, voloknitlar va yog’och qatlamli plastiklar (DSP)) 

suyuqlantirilib, so’ngra sovitilgandan keyin ularning dastlabki xossalari tiklanmaydi. 

Plastmassalarning qora metallarga nisbatan asosiy kamchiligi shundaki, birinchidan, 

ularning mustahkamligi etarli darajada bo’lmaydi, ikkinchidan, vaqt o’tishi bilan tashqi muhit 

ta’sirida mexanikaviy xossalari, ba’zan esa detalning o’lchamlari o’z-o’zidan o’zgaradi. 

 

 

Ruxsat etilgan kuchlanishlarni aniqlash 



Кuchlanishning  eng  katta  qiymatida  detalning  mustahkamligi  va  umrboqiyligi 

ta’minlangan bo’lsa, bu kuchlanish ruxsat etilgan kuchlanish deb ataladi va uni tanlash 



mashinasozliqda katta ahamiyatga molikdir. Bu kuchlanish chegaraviy kuchlanishga asosan 

tanlanadi (ruxsat etilgan kuchlanish normal va urinma bo’lishi mumkin): 

 

                                    (1.1) 



bu yerda, [n] - zarur bo’lgan mustahkamlik zahirasi koeffisienti va u hisoblash usuli aniqligiga, 

loyihaning turiga va mas’uliyatliligiga, yuklanish xarakteriga va boshqalarga bog’liqdir. 



Chegaraviy kuchlanishlar  esa detal materialiga, deformasiya turiga, kuchlanishning vaqt 

bo’yicha o’zgarish xarakteriga bog’liq. O’z vazifasini bajarayotgan detalda kuchlanish vaqt 

bo’yicha qiymati va yo’nalishini o’zgartirishi mumkin. 

Boshqacha aytganda, detal vaqt davomida turlicha yuklanadi. Buni kuchlanish davri deb 

atash mumkin va u eng katta va kichik qiymatlar bilan xarakterlanadi. 

Mashina detallari ish davomida simmetrik, pulsasiyalanuvchi va o’zgarmas davr (sikl) 

bilan yuklanishi mumkin. 

1. Simmetrik davriy ravishda mashina detallari kuchlanish bilan yuklanganda (1.1-

rasm) o’rtacha kuchlanishlar qiymati quyidagacha aniqlanadi: 

                          (1.2) 

Davrning kuchlanish amplitudasi esa quyidagacha aniqlanadi: 

           (1.3) 

Asimmetriya koeffisientining qiymati bo’lsa, tubandagicha ifodalanadi: 

 

1.1-rasm. Simmetrik yuklanish tarhi 



 

2. Pulsasiyalanuvchi davr. Ba’zi hollarda detallar pulsasiyalanuvchi, ya’ni vaqt birligi ichida 

o’z qiymatini noldan maksimal qiymatgacha o’zgartirib turadigan yuklanish ostida bo’lishi mumkin. 

(1.2-rasmda pulsasiyalanuvchi davr tarhi keltirilgan.) 

 

 



1.2-rasm. Pulsasiyalanuvchi davrli yuklanish 

Agar asimmetriya koeffisienti birga teng bo’lsa, kuchlanish o’zgarmas holda bo’ladi va 

bunda detal o’zgarmas kuchlanish ta’siri ostida ishlaydi (1.3-rasm). 

Ruxsat etilgan yoki zarur mustahkamlik zahirasi koeffisienti differensial usul bilan 

topilishi mumkin:  

[ ]


3

2

1



n

n

n

n



=

 


 

 

1.3-rasm. O’zgarmas kuchlanishli yuklanish 



bu yerda: 

n

1



=1,2...1,5  -  detalga ta’sir qiluvchi kuch va momentlarning haqiqiy qiymatlari bilan 

hisoblash uchun qabul qilingan qiymatlar orasidagi farqni hisobga oluvchi koeffisient; 

n

2

=1,3...2,2  -  materialning bir jinsliligini, uning mexanik xossalarining normativda 



ko’rsatilganidan farq qilishini hisobga oluvchi koeffisient; 

n

3



=1,1...1,5  -  juda mustahkam bo’lishi talab etiladigan muhim detallarning mustahkamlik 

zahirasini qo’shimcha ravishda oshirish uchun kiritiladi. 

O’zgaruvchan yuklamalar ta’sirida davomli ishlatilgan mashina detallari, tajribalarning 

ko’rsatishicha, mustahkamlik chegarasi 



σ

v

  dan ancha kichik yuklanishlarda ham emirilishi 

(sinishi) mumkin. 

Davriy yuklanishdagi emirilish (sinish) kuchlanishlarning jamlanish zonasida hosil 

bo’ladigan mikroyoriklar tufayli yuz beradi. 

Yoriqlar asta-sekinlik bilan kattalashadi, detalning ichki sohalariga kirib boradi. 

Кuchlanishlarning davriy ta’siridan yuzaga kelgan emirilish materialning toliqishi deb ataladi. 

1.4-rasmda valning toliqish oqibatida sinishi ko’rsatilgan. Detallarning 75-80%  sinishi toliqish 

natijasida vujudga keladi. 

 

 

1.4-rasm. Valning toliqish oqibatida sinishi: 



1  - toliqib yemirilish zonasi; 

2 - statik yemirilish zonasi. 

Materialning yemirilmasdan o’zgaruvchan kuchlanishlarni ko’p marotaba qabul qila olish 

qobiliyati uning toliqishga qarshiligi yoki chidamliligi deb ataladi. 



Mashinalar ishonchliligi haqida tushunchalar 

Ishonchlilik - bu ob’ekt (mashina)ning ishlatish (foydalanish)ning berilgan sharoitlarida 

talab etilayotgan vazifaning bajarilishini ta’minlaydigan barcha ko’rsatkichlarni belgilangan 

chegarada vaqt davomida saqlab turish xossasidir. 

Texnika sohasida ishonchlilikning ustuvorligi shundan iboratki, ishonchlilikning darajasi 

tom ma’noda ishlab chiqarishni avtomatlashtirish, ish jarayonlari va tashishni jadallashtirish, 

material va quvvatni tejash, axborotni saqlash, qayta ishlash va uzatish kabi sohalardagi 

texnikaning taraqqiy etishini aniqlaydi. 

Hozirgi zamon texnik vositalari o’zaro ta’sirlashuvchi mexanizmlar, apparatlar va 

asboblardan iborat. Masalan, oddiy tikuv mashinasi bir necha o’n yoki yuz detaldan iborat 

bo’lsa, zamonaviy raketalarni uchirish va radioboshqarish majmui tizimi o’n millionlab 



elementlardan tashkil topgan. Birorta ma’sul elementning ishdan chiqishi, albatta butun 

tizimning  ish  maromining  buzilishiga  olib  keladi.  «Кursk»  atom  suvosti  kemasining  halokati, 

Chernobil  atom  elektrostansiyasidagi  portlash,  neftь  tashuvchi  katta  sig’imli tankerlardagi 

ishlatish va tashish talablarining buzilishi hammamizga ma’lum bo’lgan insoniyat uchun 

halokatli ekologik ofatlarga olib keldi. 

Jihozlar, mashinalarning etarli darajada ishonchli emasligi ta’mirlashdagi katta sarflarga, 

mashinalarning ishsiz turib qolishiga, aholini elektroenergiya, suv, gaz, transport vositalari bilan 

ta’minlanishining uzilib qolishiga olib keladi. 



Ishonchlilik tushunchalari va atamalari standartlashtirilgan. Mashinalar 

ishonchliligining asosiy ko’rsatkichlariga raddiyasizlik, umrboqiylik, ta’mirlashga moyillik 

va saqlanuvchanlik kiradi. 

Raddiyasizlik  (tor ma’noda, ishonchlilik) -  ishlash muddatida yoki berilgan vaqt 

davomida mashinaning ishga yarokliligini uzluksiz saqlash xossasi. Mashinaning bu xossasi 

ayniqsa,  avtomatlashgan ishlab chiqarishning to’xtab qolmasligida, qimmatbaho mahsulotni 

nuqsonsiz tayyorlashda, insonlar hayotining xavfsizligi bilan bog’liq bo’lgan sharoitda juda 

ahamiyatlidir. 

Umrboqiylik  -  belgilangan texnikaviy xizmat va ta’mirlash tizimida mashinaning 

chegaraviy holatgacha ishga yaroqliligini davomiy saqlay olish xossasidir. Mashinaning 

chegaraviy holati uni yana ishlatish mumkin yoki mumkin emasligi, samaradorligi yohud 

xavfsizligining keskin kamayib ketishi bilan tavsiflanadi. Qayta tiklanmaydigan mahsulotlar 

uchun umrboqiylik va raddiyasizlik tushunchalari bir xil ma’noni anglatadi. 

Ta’mirlashga moyillik - mashinaning texnikaviy xizmat va-ta’mirlash yo’li bilan radsiya 

va buzilishlarning yuz berish sabablarini aniqlash va oldini olish, ishga yaroqli holda ushlab 

turish va shu holga tiklanishga moslanuvchiligidir. 

Mashinalar tuzilmasi va tizimining murakkablashuvi raddiya sabablari va ishdan chiqqan 

elementni tezlikda aniqlash imkoniyatini  kamaytirib  yuboradi.  Zamonaviy  samolyotlarda 

uchuvchi nazorati ostida bo’lishi lozim bo’lgan ko’rsatkichlar 10 mingdan oshiqrokdir. Shuning 

uchun ham eng muhim omillarning nazorati EHM (elektron hisoblash mashinalari)ga 

yuklatilgan. Ta’mirlashga moyillikning muhimligi xalq xo’jaligida mashinalarni ta’mirlashda 

juda katta miqdordagi vositalarning jalb qilinishi bilan belgilanadi. 

Saqlanuvchanlik  -  mashinaning saqlash va transportirovkadan so’ng raddiyasizlik, 

umrboqiylik va ta’mirlashga yaroqlilik ko’rsatkichlari qiymatlarini saqlash xossasidir. Bu 

xossaning amaliy ahamiyati zahiradagi detal, qism va mashinalarni hamda mavsumiy 

ishlatiladigan texnikani yana ishlatishda yaqqol ko’rinadi. 

Ishonchlilik ko’rsatkichlari haqida yanada to’liq ma’lumotlarni maxsus adabiyotlardan 

topish mumkin. 

Ishonchlilik mahsulotni (masalan, detalni) loyihalash davrida konstruktor tomonidan 

ta’minlanadi, uni tayyorlash jarayonida va ishlatish mobaynida ham qator omillarga bog’liq.  

 

Ishonchlilik quyidagi jarayonlarga bog’liq bo’ladi: loyihalash, ishlab chiqarish va 



ekspluatasiya. 

 

Loyihalash paytida ishonchlilikka katta ahamiyat beriladi. Yomon va etarli ishlanmagan 



konstruksiyalar ishonchli bo’lmaydi. 

Кonstruktor hisoblarda, chizmalarda, texnik sharoitlarda va 

boshqa texnik hujjatlarda ishonchlilikni ta’minlovchi barcha omillarni hisobga olishi lozim.  

 

Ishlab chiqarish davrida konsruktor tomonidan qo’yilgan ishonchlilikni oshiruvchi barcha 



vositalar ta’minlanadi. 

Кonstruktor hujjatlaridan chetlanish ishonchlilikni buzadi. Ishlab 

chiqarish nuqsonlarining ta’sirini bartaraf etish maqsadida barcha mahsulotlar obdon teshiriladi. 

 

Ekspluatasiya paytida mahsulotning ishonchliligi joriy qilinadi. Buzilmasdan ishlash va 



umrboqiylik kabi ishonchlilik tushunchalari mashinalar ishlashi jarayonida vujudga keladi va 

ekspluatasiya sharoitlari va usullariga bog’liq bo’ladi.  

 

Ishonchlilik berilgan xizmat muddati davomida ishlash qobiliyatini saqlash ehtimoli 



orqali baholanadi. Ishlash qobiliyatining yo’qotilishi ishdan chiqish deyiladi. Agar masalan, 

mahsulotning buzilmasdan ishlash ehtimoli 1000 soat davomida 0,99 ga teng bo’lsa, unda 100 ta 



mahsulotdan bir foizi yoki bittasi o’zining ishlash qobiliyatini oldinroq yo’qotadi deb tushunish 

mumkin. Bu holatda buzilmasdan ishlash ehtimoli (yoki ishonchlilik koeffisienti) ishonchli 

mahsulotlar sonini kuzatuvdan o’tkazilgan mahsulotlar soniga nisbatiga teng, 

( )


99

,

0



100

99 =


=

t

P

 



Ishonchlilik koeffisienti qiymati kuzatuv vaqti t ga bog’liq bo’ladi. 

 

Murakkab mahsulotning ishonchlilik koeffisienti ushbu mahsulotni tashkil etuvchi 



elementlar ishonchlilik koeffisientlari orqali ifodalanadi, 

( )


( ) ( )

( )


t

P

t

P

t

P

t

P

n

...


2

1



=

 



Materiallarning chidamlilik chegarasi 

Qaytariluvchan-o’zgaruvchan kuchlanishlarda mustahkamlikka hisoblashlarda 

materialning mexanikaviy tavsiflari juda yig’inchokdik bilan jilvirlangan andozaviy namunalar 

turkumini maxsus mashinalarda chidamlilikka sinash orqali aniklanadi. Simmetrik siklli 

kuchlanishda  egilishga  sinash  oddiyroq  usullardan  hisoblanadi.  Namunalarga  σ

max

 

kuchlanishning turli qiymatlarini  berib,  ularning emir

ilishi  yuz  bergan  sikllar N soni  σ

max 

 N 

aniqlanadi.  Olingan qiymatlarga ko’ra  σ



max

  -  N koordinatalarida toliqish egri chizig’i quriladi 

(1.5-rasm). 

 

 

1.5-rasm. Toliqish egri chizig’i 



σ

B

  kuchlanishdan boshlab, egri chiziq gorizontal asimptotaga intilishini ko’pgana 

tajribalar  ko’rsatdi.    Bu  ma’lum  σ



B

  kuchlanishda namuna emirilmasdan (sinmasdan) 

yuklanishning cheksiz sonli sikliga material dosh berishi mumkin, degan xulo-sani beradi. 

N

0



=10

7

 siklga dosh bergan po’lat namuna yana shunday siklga ko’p marotaba chidashi mumkin. 



К

o

  sikllar sonini sinash bazasi (negizi) deyiladi. N



0

  sikldan o’tilgandan so’ng tajribalar 

to’xtatiladi. Toblangan po’latlar va rangli metallar uchun N

0

=10



8

. N


0

  ga mos keladigan 

kuchlanish chidamlilik chegarasi deb qabul qilinadi. 

Demak,  chidamlilik chegarasi deb shunday eng katta kuchlanishga aytiladiki, bunda 



namuna yoki detal emirilmasdan cheksiz uzoq qarshilik ko’rsata oladi 

va  namuna  uchun  σ



R

 

hamda detal uchun (σ



R

)

d



 sifatida belgilanadi. 

Me’yoriy kuchlanishlarda siklning R = -1 asimmetriklik koeffisientida namuna va detallar 

uchun chidamlilik chegarasi 

σ

–1 



va (σ

–1

)



 

R = 0 siklda esa mos ravishda σ



0

 

va (σ



0

)

D



 tarzida belgilanadi. 

Jadvallarda chidamlilik chegarasini aniqlash uchun tajribaviy natijalar mavjud bo’lmagan 

hollarda, empirik (tajriba asosidagi) nisbatlar olinadi. Masalan, uglerodli po’latlar uchun: 

 

bu yerda:  



σ

v

 - cho’zilishdagi mustahkamlik chegarasi. 

 

Mashina detallaridagi mahalliy  kuchlanishlar 

Chidamlilik chegarasi qiymatiga detallarning o’lchamlari, rasmi va detal sirtining holati 

to’g’ridan-to’g’ri ta’sir etadi. 


O’lchamlar ta’siri.  Detal ko’ndlaang kesimining mutlaq o’lchamlari qanchalik katta 

bo’lsa, chidamlilik chegarasi shunchalik kichik bo’ladi. Geometrik o’xshash detallarning 

chidamlilik chegarasi ham ularning mutlaq o’lchamlari ortishi bilan kamayadi. Bunga sabab deb, 

statik nazariyaga ko’ra, detal o’lchami oshsa, ichki nuqsonlar (gaz pufakchalari, tarkibning bir 

tekis emasligi, chiqit qo’shimchalarining borligi va h.k.) uchrash ehtimolining ortishidir. Bu 

holat mutlaq o’lchamlarning ta’sirini hisobga oluvchi 



К

d

 koeffisient orqali e’tiborga olinadi (1.1-

jadval). 



1.1- jadval 

К

d

 koeffisientining qiymatlari (qisqartma) 

Deformasiya turi  

va material 

Valning diametri d, mm. 

20 

30 


40 

50 


70 

100 


Uglerodli po’latlar egilish 

0,92 


0,88 

0,85 


0,81 

0,76 


0,71 

Legarlangan po’latlar uchun 

egilish va barcha po’latlar uchun 

buralish 

0,83 

0,77 


0,73 

0,70 


0,67 

0,62 


 

Rasmning ta’siri. Detach ko’ndalang kesimining rasmi keskin o’zgargan qismida (o’tish 

kesimlarida, teshikchalar atrofida, o’yiqchalar, yo’nilgan joylar, rezbalar va boshqalarda) hosil 

bo’ladigan kuchlanishlar materiallar qarshiligi kursida qo’llanib topiladigan nominal 

qiymatlardan farkli bo’ladi (1.6-rasm). 

 

1.6-


rasm. Кuchsizlangan qismdagi eng katta kuchlanishlarni kamaytirish 

Кuchlanishlarning  mahalliy  oshishi  hodisasi  kuchlanishlarning  jamlanishi  deb  ataladi. 

Кuchlanishlar jamlanishini kamaytirish uchun detalning umumiy qalinliga oshiriladi (1.6-rasm, 

b), detalning ma’lum qismi kuchaytiriladi (1.6-rasm, v), turli materiallar yoki termik ishlov 

usullari yordamida zaruriy holatga erishiladi. Detalning kuchlanishlar jamlanishini vujudga 

keltiruvchi kuchlanishni jamlagich (konsentrator) zonasida kuchlanishlarning ko’p marotaba 

o’zgarishi yoriqlarning muddati-dan ilgari paydo bo’lishiga va buning natijasida toliqib 

emirilishga olib keladi. 

Detal  rasmining toliqish chegarasiga ta’siri kuchlanishlar jamlanishining effektiv 

koeffisienti 



К

σ



τ

)  orqali hisobga olinadi. Bu koeffisient bir xil o’lchamdagi silliq va 

kuchlanishni jamlagichi mavjud bo’lgan 2 ta namunaning bir xil yuklanishdaga chidamlilik 

chegaralarining nisbati kabi aniqlanadi. 

 

Кonstruksiyalarda  ko’proq  uchraydigan  kuchlanishni  jamlagichlar  uchun  К



σ

  va 

К

τ

 

qiymatlari 1.2-jadvalda keltirilgan. 



1.2-jadval 

К

σ

 va 

К

τ

 koeffisientlarning qiymatlari (qisqartma) 

 

Кuchlanishni jamlagich manbai 



К

σ

 

К



τ

 

σ



v

 – po’lat uchun, MPa  

≤700 


>700 

≤700 


>700 

Galtel (valdagi bir diametrdan 

ikkinchi diametrga o’tishdagi 

o’yiqcha) 



t/r =2 va r/d =0,02 da 

t/r=2 va r/d=0,05 da 

 

 



 

 

1,85 



1,80 

 

 



 

 

2,0 



2,1 

 

 



 

 

1,55  



1,60 

 

 



 

 

1,65  



1,70 

Shponka o’yiqchasi 

1,90 

2,3 


1,7 

2,2 


To’g’ri yonli shlislar 

1,6 


1,72 

2,45 


2,7 

Rezba 


2,2 

2,6 


1,6 

2,0 


 

Izoh:  Agarda valning hisobiy kesim yuzasida bir nechta kuchlanish jamlagichlari bo’lsa,  

d

K

K

σ

 yoki  



d

K

K

τ

  nisbat qaysi biri uchun katta bo’lsa, o’shanisi hisobga olinadi. 



Detal  yuzasi  notekisligining  ta’siri. Detal yuzasi notekisligi oshishi bilan chidamlilik 

chegarasi kamayadi. O’zgaro’vchan kuchlanishlarda toliqish oqibatida dastlabki mikroyoriklar 

degalning sirtida vujudga keladi. Bunga detalga mexanik ishlov berish jarayonidagi nuqsonlar 

sabab bo’ladi (keskich izlari, jilvirlash doirasi tushirgan izlar va boshqalar). Yuza (sirt) sifatining 

chidamlilik chegarasiga ta’sirini sirt note-

kisligi koeffiiienti К

F

 e’tiborga oladi. (1.3-jadval).  



1.3-jadval 

Кr koeffisient qiymatlari (qisqartma) 

Mexanik ishlov berish 

turi 


Yuza notekisligi 

ko’rsatkichi К

a

, mkm 


К

g’

  



σ

v

 [Mpa] da 



≤700 

>700 


Aylana yo’nish Jilvirlash 

2,5 ... 0,63  

0,32 .... 0,16 

1,1 


1,0 

1,2 ... 1,0 

 

Detal yuzasining zanglashi ham chidamlilik chegarasiga katta ta’sir ko’rsatadi. Buning 



oldini olish uchun mexanik ishlov berish jarayonida ishlatiladigan moylash materiallari tarkibiga 

zanglashdan sakdovchi ingibitorlar qo’shiladi. 

Shuni qayd qilish lozimki, tayyor detal yuzalarida sex sharoitida, qo’shimcha muhofaza 

tadbirlari qo’llanilmasa, ikki soat ichida zanglash jarayonlari boshlanishi mumkin. 

Yuzani puxtalashning ta’siri. Detallarning yuklama va kuchlanishlarni ko’tarish 

qobiliyatini oshirishda turli xildagi yuzani puxtalash uslublari qo’llaniladi. Sementitlash, 

nitrosementitlash, azotlash, yuzani yuqori chastotali toklar bilan toblash, deformasiyali puxtalash 

(roliklarni sirtda dumalatish yoki pitrani bosim ostida oqizish yo’li bilan) shular qatoriga kiradi. 

Yuzani puxtalash ta’sirini e’tiborga oluvchi К

u

  koeffisientning qiymatlari quyidagi 1.4-



jadvalda keltirilgan. 

1.4-jadval 

К

v

 koeffisientining qiymatlari 

 

Valning yuzasini puxtalash turi 



Val o’zagi uchun 

,

â

σ  MPa. 

 

К



σ

≤1,5 


К

τ

=1,8..2,0 



Yuqori chastotali tok bilan toblash 

600.. .800 

1,6.. .1 ,7 

2,4...2 ,8 

Roliklarni dumalatib ishlov berish 

1,3.. .1 ,5 



1,6...2,0 

Pitrani bosim ostida oqizish yo’li bilan 

600.. .1500 

1,5.. .1,6 

1.7...2,1 

 

Detallarni tig’izlik (taranglik) evaziga o’tkazish joylarida (dumalash podshipniklari, tishli 



g’ildiraklar va boshqalarni) valning ko’ndalang kesimi mutlaq o’lchamlarining chidamlilik 

chegarasiga  ta’siri  keskinroq  seziladi.  Bu  holda kuchlanishlar jamlanishini baholashda 



d

K

K

σ

  



va 

d

r

K

K

 nisbatlar qo’llaniladi (1.5-jadval). 

1.5-jadval 

d

K

K

σ

 va 



d

r

K

K

 nisbatlarning vallar uchun detallar tig’izlik bilan o’tqazilgandagi qiymatlari 

 

 

Val diametri  



d, mm 

   


σ 

β

, MPa da 



d

K

K

σ

 



    

σ 

β



, MPa da 

d

K

K

τ

 



700 

800 


900  1000  700 

800 


900 

1000 


30 

3,0 


3,25 

3,5 


3,75 

2,2 


2,35 

2,5 


2,65 

50 


3,65  3,96 

4,3 


4,6 

2,6 


2,78  3,07 

3,26 


≥100 

3,95  4,25 

4,6 

4,9 


2,8 

2,95 


3,2 

3,34 


Izoh: Tig’izlik bilan o’tkazilgan detalning qirrasida yuqori qiymatli kuchlanishlar jamlanishi 

hosil bo’ladi. 

Detalning ma’lum kesimi uchun kuchlanishlar jamlanishini e’tiborga oluvchi 

koeffisientlar quyidagicha aniqlanadi: 

 

 

 



Ko’rilayotgan kesimda detalning chidamlilik chegarasi:  

( ) ( )


Д

К

σ

σ



σ

1

Д



1



=

;   MPa  

( ) ( )

Д

К

τ

τ



τ

1

Д



1



=

;   MPa 


bu yerda: 

σ

-1 



va  

τ

-1



 - andozaviy silliq namunalarning chidamlilik chegarasi, MPa. 

 

Mustahkamlik zahirasi koeffisientlari 

Statik kuchlanishlarda mustahkamlik zahirasi koeffisientini anikdash.  Statik 

kuchlanishlar yoki doimiy kuchlanishlar amaliyotda juda kam uchraydi. Doimiy kuchlanishli 

ishlash tarziga, ish maromidan 20% ga chetlanishlar mavjud bo’lgan hollar kiritiladi. 

Plastik materialdan tayyorlangan statik kuchlanish ostida bo’lgan detallarning 

kuchlanishlar jamlanishi detallarning ko’tarish qobiliyatini kamaytirmaydi, chunki mahalliy 

plastik deformasiyalar ko’ndalang kesimdagi kuchlanishlarning  qayta taqsimlanishiga va 

tekislanishiga olib keladi.  Bu holda mustahkamlikka hisoblash nominal 

σ

  va 



τ

  kuchlanishlar 

bo’yicha bajariladi. 

Кuchlanishlar jamlanishiga etarli sezgirlik ko’rsatgailiklari sababli mo’rt materiallar ham 

xuddi  shunday  hisoblanadi.  Кuchlanishlar  jamlanishi  mustahkamlikni  kamaytirganligi  uchun 

kamplastik materiallardan tayyorlangan detallar (legirlangan po’latlar va boshqalar) eng katta 

mahalliy kuchlanishlar bo’yicha hisoblanadi. 

Yuqoridagalarga binoan, masalan, norml kuchlanishlar bo’yicha mustahkamlik 

zahirasining hisobiy koeffisientlari quyidagicha ifodalanadi: 

plastik materiallar uchun  

[ ]

τ

τ



τ

σ

σ



S

S

=



,  

 

mo’rt materiallar uchun  



[ ]

B

B

B

S

S

=



σ

σ



kamplastik materiallar uchun  

[ ]


τ

σ

τ



τ

σ

σ



S

K

S

=



bu yerda:  

σ

 

r



 va 

σ

β



 - materialning oquvchanlik va mustahkamlik chegarasi;  

K

σ

 - kuchlanishlar jamlanishining effektiv koeffisienti, (1.2-jadval); 

[S



β

]  va [S



τ

]  -  mustahkamlik va oquvchanlik chegarasi bo’yicha mustahkamlik zahirasining ruxsat 

etilgan (joiz) koeffisientlari. [S] ning qiymatini tanlash ma’sul vazifalardan hisoblanadi, chunki detal 

o’lchamlari va massasini oshirmay turib, uning talab etilgan ishonchliligini ta’minlash zarur bo’ladi. Bu 

koeffisientning qiymatlari quyidagi oraliqda tavsiya etiladi: 

uglerodli po’latlar uchun [S

τ

] = 1,3... 1,6; 



kulrang cho’yan uchun [S

β

]= 2,1...2,4. 



O’zgaruvchan kuchlanishlarda  detallarning chidamliligani baholashda ularning 

konstruktiv  rasmlari, o’lchamlari, yuzasining holati va boshqa omillar albatta hisobga olinishi 

darkor. 

 

σ



a

  va 

τ



sikl amplitudali o’zgaruvchan kuchlanish ta’sirida mustahkamlik zahirasining 

hisobiy koeffisientlari quyidagicha aniqdanadi:  

normal kuchlanishlar holida (egilish, cho’zilish-siqilish) 

                                         

                                                   (1.4) 

urinma kuchlanishlar holida (buralish, kesilish) 

                                          

                                                       (1.5) 

O’zgaruvchan normal va urinma kuchlanishlarning birgalikdaga ta’sirida (masalan, 

egilish va buralish) mustahkamlik zahirasi umumiy koeffisienti quyidagicha ifodalanadi: 

                                          

                                             (1.6) 



bu yerda: 

σ

S

 va  

τ

S



 - yuqoridagi ifodalar orqali aniqlangan. O’zgaruvchan kuchlanishlarda 

po’lat detallar uchun yuqori aniqlikdagi hisoblashlarda [S]=1,3...1,5; juda aniq bo’lmagan 

hisoblashlarda [S] = 1,6...2,1; qiymatlarni qabul qilish tavsiya etiladi. 

Mashina detallarining kontakt mustahkamligi 

 

Qator mashina detallarining ish qobiliyati ularning ishchi (kontakt) yuzalarining kontakt 



mustahkamligi orqali aniqlanadi. Bu yuzalarning yemirilishi bir-biriga siqilgan ikkita qiya 

chizikli  yuzalarning  kontakt  joyida  hosil  bo’ladigan  kontakt  kuchlanishlar  (σ

n

) ta’sirida yuz 



beradi. N indeksi kontakt kuchlanishlar nazariyasining asoschisi G.Gers (Hertz) sharafiga 

qo’yilgan. 

 

 

 



1.7-

rasm. Кontakt kuchlanishlarga oid sxema 

 

Tashqi yuklama mavjud bo’lmagan taqdirda qiya chiziqli yuzalarning boshlang’ich 



kontakti nuqtaviy (ikkita shar misolida) yoki chiziqli (ikkita silindr misolida) bo’ladi. Tashqi 

yuklama qo’yilgandan so’ng bu yuzalarning boshlang’ich kontakti (kichik yuzadagi kontakt) 

yuqori kuchlanishli kontakt holatiga o’tadi. Bu kuchlanishlar elliptik qonun asosida taqsimlanadi 

(yoyiladi). 



σ

n

  ning eng katta  qiymati tishli, chervyakli va boshqa turdaga uzatmalar hamda 

dumalash podshipniklari uchun ishchanlik qobiliyatining asosiy mezoni sifatida qo’llaniladi. 

Tishli g’ildiraklar juftligi uchun taalluqli bo’lgan chiziqli boshlang’ich kontakt holida 

kontakt kuchlanishlarning eng katta qiymati Gers formulasiga ko’ra aniqlanadi (bu ifoda ikkita 

silindrning kontakt zonasi uchun olingan): 

kuchlanishlar holida (buralish, kesilish) 

                          

, MPa                                     (1.7) 

bu yerda: 

b

F

q

r

=

  - kontakt chizig’ining bir birligiga tug’ri keluvchi normal yuklama; 



F

- kontakt yuzasiga normal yo’nalgan kuch, N;  



b - kontakt chizig’ining ishchi uzunligi , mm; 

ρ

kel



 - keltirilgan egrilik radiusi, mm: 

                                             

                                          (1.8) 

ρ

1

 va 

ρ

2



 - kontakt nuqtalaridagi egrilik radiusi (minus belgasi 

ρ

1



 radiusli chiziq yuzaning 

ρ



 

radiusli botiq yuzaga kontaktida olinadi); 

kel


 - keltirilgan elastiklik moduli 

                                 

                                                         (1.9) 


E

1

  va E



2

  -  silindr materiallarining elastiklik moduli; agarda silindrlar materiaplari bir xil 

bo’lsa, u holda E

kel


 = E

1

 + E



2



μ = 0,3 - Puasson koeffisienti. 

Кontakt mustahkamlik sharti 

σ

n

 

≤ [σ]

n

 bo’ladi. 

Bu erda: [



σ]

n

 - ruxsat etilgan kontakt kuchlanish. 

 

 



1.8-

rasm  Кontakt kuchlanishlarning uzlukli sikl bo’yicha o’zgarishi 

Yuklama ostida aylanayotgan detallarning tutash sirtlarining har bir nuqtasi kontakt 

zonasidan o’tayotgan vaqtdagina davriy yuklanadi, bu nuqtalardagi kontakt kuchlanishlar 



σ

n

 

noldan boshlanadigan uzlukli sikl bo’yicha o’zgaradi (1.8- rasm). 

Agarda hosil bo’layotgan kontakt kuchlanishlar ruxsat etilganidan katta bo’lsa, ya’ni 

σ

n

>[

σ]



n

,  bu holda kontakt kuchlanishlarning siklik ta’siridan detallarning tutashish sirtlarida 

toliqish  mikroyorikdari  hosil  bo’ladi.  Кontakt  zonasida  moyning  mavjud  bo’lishi bunday 

mikroyoriklarning kattalashuviga olib keladi. Mikroyoriqlarga kirib qolgan moy yuqori kontakt 

kuchlanishlar ostida metall yoriqlari ichida katta bosimni vujudga keltiradi va metall 

zarrachalarining uvalanishiga olib keladi. Detallarning ishchi yuzalarida avval ko’zga ko’rinmas 

mayda chuqurchalar, so’ng esa 2-3 mm o’lchamgacha yetadigan o’yiqchalar paydo bo’ladi. 

Bunday yemirilish jarayoniga toliqishdan uvalanish nomi berilgan. 

Mustahkamlik va qattiqlik chegaralarini oshirish, yuza notekisligani  kamaytirish 

yuzalarning uvalanishga qarshiligini oshirishga olib keladi. 

Moylarning ishlatilishi toliqishdan uvalanishga olib kelar zkan degan xulosa albatta 

noto’g’ri bo’lar edi. Moylardan oqilona foydalanish yuzalarda moy qatlamini vujudga keltiradi. 

Bu  holat metall yuzalarning bevosita kontaktini yo’qotadi, yeyilishni kamaytiradi, haroratni 

me’yorida ushlab turishga yordam beradi, ishqalanish mahsulotlarini kontakt zonasidan tezlikda 

olib ketishga, zanglashdan saqlashga vosita bo’ladi. Moy qatlami orqali kontaktlashuv xizmat 

muddatini oshirishga olib keladi, birinchi mikroyoriqlar paydo bo’lishi bilan moyning salbiy 

ta’siri ham paydo bo’la boshlaydi. 



Moysiz sharoitda ishlash detal yuzalarining tezda yeyilishiga olib keladi. 

 

Document Outline

  • I. Mа`ruzа rеjаsi:
  • II. Tayanch so’z va  iboralar:
  • III. Mаqsаd:
  • IV. Mаvzuni vа аlоhidа sаvоllаrni o‘rgаnish uchun fоydаlаnilgаn vа tаvsiya etilаyotgаn аdаbiyotlаr ro‘yxаti:
  • V. Mustaqil tayyorgarlik/o‘z-o‘zini tеkshirish uchun sаvоl vа tоpshiriqlаr
  • VI. Mаtn
    • Ishonchlilik mahsulotni (masalan, detalni) loyihalash davrida konstruktor tomonidan ta’minlanadi, uni tayyorlash jarayonida va ishlatish mobaynida ham qator omillarga bog’liq.
    • Materiallarning chidamlilik chegarasi

Download 460.64 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling