F. T. E g a m b e r d iy e V, S. R. T o p IL d iy e V, J. X. H a m r a q u L o V


Download 7.49 Mb.
Pdf ko'rish
bet7/15
Sana15.12.2019
Hajmi7.49 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15

Hududiy  narx  (mintaqaviy)  faqat  ma  lum  hududiy  bozorga xos  bo‘lib,  u 
shu hudud doirasidagi omillar ta ’smdan hosil boiadi.
Bozor  ко  1 ami  hisobga  olinganda  hududiy  (mintaqaviy),  milliy  va  xalq­
aro narxlar mavjud
Narxlar farqining miqdoriy  ifodasi  narx  diapazoni  deyiladi.  Narx  diapa- 
zoni narxlar oralig‘ining puldagi ifodasidir.
Milliy  bozor  narxi  bir  mamlakat  doirasida  amal  qiluvchi  va  ulaming  xu­
susiy atmi  aks ettiruvchi narxlardir.
Jahon  narxi  muayyan  tovarga  ketgan  baynalmmal  xarajatlami,  tovaming 
jahon  standarti  talabiga mos kelish  darajasini va xalqaro bozordagi  talab  va  tak­
lif nisbatini o ‘zida aks ettiradi.
Iqtisodiy  nazariyada narx nisbati degan tushuncha bor,  u  narx pariteti  deb 
ham yuritiladi.
96

Narxlarning yuqorida  qavd  qilingan  turlari  bilan  birga iqtisodiy  hayotda 
quyidagi narxlaridan  ham  foydalaniladi:
  Auksion narxi -  auksionda  sotilgan tovaming «kim oshdi»  narxi.
►  Bazis narxi -  bitimlar tuzilgan paytda belgilangan narx.
►  Birja  narxi  -   birja  kotirovkasi  va  unga  birja  kontraktidan  tovaming 
|  sifati,  olib  kelib  berish joyi  va  boshqa  o'zgarishlarga  qarab  chegimia  qilingan
yoki ustama qo‘shilgan narxlar.
  Kotirovka  narxi  -   m a’lum  bir  davr  uchun  qayd  etilgan  o'rtacha  tipik 

narxlar.  Kontrakt narxlai' kelishuv  asosida  aniqlanadi  va yangi  bitimlar tuzishda
(jumladan,  birjalarda) m o ijal  bo‘lib xizmat qiladi.
  Transfert  narxlar  -   bir  kompaniyaning  sho'ba  korxonalari  yoki  b o ‘- 
limlari o'rtasidagi  tijoratda qoTlaniladigan narxlar.
►  Fyuchers  narxlari  -   birjada  Ivuchers  bitimlanda  qoTlaniladigan  narx- 
 
►  Ayirboshlash  narxi  -  m a’lum  bir turdagi  tovar va  xizmatlami  boshqa- 
siga ayirboshlash uchun benladigan tovar va xizmatlar miqdoriga belgilanadi.
►  Hisob-kitob  narxi  -  hai'  bir fyuchers pozitsiyasinmg  shu kunga yagona 
narxi;  savdo  tugashimng oxirgi daqiqalarida tuzilgan narx bitimlari  asosida hisob 
palatasi tomonidan belgilangan narx.
►  Iqtisodiy  tahlil,  rejalashtirish  va  statistika  hamda  tadqiqot  maqsadlarida 
joriy  narxlar  bilan  birgalikda  taqqoslama  narxlardan  foydalaniladi.  Ulardan 
foydalamsh  bozor  lqtisodiyoti  taqozo  qiladigan  obyektiv  zamriyatdir.  Masalan, 
inflyatsiya jarayomda  narxlarning  qanday  o ‘zgarganim  bilish  dolzarb  bo'lib.  u 
taqqoslama narxlar yordamida aniqlanadi.
►  Irratsional narxlar yer,  suv,  o'sim lik va hayvonot  dunyosi kabi  tabiiy  re- 
surs va n e ’matlarga belgilanadigan narxlami bildiradi
Narx  diapazoni
Narx  pariteti 
------ ►
Narx
diskriminatsivasi
Davlatning  narx  siyosati -   bozor iqtisodiyotiga o'tish  sharoitida  narxlar- 
m  erkinlashtirish  va  milliy  bozor  narxlarini  jahon  bozori  narxlariga  yaqm - 
lashtirishga  qaratiladi.
Turli narxlar oralig'ining puldagi ifodasi.
Bir turdagi tovailar narximng unga bogTiq 
boshqa tovarlarga taqqoslangan narxlari
Bir xil tovami turli iste’molchilar qatlamiga 
tabaqalashtirilgan narxlarda sotish
97

Narxlarini  erkinlashtirish  -   iqtisodiy  lslohotlammg  eng  asosiy  yo'nalish- 
landan  bin  bo‘lib,  islohotlaxnmg  ijtimoiy-iqtisodiy  oqibatlan  k o ‘p  jihatdan  shu 
muammoning  hal  etilishiga  b o g iiq   bo‘ladi.  Narxlami  erkinlashtirish  xomashyo 
bilan  mahsulot  ayrim  turlarining  narxlari,  narx  bilan  aholi  va  korxonalai'  daro- 
madlaii o ‘rtasida mutanosiblikka erishishga  qanday  yondashilishi bilan farqlanadi. 
Shu yondashuvlarga asoslanib, narxlar quyidagi y o ila r bilan erkinlashtiriladi:
a) narxlami birdaniga yoki  «esankiratadigan»  tarzda  qo‘yib vuborish;
b) narxlami sun’iy ravishda to‘xtatib qo‘yish;
d) narxni  davlat tomonidan boshqarish va nazorat  qilishm  m a’lum  darajada 
saqlab qolish.
Narxlami  erkinlashtirishdan ko‘zlangan  maqsad:
•  xomashyo  bilan  mahsulot  ayrim  turlari  narxlan  o‘rtasidagi  nomutanosib- 
likni yumshatish;
•  narx bilan  aholi  daromadlari  va korxonalar foydasi  o'rtasidagi  mutanosib- 
likka enshish;
•  investitsion  tovar lar,  iste’mol  tovarlan  va  xizmatlar  narxlarining  oqilona 
nisbatini ta ’minlash,
•  ishlab chiqarish vositalari, xalq iste’mol  tovarlan,  bajanlgan  ishlai- va xiz- 
matlarnmg erkm narxlari hamda tariflariga o ‘tish;
• milliy bozor narxlarini jahon bozori narxlanga yaqinlashtirish.
Narxlarni erkinlashtirish yo‘llari:
• narxlami birdaniga yoki «esankiratadigan»  tarzda qo‘yib yubonsh;
• narxlar o‘sishin.i sun’iy ravishda to‘xtatib qo‘yish;
•  narxlami  davlat  tomonidan  tartibga  solish va  nazorat  qilishni  m a’lum  da­
rajada saqlab  qolish,
• narxlami  asta-sekmlik bilan bosqichma-bosqich erkinlashtirish.
0 ‘zbekistonda  iqtisodiyotni  isloh  qilishning  o ‘ziga xos  tamoyillari,  mamla- 
katdagi  iqtisodiy  vaziyat va  aholming  turmush  darajasi  hisobga  olmib,  narxlami 
bosqichma-bosqich erkinlashtirish yo ‘li  tanlab olindi.
98

0 ‘zbekistonda narxlam i crkinlashtirish  bosqiehlari:
I  bosqich.  1992-y  -  keng  doiradagi  ishlab  chiqarish  vositalari,  ayrim  lur- 
dagi xalq iste’mol mollari,  bajarilgan ishlar va xizmatlaming kelishilgaii  narxlari 
(tanflari)ga o ‘tildi.
Aholini  himoyalash  maqsadida  cheklangan  doirada  oziq-ovqat  va  sanoat 
tovarlari narxlanniug chegarasi belgilab qo‘yildi.
П  bosqich.  1993-y.  -  kelishilgan  ulgurji  narxlami  davlat  tomonidan  tartib­
ga  solish to ‘lig‘icha to ‘xtatildi.
I ll 
bosqich.  1994-y.  oktabr-novabr  -  xalq iste’mol  mollan  asosiy  turlari- 
nmg  narxi  erkm  qo‘yib  yuborildi,  transport  va  kommunal  xizmati  tariflan  ko‘- 
tarildi.
0 ‘zbekiston  Respublikasi Prezidenti LA.  Karimov farmoni  bilan  0 ‘z- 
bekiston  Respuhlikasida  Davlat  mulkini  boshqarish  davlat  qo‘mitasi  ham­
da  0 ‘zbekiston  Respuhlikasida  Monopoliyadan  chiqarish  va  raqobatni  ri- 
vojlantirish  qo'mitasi  negizida  O ‘zbeldston  Respublikasining  Xususivlash- 
tirish,  monopoliyadan  chiqarish  va  raqobatni  ri\ ojlantirish  davlat  qo‘mi- 
tasi tashkil  qilindi  (2012-yil  12-noyabr).
V------------------------------------------------ ------------------------------------------- -----
99

8-m avzu.  AG RAR M U NOSABATLAR VA AG RO BIZNES
Boylikning yagona manbayi yer va uni  ko‘paytirish  omili 
faqat qishloq xo‘jaligidir.
Fransua Kene
Reja:
1.  A grar m unosabatlar va ulam ing xususivatlari.
2.  0 ‘zbekistonda agrar m unosabatlarni  rivojlanish bosqichlari
3.  Y erga m ulkchilik v a  y e r rentasi.
4.  A grosanoat  m ajm uasi  v a   uning  tarkibi.  A grosanoat  integratsivasi  va 
uning  shakllari.
5.  A grobiznes va uning  turlari.
Agrar  munosabatlar va ularning xim isiyatlari
Agrar  munosabatlar  iqtisodiy  munosabatlarning  o '/ig a   xos  tun  hisob- 
lanadi.  «Qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish ko‘p jihatdan yer bilan b o g iiq ,  shu- 
ning  uchun  ham  yerga  egalik  qilish,  tasarm f  etish  va  undan  foydalanish  bilan 
b o g iiq  b o ig a n  munosabatlar agrar munosabatlarni tashkil etadi»1.
Yerga  egalik  qilish  -   tanxan tarkib  topgan  an ’ anal at' yoki  qonuniy  asosda 
belgilangan tartibda yerga egalik huquqining tan olinishini bildiradi.
Yerdan  foydalanish  huquqi  -   bu  o ‘matilgan  urf-odatlar,  udumlar  yoki 
qonuniy  tartibda  ulam m g  doimiy  va  muddatli  foydalanish  uchun  berilishini  bil­
diradi.
Boshqa  bir ta ’rifda  esa  «Yer bilan b o g iiq  b o ig a n   munosabatlar  agrar mu­
nosabatlar»  deb  ataladi deyilgan".
Yuqondagi ta ’riflardan ko‘rinib tunbdiki, yer bilan b o g iiq  iqtisodiy  muno­
sabatlar  agrar munosabatlarning  asosim  tashkil  etadi.  Shu  sababli.  agrar  muno­
sabatlarning asosiy 'xususiyatlari ham yerga uzviy  b o g iiq  b oiadi.
Uni quyidagicha asoslash mumkin.
-  yeming  agrar ishlab  chiqanslming  asosiy  omili  sifatidagi xususiyati, yer- 
ning  narxi  va  uning  sifati  agrobiznesning  boshqa  resurslarini  tanlash.  uyg‘un- 
lashtinsh  va  ulardan  foydalanishning  turli  variantlarini  belgilashda  asosiy  omil 
b o iib  xizmat qiladi.
-   qishloq x o ‘jaligi  malisulotlanga  b o ig a n   talabning  noelastikligi  bu  soha- 
dagi  dai'omadlarnmg  past  b oiishm i  belgilavdi,  qishloq  x o ‘jaligi  mahsulot- 
laiimng ortiqcha ishlab chiqarilishi ulaming foydalilik darajasini kamaytiradi.
1  Shodmonov  Sh.,  Jc'rayev T.  Iqtisodiyot nazariyasi.  M a’ruzalar to'plam i.  -Т ., 2000.  152-b.
* Улмасов А.,  Ш арифхужаев М.. И ктисодиёт назарияси.  -  Т.,  "М ехнат”  1995.  -  Б.338.
100

Agrar munosabatlammg o ‘ziga xos xususiyatlaridan yana b in  atrof-muhit- 
da bo‘layotgan tabiiy jarayonlaming unga bevosita  ta ’sir k o ‘rsatishidir.  Mazkur 
jarayonlar yerning  mahsuldorligida  va  ushbu  sohadagi  ishlab  chiqarishga  ta ’sir 
ko'rsatuvchi iqlim, ob-havo  sharoitlarida o'zining aksini topadr
Bozor  munosabatlari  sharoitida  yer  tovarga,  tadbirkorlik  obyektiga  ayla- 
nadi.  Ammo  yer resurslari  makonda  tabnv  ravishda  cheklangan,  uni  takror  ish­
lab  chiqarib  bolm aydi.  Yer  taklifi  yer  narxining  ortisln  bilan  ko‘payib,  ak- 
sincha,  kamayishi  bilan  tushib  ketmavdi.  Shu  sababli,  yer  taklifi  mutlaq  no- 
elastik  (o‘zgarmavdigan)  lio'ladi.  Yer  o ‘zinmg  shu  xususiyatlari bilan  boshqa 
resurslardan farqlanadi.
Agrar  munosabatlar  -   bu  qishloq  xo'jaligi  mahsulotlarini  islilab  chiqa­
rish,  qayta  ishlash,  sotish va  qishloq xo‘jaligi  vositalarini  ishlab  chiqarish  bilan 
bogLliq bo‘lgan turli-tuman subyektlar o'rtasidagi munosabatlardir.
Respublika Prezidenti I.A.  Karimov:  «Butim agrar sanoatnmg m uhun masa- 
lasi  negizi  -  yerga mulkchilik masalasidir.  Yer o ‘lkamizning  eng  asosiy  boyligi. 
U  ediradi,  ichiradi,  yashasha  uchun  asosiy  shart-sharoitlami yaratib beradi,  shu 
sababli.  respublakaning  kelajagi  ko'p  jihatdan  yerdan  foydalamsh  munosabat- 
larming qanday  tashkil etilishiga bog‘liqligidir»,  deb  oqilona fikr yuntadi  va  shu 
sohadagi kelgusi tadbrrlami belgilab beradi1.
0 ‘zbekiston  Respublikasining  Yer  kodeksida  ta ’kidlanganidek:  «Yer 
uchastkalari  yuridik  va jismoniy  shaxslarga  doimiy  \'a  muddatli  egalik  qilish  va 
ulardan  foydalamsh  uchun  berilishi  mumkin»2.  Masalan,  0 ‘zbekiston  Respub­
likasining «Fermer  xo'jaligi  to‘g‘risida»gi  qonunining  10-moddasida  «Fuqa- 
rolarga  fermer  xo‘jaliklarini  yuntish  uchun  yer  uchastkalari  ellik  yilgacha  bo‘l- 
gan,  lekin  10 yildan kam b o ‘lmagan  muddatga ljaraga beriladi»deb yozib  qo‘yil- 
gan  Yoki  0 ‘zbekiston  Respublikasining  «Dehqon  xo‘jaliklari  to‘g‘risida»gi 
qonunning 8-moddasida «Dehqon xo‘jaligi yuntish uchun  qonun hujjatlari bel- 
gilangan  tartibda  meros  qilib  qoldmladigan  umrbod  egalik  qilishga tomorqa yer 
uchastkasi  imorat  va  hovli  egallagan  maydoni  ham  qo‘shganda  sug‘oriladigan 
yerlarda  0,35  gektargacha  va  sug‘orilmaydigan  yerlarda  0,5  gektargacha  o ‘l- 
chamda,  cho‘l  va  sahro  mmtaqasida  esa  sug‘onlmaydigan  (lalmikor)  yerlarda  1 
gektargacha olcham da benladi»  deyilgan3.
1  Karimov  I.  A.  « 0 ‘zbekiston  iqtisodiy  islohotlarni  chuqurlashtirish y o ‘lida //  Vatan  sajda- 
goh kabi  muqaddasdir». -  Т.,  1996.  216-b.
2 O ‘zbekiston Respublikasining  Yer kodeksi,  20-modda.  -  T„  «O ‘zbekiston»,  1999-yil.
3  0 ‘zbekiston  Respublikasining  «Dehqon  xo'jaligi  to ‘g'risida»gi  qonuni  8-modda,  1998- 
yil  30-aprel.
101

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- —
—  
-  
.
Agrar  munosabatlarni  tor  va  kcng  ma'nolarda  talqin  etish  mumkin.
Tor  m a’noda  agrar  munosabatlar  yemi,  qishloq  xo‘jaligida  ishlab  chiqarilgan 
mahsulotlami  o ‘zlashtirish  va  foydalanish  bilan  b o g iiq  b o ig a n   qishloq xo'ja- 
ligida  vujudga qiluvchi  ichki  munosabatlan  bilangma cheklanadi.  Keng m a’no­
da esa  agrar munosabatlar o ‘z  ichiga  soha uchun ishlab  chiqarish vositalari yet- 
kazib  beruvchi  korxonalar,  qishloq  xo‘jaligi  mahsulotlai'ini  qayta  ishlovchi  va 
urn  sotuvchi  korxonalar  bilan  qishloq  xo'jaligi  korxonalari  o ‘rtasida  vujudga
keladigan aloqalami  qamrab oladi.

_______ __________________________________________________  

________________________
J
O ‘zbekistonda agrar munosabatlarni  rivojlanish  bosqichlari
Bosqichlar
Xususiyatlari
1917-1924-
УУ-
- agrar sohada natsionalizatsiya jarayonlarining zo‘ravonlik bilan amalga 
oslunlishi va deliqonnmg yerdan mahram qilinishi;
- agrar siyosatning Turkistonni xomashyo bazasiga aylantirishga qaratilishi;
- jamoa yerlari va jamoa mulkimng barpo etilishi.
1925-1958-
УУ-
- agrar islohotlar o‘tkazilishiiiing ijtimoiy ahamiyatga egaligi;
- islohotlar natijasida asrlar mobaynida o‘zbek qishloqlarida shakllatigan 
ijtimoiy-psixologik tartib, milliy qadriyatlar buziUshining boshlamshi;
- dehqon xo‘jaliklarini jamoalashtirish jarayonining  tugallanishi va 
kooperatsiya munosabatlarining rivojlanishi.
1959-1990-
УУ-
- shahar bilan qishloq o'rtasidagi noekvivalent  ayirboshlash va iqtisodiy 
munosabatlarning shakllamshi,
- qishloq xo‘jaligiga resurslaming qoldiq tamoyillari asosida moliyalash- 
tinlishi;
- tenglashtiiish tamovih asosida  ijtimoiy passivlikning kelib chiqishi;
- 0 ‘zbekistonning resurs imkoniyatlari darajasiga mos kelmaydigan 
asossiz paxta yetishtinsh hajmlarining oshirilishi;
- 0 ‘zbekistondagi keskin ekologik muammolar paxta yakkaliokimligini 
tugatish kerakligmi taqozo etishi.
1991-
2004-yy.
- mustaqillik yillarida agrar sohada yer munosabatlarini takomillashtirish 
davri boslilandi;
- agrar siyosatda bozor munosabatlarmmg rivojlanishi qishloq 
xo
‘jaligidagi 
inqiiozni to'xbitish  imkonini berdi;
- agrar sohadagi tarkibiy o'zgarishlar oziq-ovqat xavfsizligini ta'nunlashga 
qaratildi;
- samarasiz jamoaxo‘jaliklari o‘miga shirkatxo'jahklaiini tashkil etish 
boshlandi;
2005-
yildan
hozirgi
kungacha
- shirkat xo‘jaliklarini isloh qilish asosida fermer xo‘jaliklarmi tashkil etish 
boshlandi va qishloq xo'jaligi mahsulotlarini yetakchi ishlab 
chiqaruvchilariga aylandi;
- fermer xo‘jaliklari yer maydonlarini maqbullashtirish jarayoni boshlandi;
- femier va dehqon xo‘jaliklari agrar sektorda  xususiy mulkchiliktn nvoj- 
lantirishnmg asosiy  shakliga aylanib bormoqda.
102

Ayni  vaqtda.  paxta  yetishtirish  reja  topshiriqlari  ham   ko‘pavdi.  bu 
O 'zbekistonning  im koniyatlariga mutlaqo  mos  kelmas  edi.  M azkur  mu- 
ammoni  qo'shib  yozishlar,  ko‘zbo>am achiliklar,  paxta  tenm i  davrida 
shaharliklar,  talabalar,  maktab  o  quvchilarinmg  mehnatidan  surunkali 
foydalanish  evaziga hal  qilishga  intildilar.  Paxta.  poliz  va  boshqa  qish­
loq xo jalik  mahsulotlari  hosilini  sun’iy  ravishda oshirishga intihsh nati- 
jasida  aksanyat  x o‘jaliklarda  agrotexnologiya  buzildi,  ekinlarga  m e'yo- 
ridan  ortiq  liniqdorda  kimyoviy  o 'g itla r   solindi.  Natijada,  atrof-muhit 
zaharlandi. vem ing tarkibi buzildi va insonlar so g iig ig a  zarar yetkazildi. 
Mehnami  taslikil  etish  va  m ehnatga haq  to ‘lashda y o ‘l  q o ‘yilgan jiddiy 
nuqsonlar  qishloq  mehnatkashlarini  loqayd  qilib.  ulami  befarqlikka 
m ahkum etdi.
103

Diagrammadan  k o 'n n ib   tunbdiki,  O 'zbekistonda  paxta yetishtm sh- 
ning  asosiy  ko'rsatkichlan  1920-yilda  93,6  ming  ga  ekin  maydonlarini 
yalpi terim  esa 31  ming t.  hosildorlik  3,3  s/g ni tashkil  etgan.  1930-vilda 
esa  bu  ko'rsatgich  883,8  m ing  ga  ekin  maydonlarini,  yalpi  terim   44,3 
ming  t,  hosildorlik  esa  8,4  s/ga yetgan  b o isa ,  1940-yilda  ekin  m aydon­
larini  923,5  ming g, yalpi terim  esa  1385,9  ming t,  hosildorlik  15  s/ga ni 
tashkil  etgan.  1950-yilda  esa bu k o ‘rsatkichlar ekin maydonlarini  1098,1 
ming  ga,  yalpi  terim  2225,  ming  t.  hosildorlik  esa  20,3  s/ga  yetgan 
b o is a ,  1960-yilda  ekin  maydonlarini  1386,6  ming  ga,  yalpi  terim   esa 
2823,5  ming t, hosildorlik 20,4 s/ga ni,  1970-yilda esa ekin maydonlarini 
1709,2  ming  ga,  yalpi  terim   esa 4495,2  ming  t.  hosildorlik  26,3  s/ga ni, 
1980-yilda  esa  ekin m aydonlarini  1878,5  ming  ga.  yalpi  terim   esa  5579 
ming t, hosildorlik 29,7 s/ga ni.  1990-yilda esa ekin maydonlarini  1832,6 
ming  ga,  yalpi  terim   esa  5058  m ing  t,  hosildorlik  27,6  s/ga  ni  tashkil 
etgan.  0 ‘zbekiston  mustaqil  bo ‘lgandan  so'ng  oziq-ovqat m ustaqilligiga 
erishildi,  buning  natijasida  paxta  ekinlari  qisqartirildi.  2000-yilda  ekin 
maydonlarini  1444,5  ming  ga,  yalpi  terim   esa  3149  ming  t,  hosildorlik 
21,8  s/ga  ni  tashkil  etgan  b o is a ,  2010-yilda  ekin  maydonlarini  1342,1 
ming  ga,  yalpi  terim   esa  3443  m ing  t,  hosildorlik  25,6  s/ga  ni  tashkil 
etganligini ko ‘rishimiz mumkin.
TVrtinchi  bosqichi  1991-2004-yillanni  qamrab  olgan b o iib ,  bu  bosqich- 
ni  agrar nnmosabatlammg o  zgartirilish bosqichi.
Donli va 
dukkakli 
o'simliklar: 29,8
2010-y.
Kartoshka, 
poliz- 
sabzavot:  4
1980-y.
Boshqa ekin 
0,5
Ozuqa 
ekinlari:  18,.
Kartoshka, 
poliz- 
sabzavot:  7,9
Donli va 
dukkakli 
o'simliklar:  45,3
Boshqa ekin 
maydonlari:  0,5
Paxta:  36,2 
Ozuqa 
ekinlari:  8,6
0 ‘zbeldstonda ekin maydonlarining tarldbi (%  hisobida)
1980-yilda paxta  46,9  %ni,  donli  va  dukkakli  o'sim liklar  29,8  %ni. 
ozo‘qa  ekinlari  18,1  %ni.  kartoshka,  poliz-sabzavot  4,7  %ni,  boshqa 
ekin  maydonlari  esa  0,5  %ni  tashkil  etgan  b o is a ,  2010-yilga  kelib  bu 
k o ‘rsatkichlar  36,2  %m  paxta,  donli  va  dukkakli  o'sim liklar  45,3  %ni,
104

ozuqa  ekinlari  8.6  %ni.  kartoshka.  poliz-sabzavot  7,9  %ni,  boshqa  ekin 
maydonlari  esa 2,0  %iii tashkil etganini  k o ‘rishimiz mumkin.
Beshinchi  bosqich  -   2005-yildan  hozirgi  kungacha  b o lg a n   davrni  o ‘z 
ichiga olib bu bosqichni  biz  qishloq x o ‘jaligini modemizatsiya  qilish  va barqaror 
rivojlantirish bosqichi.
Yer-xo'jalik 
yuntish obyckti
Yeming xususiy atlan
Yeming miqdori o czgamias.
Yer-ko'chmas mulk.
Yer o'm ini boshqa hech bir resurs bosa olmaydi.
Yer foydalamsh jarayomda eyilmaydi, eskirmaydi.  Aksin- 
cha,  agar u n d a n to ‘g ‘ri foydalanilsa, uning unumdorligi 
oshib boradi.
Yemmg hosil berish qobiliyatiga tuproq unumdorligi 
deyiladi.  U tabiiy yoki iqtisodiy b o lish i mumkin.
Renta munosabatlari. Yer rentasi va  uning turlari
Differencial 
renta - yer
uehastkalarining 
unumdorhgidagi 
vajoylashgan 
joyidagi farqlar 
natijasida vujud­
ga keladi gan 
qo'shimcha sof 
daromad
v  
______
J
Absolyut renta -
qishloq xo'jahgida 
yerga bo lg an  
xususiy mullcchi- 
lik monopoliyasi 
natijasida vujudga 
kehb, hamma tur­
dagi: yaxshi, o'rta- 
eha va yomon yer- 
lardan olinadigan 
renta.
v_______________ /
Yerdan fovdalanganlik 
uchun  uning egasiga 
to‘lanadigan haq  renta
deb  ataladi
v____________ У
Monopol renta -
alohida tabiiy 
sharoitga ega 
bolgan, noyob 
qishloq xo‘jalik 
mahsulotlari 
yetishtinladigan 
yerlardan 
olinadigan renta
Undirma sa- 
noatda renta -
foydali kazilma 
konlarmmg joy- 
lashishi  va ular- 
nmg boyhgidagi 
larklar natijasida 
vujudga keladi
105

Yer  rentasining tarixiy shakllari;
►  Barshma -  yer egalariga ishlab berilgan.
►  O b ro k -  yer egalariga mahsulot ko'rm ishida toiangan.
►  Pul rentasi -  mahsulot sotilgandan keyin pul shaklida berilgan
Yerga b«‘lgan talab va renta miqdoriga ta’sir qiluvchi omillar:
►  Yerlarning unumdorligi.  Bir turdagi ekmlar ekilganda unumdorligi yuqo­
ri b o ig an  yerlarga  talab katta b o ia d i va bu rentanmg ham yuqori b o iish ig a olib 
keladi.
►  Foydalanishda  b o ig a n   yerlarda  etishtiriladigan  qishloq  xo‘jalik  mahsu- 
lotlarimng  bozor  narxi.  Qaysi  mahsulotnmg  bozor  narxlari  yuqori  b o isa ,  shu 
ekin ekiladigan yerlarda renta ham yuqon boiadi.
►  Birgalikda  foydalaniladigan  boshqa  resurslaming  narxlari  va  unumdor­
ligi.  Masalan,  qishloq xo'jalik mashma va uskunalarining narxi hamda unumdor­
ligi renta miqdoriga ta ’sir ko‘rsatadi.
►  Yer  maydonlarining  shahar markazlan,  bozorlar.  y o ila r  va  suv  manba- 
lariga joylashishmmg uzoq-y aqinligi;
►  Yerlardan  sanoat  usulida,  qurilish  va  boshqa  maqsadlarda  foydalanish 
imkoniyatining mavjudligi;
►  Yerlarda ekin turlarini joylashtirish imkoniyatlari darajasi.
Agrar ishlab chiqarishnmg asosiy
- — " 
I
 
:
Yerda ishlab chiqarish 
jarayoni bevosita tirik 
mavjudotlar:  ver, 
o ‘simlik,  chorva mollan 
bilan b o g iiq  b o ia d i va 
tabiiy  qonunlar iqtisodiy 
qonunlar bilan chambar- 
chas bogiam b ketadi.
....... " 7  
"
K o'pchilik ishlab chiqa­
nsh vositalari  (chorva 
mollari, k o ‘p yillik me- 
vali daraxtlar, u ru g iik  
va h.k.) tarmoqning o ‘zi- 
da vujudga keltirilib, 
yana ishlab chiqansh 
jarayoniga kiritiladi.
Ishlab chikarish 
jarayoni uzoqroq 
muddatm tashkil 
qilganligi sababli 
aylanma kapitalning 
ko'pgina  qismi hali 
tugallanmagan ishlab 
chiqarish shaklida 
boiadi.
Qishloq xo‘jaligida 
ishlab chiqarish mav- 
sumiy xarakterga ega. 
Bu tarmoqdagi meh­
nat vositalaridan 
foydalamsh davrini 
ham cheklaydi.

—»
Qishloq xo'jaligida ishlab 
chiqarish mavsumiyligi 
sababli aylanma kapital va 
m ablagiar sarfi hamda mah­
sulot sotishdan olinadigan 
pul tushumlari yil davomida 
bir m e’yorda bormaydi.
Qishloq xo‘jalik ekin- 
lari o ‘sishining vege- 
tatsiya davri va tabiiy 
omillan ta'sinda 
ishlab chiqarish vaqti 
va ish davri o'rtasida 
katta farq mavjud 
boiadi.
106
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling