F. T. E g a m b e r d iy e V, S. R. T o p IL d iy e V, J. X. H a m r a q u L o V


Download 7.49 Mb.
Pdf ko'rish
bet6/15
Sana15.12.2019
Hajmi7.49 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

X  я
1
%
  S 
О  
C o s  
С"  Ь£ 
ьн
я
foyda -  ishlab chiqarishning hamma omillaridan  daromad, y a ’ni 
renta, foiz va ish haqi,
foyda  -   tadbirkorlik  faoliyati  va  texnikani  takomillashtirish 
usullari  qo'llanganligi uchun mukofot; 
foyda -  qaltislik va noaniqlik uchun to ‘lov.
11....................................... -
Foydaning sifat tavsifl
Foyda
  -   tovar  va  xizmatlardan  olingan  daromadning  bu  tovarlarni 
(xizmatlami)  ishlab  chiqarish  va  sotish  xarajatlaridan  ortishi.  Tadbirkorlik 
subyektini  x o ‘jalik  yuritish  faoliyati  moliyaviy  natijalarining  muhim  k o 'r­
satkichi.
Yalpi foyda -  xo'jalik yuritish faoliyati mahsulotmi sotishdan tushum 
va  ishlab  chiqarish  omillari  xarajatlari  yig'indisi  o'rtasidagi  pulda  ifoda- 
langan farq.
Sof foyda -  soliq, yig‘im va ajratmalar toTangach qoladigan mablag'.
Buxgalteriya  foydasi  -   narx  (savdodan  tushgan  daromadlar)  va  hi­
sobga olingan buxgalteriya xarajatlari o'rtasidagi  farq sifatida hisoblanadi.
Iqtisodiy foyda -  firmaning xarajatlardan  ortuvchi  (me’yoriy  foydani 
o 'z  ichiga oluvchi) umumiy  daromadi.
M e’yoriy foyda -  mazkur korxona  doirasida tadbirkorlik  qobiliyatmi 
saqlab  qolish uchun zarur eng kam to'lov.  Ichki xarajatlarga bog'liq.
Monopol  foyda firmaning  bozordagi  monopol  о ‘m i  (gaz,  neft,  temir 
y o 'l va h.k ),  shunmgdek,  qulay  tabiiy  shart-sharoitlar (noyob foydali qazil- 
malar,  lqlun va h.k.)da yuzaga keladi.
Ta’sischilik  foydasi  -   ochiq  obuna  bo‘yicha  aksiyalarm  sotish  qiy­
mati  va  korxonaga joylashtirilgan  real  kapital  o ‘rtasidagi  farq  bo‘lib,  ak- 
siyadorlikjamiyati ta ’sischilari tomonidan o ‘zlashtmladi.
79

Amortizatsiya 
-   asosiy  kapital eskirib  borishiga  qarab, iming  qiym atini 
ish lab   c h iq a rila y o tg a n   m a h su lo t  (x iz m a t)g a   o 'tk azilish i  v a   asosiy  kapi- 
talni  qayta  tiklash  m aqsadida ja m g 'a n lib   borish ja r ay onini  aiiglatadi.
Foyda ine’vori
Ta’sir etish omillari
Yalpi foydaning taqsimlanishi
Yalpi foyda
Ijara haqi
Kredit uchun 
foiz
Sof foyda
Xayriya va 
boshqa 
fondlar
Soliqlar
1
............ 1 
........
1
1
Jamg'arish
Atrof-muhit
muhofazasi
Кадрларни
тайёрлаш
Ijtimoiy
fondlar
Tadbirkorlik
daromadi
80

M U S T A Q IL L IK   Y IL L A R ID A   O  Z B E K IS T O N D A   K I C H I K   B IZ N E S  
VA  X U S U S IY   TA D B IR K O R L IK N I  JA D A L   R IV O J L A N T IR IS H  
B O R A S ID A   E R IS H IL G A N  Y U T U Q L A R
S h u n i  a y tish n in g   o 'z i  k ifo y a k i,  2 0   y il  a v v al  O 'z b e k is to n d a   ta d b ir­
k o rlik   d ey a rli  y o ‘q  edi.  B u g u n   e sa   m a v ju d   b a rc h a   x o 'ja lik   su b y e k tla ri- 
n in g   9 0   fo iz d a n   o rtig 'in i  k ic h ik   b iz n es  k o rx o n a la ri  ta sh k il  etadi.  H o z irg i 
k u n d a y a lp i  ich k i  m a h s u lo tla m in g   54  foizi  ish la b   c h iq a rila y o tg a n   sa n o a t 
m a h s u lo tla rin in g   22  foizi  v a   q ish lo q   x o 'ja lik   m a h su lo tla rin in g   98  fo izi 
a y n a n   s h u  s o h a  h is s a s ig a  t o 'g 'r i   k elm o q d a.
Kichik  biznes va xususiy  tadbirkorlikning Y alM dagi ulushi, foizda
1391  2000  2001  2002  2003  2004  2005 2006  2007  2008 2009  2010  2011  20X2
O'zbekistonda kichik biznes va xususiy  tadbirkorlikning 
eksportdagi  ulushi
81

Soliqqa tortish m asalasi  doim iy ravishda e ’tiborim iz m arkazida b o iib  
kelm oqda.  Faqat  2005-yildan  davrda  m ikrofirm a  v a  kichik  korxonalar 
uchun  aylanm a  m ab lag 'd an   olinadigan  yagona  soliq  to lo v i  stavkasi  2,5 
barobar kam aytirilib,  13  foizdan  5  foizga  tushirildi.  xalq  am aliy  sa n ’ati  va 
oilaviy  biznes  obyektlari  esa  um um an  soliqqa  tortilm aydi  yoki  eng  kam  
stavka b o 'y ic h a  soliqqa tortiladi.
40 
30 
20
  : 
10  i 
0  f
38
15
00
7
n
1996  2000  2005  2009  2010  2011  2012  2013
F aqat  2011-yilning  o ‘zida  kichik  biznes  v a  xususiy  tadbirkorlik  sub- 
yektlariga berilgan  soliq im tiyozlarinm g um um iy  m iqdori  500  m illion  dol- 
lardan  oshdi.  K orxonalar ushbu  m ab la g 'n in g   35  foizini  ishlab  chiqarishni 
kengaytirish  v a   m odem izatsiya  qilishga.  25  foizini  ishchilarni  rag 'b atlan - 
tirishga y o ‘naltirdi.
YalM  ga  nisbatan  soliq 
yukining  o'zgarishi  dinamikasi
97  QO/ 
... •  32-7'%-  ......—-Д-ЯС? .7.%
27i9 / 0 
------ *29,9%  
23,2% 
22,5% 
22,0% 
21,9%
I
20 0 0

2008
 
2009
 
2010
 
2011
*  « maqsadli jamg'armutami hjsobga olmagan holda 
-Ш-
 maqsadi! jamg'armalarni  hisobga olgan holda
82

Tadbirkorlik uchun  qulay  shart-sharoitlarning yaratilishi
КО ‘ RS ATKIC H LAR
1990-yil
2000-yil
2010-yil
IC'l HMLIK  SUVI  TA'MINOTI
64,0
80,4
82.6
SI И 1 JUMLADAN QISHLOQ 
JO YL ARID A
55,0
72.3
75,8
TABIIY GAZ  TA ’MINOTI
44,6
76,1
83,7
SI 1U  JUMLADAN QISHLOQ 
JO YL ARID A
19,3
65,9
77,7
MARKAZIY ISITISH TIZIMI
29,1
35,4
41,0
OQAVALASHTIRISH 
XIZMATI  (KANALIZATSIYA)
25,5
28,3
37,1
BIR KISHIGA TO‘G'RI 
KELADIGAN 0 ‘RTACHA UY- 
JOY  MAYDONI. KV.METR
12,1
13,8
15,2
Kichik biznes  va xususiy tadbirkorlik tarkibiy tuzilishining 
takomiliashib  borishi
100
90
SO
70
60
SO
40
30
20
10
0
2008-yil 
2011-yii 
2012-yil
m
Sanoat 
a
 Qishloq xo'jaligi 
Qurilish
к Savdo 
£ Asosiy kapitalga iiivestitsiya 
sPullik xizmat
Eksport 
::: Import
83

7-mavzu.  RAQOBAT VA NARXLARNING   SHAKLLANISHI 
«R aq ob at b o ‘lm agan  jo y d a  y axsh i  uxlash m u m k in , lekin yaxsh i 
ya sh ash n in g iloji y o ‘q». 
Reja:
1.  R aqobatning m ohivati, uning  shakllari  va usullari.
2.  O 'zb ek isto n d a  raqobatchilik  m uhitining  vuju d g a  kelishi  v a  antim o- 
nopol  qonunchilik.
3.  N arx va uning vazifalari.
4.  N arx turlari.  N arx  siyosati v a  uning  asosiy y o 'n alish lari.
Raqobatning mohiyati, lining shakllari va usullari
Raqobat  -   iqtisodiy  faoliyat  ishtirokchilarining  o ‘z  manfaatlaridan  kelib 
chiqib, yuqori daromad olish lmkoniga, yuqori naf, nufuzli  mavqega ega b o iis h  
uchun  boshqalar  bilan  bellashuvi,  knrashidir.  U  bozor  subyektlari  iqtisodiy 
manfaatlarimng to‘qnashishi tufayli yuz beradi.
Tovarlami  qulay  sharoitda  ishlab  chi­
qarish, yuqori  narxlarda  sotish va bozorda-

gi  mavqeyini  mustahkamlash  orqali  eng 
k o ‘p foyda olishga qaratiladi.
0 ‘zlarining iqtisodiy resurslanni  (kapi-

  tal,  yer,  ishchi  kuchi)  yuqori  narxlarda  so­
tish  orqali  ko‘proq  omilli  daromadga  ega 
b oiishga qaratiladi.
Daromadlarning 
mavjud 
darajasida

ko’proq miqdordagi  tovarlami  sotib olishga, 
y a ’ni  sarflagan  puli  evaziga  k o ‘proq  nafli- 
likka ega boTishga qaratiladi.
Raqobatning  iqtisodiy  asosi  -   bu  mulkchilikmng  turli-tumanligi,  ishlab 
chiqaruvchilar,  resurs  egalari  va  iste’molchilaming  tadbirkor,  mulk  va  daromad 
egasi sifatida erkin hamda mustaqil boTishidir.
Raqobatning rivojlanish bosqichhiri
I.  Oddiy  tovar xo‘jaligiga xos b o ig an  raqobatchilik bosqichi;
II.  Sof yoki erkin raqobatga asoslangan bosqich;
III. Monopolistik raqobat  bosqichi;
IV.  Hozirgi zamon madaniy jihatdan rivojlangan raqobatchilik bosqichi.
Iste’molchilar 
o'rtasidagi raqobat
Resurs egalari 
o'rtasidagi  raqobat
Ishlab chiqaruvchilar 
o‘rtasidagi  raqobat
84

«Iqtisodiyotni  erkinlashtirish haqiqiv  raqobat muhitini  shakllantirish 
bilan uzviy  bog'liqdir.  Raqobat  bo‘lmasa,  bozor  iqtisodiyotim  barpo  etib 
bo‘lmaydi.
Raqobat  bozorning  asosiy  sharti,  aytish  mumkinki,  uning  qonu- 
m dir1.
Raqobat shakllari va usullari
1 Каримов И.А. Узбекистон XXI асрга интилмокда.  Т.:  «Узбекистон»,  1999,  34-бет.
85

Ishlab  chiqaruvchilar (sotuvchilar)ning bozordagi mavqevini belgilab 
beruvchi omillar:
• Ishlab chiqaruvchi (sotuvchilar) soni;
• Bozorga kirish va chiqib ketishda to ‘siqlaming mayjudligi.
Tarmoq  ichidagi  raqobat  -   mahsulot  ishlab  chiqarish  va  sotishda  qulay 
sharoitga  ega  b o lish   uchun  bir  tarmoq  korxonalar  o'rtasida  boradi  Tarmoq 
ichidagi  raqobat  natijasida  turli  ishlab  chiqaruvchilar  tovarlaming  individual 
(alohida) narxi, bozor narxiga aylanadi.
Tarmoqlar o‘rtasidagi raqobat -  turli tannoq korxonalari  o‘rtasida yuqo- 
n   foydaga  ega  b o iish   uchun  boradi.  Bu  raqobat  natijasida  korxonalarda  hosil 
b o lg a n  turli foyda normalari o'rtacha foydaga aylanadi.
Milliy  xo‘jalik  doirasidagi  raqobat -  natijasida  o'rtacha narxlar va bozor 
subyektlarmmg yalpi milliy  (ichki) mahsulotdagi  ulushi  aniqlanadi.
Jahon  xo‘jaligidagi  raqobat  -   turli  davlatlar  milliy  ishlab  chiqaruvchi- 
laming jahon bozondagi mavqeyim mustahkamlash uchun boradi  va unmg nati­
jasida alohida tovarlammg jahon nandari  shakllanadi.
Tartibsiz (stixivali) raqobat -  bozor kuchlari ta’sirida tabiiy  ravishda ro‘y 
beradi.
Tartibga  solinadigan  raqobat  -  madaniylashgan  tarzda  va  m a lu m   m e’- 
yorlar doirasida sodir bo lad i.
Narxning  raqobat vositasi  sifatida  qollanilish  darajasiga  qarab  narx yor- 
damidagi va narxsiz raqobat ajratiladi.
Raqobatlashishda  g‘ayrioddiy  usullar  (josuslik,  qotillik,  zo'ravonlik  va 
h.k.jning qollanilish darajasiga ko‘ra halol va g lrro m  raqobat farqlanadi.
Raqobat shakllan
o>  я
я
ъ
in
  -4—
>
я
C3
M
  2-
о
m
o
n
o
p
o
raq
ob
O
n
Asosiy belgilari
^   £ 
О
СЛ
с
о
s
.SP
о
Ishlab chiqaruvchi 
(sotuvchi)lar soni
Juda ko‘p
Yagona
Nisbatan
ko'p
Kam sonh
To‘siqlar, 
(baryer)laming 
mavjudlik darajasi
Mavjud
emas
Katta taqiqlar, 
to'siqlar 
mavjud
Uncha katta 
emas
Katta
86

R aqobat  usullari
87

Narxdan  boshqa vositalar yordamida raqobatlashish
O ‘zbekistonda raqobatchilik muhitining vujudga kelishi va 
antimonopol qonunchilik
Monopohva -  iqtisodiy  faoliyatining biror  sohasida  (ishlab  chiqarish,  xiz­
mat  k o crsatish,  tijorat  va  h.k.)  korxona  yoki  davlatning  tanho  hukmronligini 
ifodalaydi.  «Monopoliy a»  -  yunoncha  so‘z bo'lib,  «mono»  -  bitta,  «polis»  -  so- 
taman degan m aiiom  anglatadi
M onopoliyalarning vujudga kelish  sabablari:
• Kapitalning to ‘planuvi va markazlashishi;
• Fan-texnika taraqqiyoti;
• Davlatning ayrim  faoliyat sohalarini  qoilab-quw atlashi,
•  Ishlab chiqarishdagi obektiv texnologik zaruriyat;
•  0 ‘zaro kelishish.
88

f  ■
Bu  tarmoq  tadbirkurlan  o'rtasidagi  narxlar, 
mahsulot  sotish  bozorlari,  ishlab  chiqarish  umu­
miy  hajmidagi  ulaming  ulushlan,  mahsulot  o ‘l- 
chamlnri va shu haqidagi kclishuv
Smdikat
........
»
Bir  tarmoq  tadbnkorlari  tomonidan  ortiqcha  ra- 
qobatm  bartaraf  qilish,  barqaror  foyda  olish 
maqsadida mahsulot sotishning birlashtinlishi
Konsorsium
-------
Tadbirkorlaming  у ink  moliyaviy  operatsiyala- 
n ni  birgalikda  amalga  oshirish  maqsadida  buia- 
sliuv
Kontsern
------ *
Qatnashish tizimi orqali korxonalami  nazorat  qi- 
luvchi k o ‘p tannoqli hissadorlik jamiyati
89

Konsernlarnmg boshqa monopoliya shakllaridan  afzalliklari:
* rasman mustaqil, bu ozmi-ko‘pmi ularga faoliyat erkmligmi  beradi;
*  qaysi  tarmoq  mahsuloti  -   xizmatlariga  talab  yuqori  bo'lsa.  aynan  shu 
sohaga tezda kapital  qocyish imkonini beradi.  Konsemlar universallikmng  afza- 
lligi bilan lxtisoslanishnmg ustunliklarmi o'zida mujassamlashtiradi.
Davlatning  antimonopol  siyosati  -   monopoliyalar  faoliyatmi  cheklash, 
tartibga  solish  va  raqobatclnlik  muhitini  vujudga  keltirishga  qaratiladi.  Bu  siy­
osat o ‘z ifodasini  antimonopol qonunlarda topadi.
AQShning antimonopol qonunchiligi
---
v
Sherman  qonuni (1890-y.)  -  unda  ishlab  chiqarish va  savdoni  chek­
lash maqsadida tuzilgan bitimlar noqonuniy,  deb hisoblanadi.
----
>
Kleyton  qonuni  (1914-y.)  -   iste’molchilami  narx  orqali  kamsitish, 
m ajbuny  shartnom alar  tuzish,  raqobatchi  korxonalarnmg  zaiflashuviga 
olib  keluvchi  aktsiyalarm  sotib  olish  direktoratlaming  chirmashib  ketishi, 
bir firmaning rahbari boshqa firmaga a ’zo bo'lishim  taqiqlaydi.
----

Seller-Kefover  qonuni  (1950-y.).  Bu qonunda Kleyton  qonumga  o ‘z- 
gartinshlar kiritilgan b o ’lib,  unda nafaqat raqobatchi korporatsiyaning zaif- 
lashuviga  olib  keluvchi  aktsiyalargina  emas,  ishlab  chiqarish  fondlari  (as- 
bob-uskuna, boshqa moddiy  narsalar)m sotib olish ham taqiqlandi.
Antimonopol tartibga solishning asosiy  yo‘nalishlari:
• bozommg monopollashuvini cheklash;
• raqobatchi kompaniyalar qo'shilishini taqiqlash;
• monopol narxlar belgilashni taqiqlash;
• raqobatni madaniylashgan tarzda olib borishni qo ‘llab-quvvatlash.
0 ‘zbekiston  Respublikasining antimonopol qonunchiligi:
•  «Monopolistik faoliyatm cheklash to ‘g‘risida»gi  qonun (1992-y.).  Unda  bo­
zorda  ataylab  taqchillik  hosil  qilish,  narxlami  monopollashtirish,  raqobatga 
to ‘sqmlik qilish va uning g‘irrom usullarini qo‘llash taqiqlanadi;
•  «Obyektlaming  xo'jalik  yurituvchi  jamiyatlar  va  shirkatlar  tarkibidan 
chiqish tartibi to ‘g‘risida»gi Nizom  (1994-y.).  Unda  o 'z  monopol  mavqeyini  sui- 
iste’mol  qilgan monopolistik  birlashmalami  bo’lib  tashlash  yoki  maydalashtirish 
k o z d a  tutiladi;
•  «Iste’molchilarning  huquqlarmi  himoya  qilish  to'g"nsida»gi  qonun  (1996- 
y.).  Qonunda  g ’irrom  raqobat  va  bozorlarga  belgilangan  talablarga  javob  ber- 
maydigan tovarlarni chiqarish taqiqlanadi.
90

O'zbekistonda monopoliyaga qarshi  siyosatni  amalga oshiruvchi 
muassasalar:
•  Moliya vazirligi  huzuridagi  monopoliyadan  chiqansh  va raqobatni  nvoj- 
lantirish qoinitasi  (1996-y.).
•  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Monopoliyadan  chiqarish  va  raqobatni  rivoj­
lantirish Davlat qo'mitasiga aylantinldi (2000-y.).
•  Monopoliyadan  chiqarish,  raqobat  va  tadbirkorlikni  qo‘llab-quvvatlash 
Davlat qo'mitasi (2005-y,).
•  Monopoliyadan  chiqarish  va  raqobatni  rivojlantirish  Davlat  qo‘mitasi 
(2010-yildan).
•  0 ‘zbekiston Respublikasi Davlat mulk qoinitasi.
Raqobat turlari
f
 
" \  
Nomukammal raqobat
monopoliya
V
oligopoliya
monopolistik raqobat
J
Belgilari
Firmalar
Mahsulotmng
Bozor
Axborotlar
Narxlar ustidan
soni
tabiati
to‘siqlari
mavjudligi
nazorat
V
J
Narxlar nazorati 
mavjud bo'hnagan 
holda qulavlashtirish
Chiqish  optimal:  qachonki
narx
ustidan
to iiq
nazorat
Differensiatsiya-
oligopolistik
lashgan malisulot
o‘zaro aloqa
chiqarishda
mavjud
narxning ba’zi
nazorati mavjud
J
MR=MC 
— 1..........
kartel
narxning disknminatsiyasi
m onopoliyaga  qarshi  qonunchilik
narxlarda yelakchilik,  narxga 
b o g iiq  b o im a g a n  raqobat
91

Raqobat quyidagilarga 
ko‘maklashadi
1) ishlab chiqarishni kengaytirish va ixchamlashtirishga
2) ilg'or yangiliklarni joriy  etishga
3) resurs harajatlarini  tejashga
4) iqtisodiyotning umumiy samaradorligini oshirishga
5) talabning qulay qondirilishiga
6) narxlami  tenglashtirish va pasaytirishga
92

Р ак обатда том  о н 
л  
арн и н г м анф аатлари  тукнаш ади 
Б у м ан ф аатл ар  у л ар н и н г асосий  м а к с а д л а р и н м   иф одалайди
93

0 ‘zbekistonda raqobatchilik muhitining vujudga kelishi va 
antimonopol qonunchilik
_ _
Davlatning  monopoliyalarga  qarshi  siyosati,  milliy  lqtisodiyotida  raqobat 
oldidan  shakllanib  bo'lgan  mamlakatlarda  raqobatcliilik  muhitmi  takomillash- 
tirishga,  bozor  iqtisodiyotiga  o'tayotgan  mamlakatlarda  esa  bu  muhitni  yangi- 
dan  shakllantirishga  qaratiladi.  Raqobatchilik  muhitini  vujudga  keltirishda  xu- 
susiylashtirishnmg  ishtiroki  turlicha bo‘ladi.  Davlat  mulki monopoliyasiga  bar- 
ham berish, bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi,  mulkchiliknmg turli  shakllariga 
(davlat,  jamoa,  aksiyadorlik,  xususiy  va  boshqa)  asoslangan  ko'plab  korxona- 
lami  tashkil  qilish  raqobatchilik  muhitmi  yaratishdagi  birinchi  vazifa  hisobla­
nadi.  Bozor  iqtisodiyotiga  o ‘tish  davrida  raqobatning  asosiy  usulli  bahtt  bo‘- 
lishi  sababli,  narxlami  erkin  qo‘yib  yuborish  raqobatli  muhitni  vujudga  kel- 
tirishmng  asosiy  talabi  hisoblanadi  Shuni  hisobga  olib,  0 ‘zbekistonda  davlat 
nazorati ostidagi nandardan kelishilgan narxlarga, ulardan esa erkin bozor narx- 
lariga  o ‘tish  yuz  berdi.  Narxlar  erkm  qo‘vib  yuborilishi  bilan  birga,  mahsu- 
lotlarga  davlat  buyurtmalari  qisqirtirilib,  ulammg  tobora  ko‘proq  qismi  erkm 
sotishga chiqarilib bonladi.
Raqobat  erkin  iqtisodiy  faoliyatini  talab  qilishi  sababli,  davlat  raqo- 
batchilarga  bir  xil  imkoniyat  yaratib  berishi,  bozor  subvektlariga  bir  xil 
sharoit  hozirlashi,  raqobat  qoidalariga  rioya  etilishini  o‘z  nazorati  ostiga 
olishi  lozim  bo‘ladi.  Shu  bilan  birga  iqtisodiy  monopolizmni  cheklash  va 
davlatdan  monopolizmga  qarshi  yo‘l tutishni  talab  qiladiki,  busiz  raqobat- 
lashish muhiti vujudga kelmavdi.
Shu  maqsadda  0 ‘zbekistonda  «Monopol  faoliyatni  cheklash  to‘g‘risi- 
da»gi  qonun  (1992-yil,  avgust)  kuchga  kiritildi  hamda  uning  asosida  raqobat- 
chilikni rivojlantirishga qaratilgan bir turkum normativ hujjatlar ishlab chiqildi.
0 ‘zbekiston Respublikasining «Iste’molchilarning huquqlarini himoya 
qilish to‘g‘risida» (1996-yil,  aprel)  qonuni  asosida  g‘urom  raqobatga,  shu jum ­
ladan.  Respublika  bozorlariga  belgilangan  talablarga javob  bermaydigan  tovar- 
lami. chiqarishga y o ‘l  qo‘ymaydigan mexamzmm yaratishga ham alohida e ’tibor 
benladi.
Tabiiy  m onopolivalam i  davlat y o ‘li bilan tartibga  solish  ular m ahsulot 
(xizm at)lariga  narxlar  va  tariflar  darajasini.  shuningdek,  tak lif  etiladigan 
tovarlar  va  xizm atlar  turiga  doir  asosiy  k o ‘rsatkichlam i  belgilashni  o ‘z 
ichiga oladi.
.
Narx  -   tovar  nafliligi  tan  olmganda  uning  qiymatining  pulda  lfoda- 
lanishi,  qiymatnmg bozorda namoyon bo‘lish shakli.
94

Qiymati
Tovar xususiyatlarining narxga ta’siri
Ijtimoiy  q i y m a t i ______ J |
Ijtimoiy zaruriy 
sarflar (mehnat 
va moddiy)
Natliligi  (iste’mol 
qiymati)
.r
I
Tovar
Ijtimoiy
nafliligi
Ijtimoiy 
qivmatining 
puldagi ifodasi
Ijtimoiy 
nafliliknmg 
puldagi ifodasi
Narxning  turlari
Ulgurji  narxlar.  Ishlab  chiqaruvchilar  tomonidan  katta  partiyadagi  to­
varlar biryoTa k o ‘tarasiga sotilganda ulgurji narxlardan foydalaniladi.
Shartnoma  narxlar.  Bu  sotuvchi  va  xaridoming  roziligi  bilan  belgilana- 
digan, ular tomonidan tuzilgan shartnomada qayd qilingan narxlardir.
Chakana  narxlar.  Bu  narxlarda  tovarlar  bevosita  iste’molchilarga  sotila- 
digan narxlardir
Davlatning  narxlami  tartibga  solishlik  faoliyati  chegaralangan  (limitlan- 
ganj  va dotatsiyali  narxlami  vujudga  keltiradi.  Chegeralangan  narxlarda  dav­
lat  narxlarning yuqori va  quyi  chegarasini  belgilavdi, ular shu  doirada o‘z- 
garishi  mumkin.  Bunday  narxlar  yordamida  davlat  inflyatsiyani  jilovlaydi, 
narxlami nazorat qiladi.
95

Dotatsiyalangan  narx  —  bu  davlat  byudjeti  hisobidan  maxsus  arzon- 
lashtirilgan  narxlar.  Sunday  narxlardan  kam  daromadli  oilalar,  beva-beeho- 
ralar,  ishsiz va nogironlarm  hayotiy  zarar n e ’matlar bilan  eng  kam  darajada  ta’- 
minlab turishda foydalaniladi.
Demping narx. Bozorda o ‘z mavqeyini mustalikamlash va raqiblarini  siqib 
chiqansh uchun firmalar maxsus narxdan foydalanadiki,  ular demping narx yoki 
bozorga kirib  olish  narxi,  deb  ataladi  Dempmg  narxda rasmiy  narxning bir  qis- 
midan kechib yuboriladi.
Sotish  hajmini  o ‘zgartirmasdan  yuqon  foyda  olishga  erishish  uchun  fir­
malar  nufuzli  narxdan  foydalanadi.  Bu narxni  q oilash  uchun  bozorda  raqobat 
eheklangan  va  monopol  vaziyat  mavjud  b o iish i  zarar,  Mazkur  vaziyatda  talab 
narxga b o g iiq  boim aydi,  shu  sababli narxning ko'tarilishi  tovar sotilishini  kes- 
kin  kamaytirmaydi.  Bundan  tashqari  aholining  yuqori  daromad  oluvchi  qatlami 
xarid qiladigan nufuzli  tovarlar ham mavjudki, ular nufuzli narxlarda sotiladi.
Amaliyotda  prcyskurant  narxlar  ham  ishlatiladi  Bunday  narxlar  firma 
preyskurantlarida  (narx k o ‘rsatkichlarida)  e ’lon  qilinadi  va tovar narxming  qay- 
si summa atrofida b olishini k o ‘rsatadi,  ammo haqiqiy  narx preyskurant narxdan 
yuqori yoki  past b o ‘lishi mumkin.

Download 7.49 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling