F. T. E g a m b e r d iy e V, S. R. T o p IL d iy e V, J. X. H a m r a q u L o V


Agrosanoat majmuasi  va uning tarkihi


Download 7.49 Mb.
Pdf ko'rish
bet8/15
Sana15.12.2019
Hajmi7.49 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15

Agrosanoat majmuasi  va uning tarkihi. 
Agrosanoat integratsiyasi va uning shakllari
11  soha -  
qishloq 
xo'jaligini 
o'zi
I  soha  -   qishloq 
xo'jaligini ishlab 
chiqarish 
vositalari  bilan 
ta’minlash va 
texnik xizm at 
ko'rsatuvchi 
sanoat tarmoqlari
A g ro san o at m a jm u a si -  bu
iqtisodiyotning qishloq 
xo'jaligini zarur ishlab 
chiqarish vositalari  bilan 
ta’minlash,  qishloq x o 'jalik  
mahsulotlari  islilab chiqa­
nsh,  uni  saqlash,  qayta 
ishlash,  iste’molchiga 
yetkazish  bilan  shug'ulla- 
nuvchi  tarmoqlari majmu- 
yidan  iborat. A SM  to'rtta 
sohani o 'z  ichiga oladi
III soha -  qish­
loq x o 'jalik 
m ahsulodam i 
qayta ishlash 
tarmoqlari
IV soha  -  
agrar 
infratuzilma
Ishlab  chiqarish  infratuzilmasi  bevosita  ishlab  chiqanshga  xizmat  qila- 
digan  tarmoqlarni,  ijtimoiy  infratuzilma  odamlar  turmush  faoliyatining  umu- 
nuy  sharoitlarint  ta ’mmlaydigan  sohalami  (uy-joy.  madaniy-maishiy  xizmat, 
savdo, umumiy  ovqatlanish va hokazo) o 'z  ichiga oladi.
Agrosanoat  integratsiyasi.  ASM  tashkil  topishming  negizi  agrosanoat 
integratsiyasi  qishloq  xo'jaligi  bilan  unga  xizmat  qiluvchi  va  mahsulotni  iste’­
molchiga  yetkazib  beruvchi  tutash  tarmoqlar  o'rtasida  ishlab  chiqarish  aloqa- 
larining  rivojlanishi  hamda  ulaming  uzviy  binkish  jarayomdir.  Agorosanoat 
integratsiyasi  barcha  tarkibiy  darajalarda,  barcha  bo'g'm larda:  mamlakat  va 
mintaqalar ko'lannda, korxonalar. tumanlar darajasida mavjud.
Agrosanoat  integratsiyasi  ishlab  chiqaruvchi  kuchlami  rivojlantirish,  ijti­
moiy mehnat taqsimotini, ixtisoslashuvni chuqurlashtirish natijasidir.
107

A grobiznes va  uning turlari
f
 
• 
Tadbirkorlik  faoliyatini  qishloq  xo‘ja!ik  sohalaridagi  shakli  agrobiz- 
nes  ko'rinishida  namoyon  bo‘ladi.  Agrobiznes  tushunchasiga  qishloq x o ‘ja- 
ligi bilan b o g iiq  bo'lgan faoliyat  bilan  shug‘ullanuvchi biznes turlari  ham kiri- 
tiladi.  Bu  qishloq  xo‘jaligiga  texnikaviy  ta ’mirlash  xizmat  k o ‘rsatish,  uning 
mahsulotlarini  qayta  ishlash  va  iste’molchilarga  yetkazib  berish  bilan  b o g iiq  
b o lg a n   tadbirkorlik  faoliyatidir  Qisqacha  qilib  aytganda,  agrobiznes  agro- 
sanoat mtegratsiyasi natijasida vujudga  kelgan agrosanoat majmuasining barcha 
b o ‘ginlarm i  qamrab oladi.
Agrobiznes  faoliyatining  maqsadi  iste’mol  bozorim  yetarli  miqdorda 
sifatli  qishloq  xo‘jalik  mahsulotlari.  sanoatm  esa  xomashyo  bilan  uzluksiz  ta'- 
minlash orqali foyda ko ‘nshdan iborat
Agrobiznesning  asosiy  shakli  va  birlamchi  bo‘g‘ini  fermer  va  dehqon 
xo‘jaliklaridir.  Chunki  ular  bevosita  qishloq  x o ‘jaligi  mahsulotlarini  ishlab 
chiqaradi.  Bu  xo‘jaliklar  o ‘z yerida  yoki  ijaraga  olmgan yerda  ish yuritib,  unda 
mulk egasi  va  ishlab chiqaruvchi fermeming o‘zi va oila  a ’zolan hisoblamb,  ay- 
rim  hollarda  yollanma  mehnatdan  fovdalanish  ham  mumkin.  Fermer  xo'jaligi- 
nmg  afzalligi  shundan  iboratki,  undan  mulk  va  mehnat  bevosita  qo‘shiladi,  bu 
esa yuqora samarani ta ’minlaydi.
Bozor  iqtisodiyotiga  o ‘tishning  asosiy  shartlaridan  biri  fermer  \ o ‘ja- 
liklarini tashkil qilish va rivojlantirish  hisoblanadi.
------- 
• 
• 
—  

 
• 
^
Agrobiznes  turlaridan  biri  agrofmnalardir.  Ular  m a lu m   turdagi  qishloq 
xo'jalik mansulotlariin yetishtirish va uni  pirovard mahsulot  darajasigacha  qay­
ta  ishlashm  qo'shib  olib  boradigan  korxonalardir  Agrofmnalar  ham  qishloq 
xo'jaligi, ham  sanoatga  xos  resurslami  ishlatib,  iste’molga  tayyor b o lg a n  mah­
sulot  yaratadi.  Mazkur  turdagi  korxonalar  turli  mulkchilikka  asoslanishi,  chu- 
nonchi oilaviy  x o ‘jalik asosida ham tashkil topib, kichik zavodlar bilan bmkishi 
mumkin.  Agrosanoat  birlashmalari  va  kombinatlari  agrobiznesning  yangi 
turlaridir.
Agrosanoat  birlashmalari b n  turdagi  mahsulot  ishlab  chiqaruvchi  va  un­
ga  b o g iiq   ishlab  chiqarish  faoliyati  bilan  shug'ullanuvchi  b n   necha  x o ‘jalik 
hamda korxonalami birlashtiradi
108

Agrosanoat  kombinatlari  qishloq  xo‘jalik  mahsulotlarini  yetishtirish, 
qayta  ishlash  va  iste’molchilarga yetkazib  benshgacha  barcha  texnologik jara- 
yonga  xizmat  qiluvchi  x o ‘jalik  va  korxonalammg  m a’lum  bir  hududida  birla- 
shuvidir  Agrobiznes  turiga  ko'ngilli va paycliilik  mahlagMari  asosida  tashkil 
qilingan  turli  xil  uyushma  va  ittifoqlarni  ham  kiritish  mumkin  Qishloq 
xo‘jaligidagi  davlat  korxonalari, jamoa  xo'jaliklari  va  shirkatlari,  turli  xil 
mulkchilik  asosida  tashkil  qilingan  qo‘shma  korxonalar  ham  agrobi/nes 
turlari  sifatida faoliyat ko‘rsatadi.
Qishloqda turmush  darajasini yuksaltirish va qishloqlarimiz 
qiyofasini o ‘zgartirish  chora-tadbirlari
0 ‘zbekiston  aholisimng 50 foizi qishloq joylanda yashaydi.  Shuning uchun 
mamlakatimizm  kelajakda  gullab-yashnashi,  aholmmg  turmush  darajasini  yuk­
saltirish  k o ‘p  jihatdan  qishloqlarimiz  taraqqiyoti  bilan  bogiiqdir.  Qishloqlari- 
mizda  hayot  sifatmi  yaxshilash  va  qishloq  x o ‘jaligi  tarmoqlari  samaradorligini 
oshirishga  yangi  m h  bagishlash  maqsadida  2009-yilni  hurmatli  Prezidentimiz 
«Qishloq taraqqiyoti va farovonligi yili»  deb e’lon qildilar.
0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentmmg 2009-yil 26-yanvardagi PQ-1046- 
qaronga  k o ‘ra  2009-yil  «Qishloq taraqqiyoti  va farovonligi yili»  munosabati  bi­
lan  qishloqlami  ijtimoiy  va  iqtisodiy  rivojlantinshga  qaratilgan  Davlat  dasturi 
ishlab chiqildi.
Davlat dasturi tarkibi
Me’yoriy-huquqiy bazani yanada takomillashtirish
Qishloq joylarda ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmani  rivojlantirish
Elektr encrgivasi  bilan  ta’minlovchi mavjud korxonalarni 
rekonstruksiya qilish
Qishloq xo‘ja!igida iqtisodiy islohotlarni bosqichma-bosqich 
chuqurlashtirish
Qishloqlarda sanoat ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish 
sohasini  rivojlantirish
109

I
Fuqarolarning sog‘Iigini  himoya qilishni  yaxshilash
Sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash
O'zbekistonda xo‘jalik yuritish  shakllari  bo‘y icha ekin  maydonlari 
tuzilmasining o‘zgarishi  (2000-2010-yillarda, foizda)
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
2012
Jami
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Qishloq
xo'jaligi
korxonalari
72,7
68,6
60,6
51,9
40,6
29,2
13,0
2,9
2,7
2.3
2,5
2,1
2
Dehqon
xo'jaliklan
10,6
11,2
11,4
11,1
11,7
12,1
12.5
12,9
12,9
13,1
12,7
12,9
13
Fermer
x o'jaliklan
16,7 20.2
28,0
37,0
47,7
58.7
74.7
84,3
84.4
84.6
84,8
85
85,1
Jadval  m a’lumotlaridan  k o ‘rinib  tunbdiki,  2 000-2010-yillar  davo- 
mida  qishloq  xo'jaligi  korxonalarm ing  umumiy  ekin  maydonlaridagi 
ulushi  sezilarli  darajada  o'zgargan.  Masalan,  ushbu  ko'rsatkich  2000- 
yilda  72,7  %ni  tashkil  etgani  holda,  2010-yilda  2,5  % ga  teng  bo'ldi. 
Tahlil  etilayotgan  davrda  dehqon  va  fermer  xo'jaliklarining  ekin  m ay­
donlaridagi  ulushi  sezilarli  darajada  o'sdi  Agar.  2000-yilda  umumiy 
ekin  m aydonlarida  fermer  x o ‘jaliklarm ing  ulushi  atiga  16.7  % ga  teng 
b o ig a n   b o isa ,  2010-yilga  kelib.  ushbu  ko'rsatkich  qarivb  besh  bara- 
varga ko'payib,  84.8  % tashkil  qildi.
Qishloq xo‘jaligi  rivojlanishida  asosiy makroiqtisodiy  ko‘rsatkichlar,
foizda
K o‘rsatkichlar
2000-v. 2010-y. 2011-v. 2012-y.
Qishloq xo'jaligining  YalM dagi  ulushi
30,1
17,5
17.6
17.5
Qishloq xo ‘jaligida dehqonchilik m ahsulotlanning ulushi
50,2
59,4
57,7
58,1
Qishloq xo'jaligidagi chorvachilik mahsulotlanning ulushi
49.8
40,6
42,2
41,9
lqtisodiyotdagi jam i investitsiyalaming umumiy hajmida 
qishloq xo'jaligining ulushi
5,7
3,5
3,7
4,1
2012-yilda  mamlakat jam i  yalpi  ichki  m ahsulotining  17,5  %i  qish- 
loq  xo'jaligida  yaratilgan  b o isa ,  qishloq  x o ‘jaligida  dehqonchilik  mah- 
sulotlarinmg  ulushi  58,1  % ga  yetdi,  qishloq  xo'jaligidagi  chorvachilik 
m ahsulotlanning  ulushi  41,9  % ko ‘rsatgichga ega b o iib .  lqtisodiyotdagi 
jam i  investitsiyalam ing  umumiy  hajmida  qishloq  xo'jaligining  ulushi 
4,1  %ini tashkil  etdi.
n o

Respublikada  yerlarni  mcliorativ  holatini  yaxshilash  bo'vicha  2008- 
2012-villarda  tizimni  tubdan  takomillashtirish  uchun  dasturlar  ishlab  chi- 
qildi:
-  magistral va x o ‘jaliklararo zovurlar,  meliorativ  tik  quduqlami,  mcliorativ 
nasos stantsivalanni  qunsh va qayta tiklash, yopiq-yotiq drenajtami tiklash;
-  xo‘jaliklararo  zovurlar  tizimlaridagi  obyektlami  tizimli  ravishda  ta'nur- 
lash  va  tiklash  loyihalari  asosida  nasos  stantsiyalarini,  gidrotexmk  va  suv  o ‘t- 
kazuvchi  inshootlami  va  boshqa meliorativ  obyektlami  ta ’mirlash-tiklash  lshla- 
nni  amalga oshirish;
-  sug’oriladigan  yerlarni  meliorativ  holatmi  yaxshilash  bilan  shug‘ulla- 
nuvchi  suv xo‘jaligi  qurilish va foydalanish tashkilotlari,  suvdan foydalanuvchi- 
lar  uyushmalari  va  fermer  xo‘jaliklammg  moddiy-texnika  bazasim  oshirish 
maqsadida melioratsiya texnikasi va asbob-uskunalari xarid  qilish belgilangan.
Sug‘oriladigan  yerlarning  meliorativ  holatmi  yaxshilash  bo'yicha  ishlar- 
mng dastlabki  qiymati  2008-2012-yillar uchun 604,2 mlrd so‘m m ablag‘ yo‘- 
naltirish  belgilangan.  2009-yilda  Respublika  bo‘yicha  sug'oriladigan  yer­
larning  meliorativ  holatini  yaxshilash  jamg‘armasi  hisobidan  105  ta  melio­
ratsiya  obyektida jami  821,8  km  uzunlikdagi  kollektorlar,  drenaj  tarmoq- 
larini  rekonstruktsiya qilish  va qurish  ishlari  bajarilib, 54,6  mlrd  so‘m  o‘z- 
Iashtirildi.
Maxsus  ishlab  chiqilgan  keng  k o iam li  dastumi  izchil  amalga  oshirish  hi­
sobidan yerlammg meliorativ holati mutassil yaxshilanmoqda.  Faqatgina 2010- 
yilning  о "/id a  yerlarning  meliorativ  holatini  yaxshilashga  qaratilgan  lovi- 
halarni  amalga  oshirish  uchun  150  milliard  so'mdan  ortiq  mablag‘  vo‘nal- 
tirildi va  bu  724 kilometirlik kollektor-drenaj  tarmoqlari.  208  ta meliorativ 
quduqlarni  harpo  etish  va  rekonstruksiya  qilish,  qariyh  14  ming  ldlo- 
mctrlik  kollektor-drenaj  tizimini  ta'mirlash,  qayta tiklash  va  335  ta zamo- 
naviy  melioratsiya  texnikasini  xarid  qilish  imkonini  beradi.  Qashqadaryo, 
Buxoro,  Surxondaryo,  Sirdaryo,  Jizzax  viloyatlari,  shuningdek,  Markaziy 
Farg'ona  hududi  va  Qoraqalpog'iston  Respublikasida  irrigatsiya  hamda 
melioratsiya  inshootlarini  qayta  tiklash  uchun  2010-yilda  xalqaro  moliya 
institutlarining  62  milion  dollardan  zivod  mablag'lari  jalb  qilinda  va  o‘z- 
lashtirildi.  Amalga  oshinlgan  ana  shunday  keng  miqyosdagi  ishlar  natijasida 
260  ming  gektar  sug‘oriladigan  yerlarning  melorativ  holati  vaxshilandi  va  bu 
qishloq xo‘jaligi  ekinlari hosildorligini, fermer va dehqon  xo‘jaliklarining daro- 
madim  oshirish uchun mustahkam zamin b o iib  xizmat  qilmoqda.  Agrar sohada 
iqtisodiyotni  tarkibiy  o ‘zgartirish  va  qishloqda  fermer xo'jaliklami  barqaror  ri­
vojlantirish  uchun  Respublikamizda  2009-yilda j ami  103,1  mingta  fermer  xo‘- 
jaliklari faoliyat ко  rsatgan  b o isa.  2010-yilda  bu  ko‘rsatkich  60  ming  134 ta- 
iii  tashldl etgan.
i l l

Qishloq  xo'jaligi rivojlanishining asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari
2 0 0 5  
2 0 0 6  
2 0 0 7  
2 0 0 8  
2 0 0 9  
2 0 1 0  
2 0 1 1  
2012
Qishloq  xo'jaligi  yalpi  mahsulotining  o'rtacha  yillik  0‘sish  sur’atlari,  foizda 
a   Yalpi  ichki  mahsulotda  qishloq  xo'jaligining  ulushi,  foizda
Aholi jon boshiga asosiy turdagi  qishloq  ho‘jaligi mahsulotlari ishlab 
chiqarish  dinamikasi, kg
Mahsulotlar tun
1991-yil
2012-yil
2012-yil  1991-yilganisb., %
Meva
24,0
69,4
289,2
Uzum
24.0
40,8
170,0
Sabzavot
138,6
262.8
189,6
Kartoshka
15.1
69,6
460,9
Poliz
39,0
48
123,1
Davlat ehtiyojlari uchun  p a \ta  va g'alla etishtiruvchi qishloq xo‘jalik 
korxonalariga ajratilgan  imtiyozli kreditlar, inln so‘m
2003 
2005 
2007 
2003 
2011 
2012
112

Paxta  va  g 'a lla   etishtirish  uchun  2012-yilda  ajratilgan  kredit  jami: 
1702  m lrd  scfmm  tashkil  etib  shundan  paxtaga  -   1333  mlrd  so ‘m. 
g ‘allaga -  369 mlrd so ‘m y o ‘naltirildi.
Davlat ehtiyojlari  uchun  paxta va g'alla etishtiruvchi  qishloq  xo' jalik 
korxonalariga ajratilgan  initiyozli kreditlar, mln  so‘m
■Ш
Я '
113

9-mavzu.  M ILLIY  IQ TISO DIYO T,  UNING  M AKROIQ TISO DIY 
O'LCHAM LARI  VA  IQTISODIY  0 ‘SISH
Reja:
1. Milliy iqtisodiyotning mazmuni va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari.
2. Milliy daromadning taqsimlanislii va qayta taqsimlanishi.
3.  Iqtisodiy o'sishning mazmuni,  turlari va omillari.
4. Milliy boylik tushunchasi va uning tarkibiy tuzilishi.
Milliy iqtisodiyotning mazmuni va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari
Milliy  iqtisodiyot yangi  sifat va  o ‘sishga  movil  b o ig a n   barcha  ishlab  chi­
qarish  tarmoqlari  va  sohalami,  funksional  iqtisodiyotni,  ko  plab  infratuzilma- 
lami  o‘z ichiga qamrab olganyaxht iqtisodiyotdir.
Makroiqtisodivot  -   bu  mamlakat  miqyosida  moddiy  ishlab  chiqarish  va 
nomoddiy  sohalarini bir butun qilib olmgan milliy  iqtisodiyotdir.
Milliy  x o ’jalikning tarkib  topgan tuzilishi  ijtimoiy  mehnat taqsimoti rivoji- 
nmg natijasi hisoblanadi.
Makroiqtisodivot  -   bu  mamlakat  miqyosida  moddiy  ishlab  chiqarish  va 
nomoddiy  sohalarini bir butun qilib olingan milliy  iqtisodiyotdir.
Milliy  x o ‘jaliknmg tarkib topgan tuzilishi  ijtimoiy  mehnat  taqsimoti rivoji- 
ning natijasi hisoblanadi.
Milliy  iqtisodiyotda  ishlab  chiqarish  hajmi  bir  qator  k o ‘rsatkichlar  tizimi 
orqali,  mikro va makroiqtisodiy  darajada  aniqlanib, tahlil  qilinadi  Bu k o ‘r- 
satkichlai  yordamida  korxonalar  faoliyatiga  baho  benladi  va  milliy  iqtisodi- 
yotrnng rivojlanish tamoyillari aniqlanadi.
_________________ Makroiqtisodiy ko ‘rsatkichlar tizimi__________________
----- ►
  yalpi  ichki  mahsulot,  yalpi  milliy  mahsulot,  sof  milliy  mahsulot,  milliy
daromad va ulaming o^garishi;
-— ►
  aholi  jon  boshiga  ishlab  chiqarilgan  yalpi  ichki  mahsulot,  yalpi  milliy 
mahsulot, sof milliy  mahsulot, milliy  daromad va ulaming o ‘zgarishi;
----- ►
  ishsizlik,  inflyatsiya va bandlik  darajasi;
----- ►
  iste’mol, jam g ‘arma va investitsiyalar darajasi;
----- ►
 nominal va real ish haqi hamda daromadlar darajasi;
----- ►
 davlat budjeti va uning holati  (taqcliilligi);
----- ►
 narxlar darajasi va uning o'zgarishi  (indeksi);
----- ►
  savdo aylanmasi va to io v  balansi holati;
----- ►
  mamlakat milliy boyligi, uning tarkibi va o ‘zgarishi.
114

Makroiqtisodiy  modcllar  -   lqtisodiyot  va  unda  ro'y  beradigan  real  voqe- 
likiung mantiqiy  (nazariy),  miqdony  (matematik)  va  grafik o ‘lchamlarda  abstrakt 
tasvirlanishidir.
Makroiqtisodiy modellar:
♦ doiraviy  oqimlar (aylanishlar) modeli;
♦ yalpi talab va yalpi taklif (AD-AS) modeli;
♦ tovarlar miqdori va pul massasi (MV=PQ);
♦ Fillips, Laffer egri chiziqlan.
Bozor xo‘jalik subyektlarini quyidagicha tasniflash  qabul qilingan:
1.  Nomoliyaviy  korxonalar yoki ishlab chiqarish shakllari.
2.  Uy xo'jaliklan.
3.  Davlat m a’muny  tashkiiotlari.
4. Mazkur mamlakat ehegarasidan tashqandagi xo‘jalik subyektlan.
M illiy   h is o b la r   tiz im i 
(MHT)  ikki  ton\onlama  yozuv  qoidasiga  asoslangan 
|balanslashgan jadvallar to'plam i  bo‘lib,  unda makrodarajadagi bir iqtisodiy  bitim 
natijalari ham xarajatlar va ham daromadlar sifatida  aks etadi.
MHT  BMTnmg  statistika  komissiyasi  tomonidan  ishlab  chiqilgan  standart- 
[larni  o 'z   ichiga  olib,  ular  standart  hisoblar va  asosiy  makroiqtisodiy  ko'rsatkich- 
lardan lboratdir.
MHTmng  bosh  ko'rsatkichi  1993-yilgacha  -   YaMM  bo'lib,  uning  barcha 
bosqichlandagi harakati bo'yicha ma  lumotlar MHT orqali hisobga olingan.
1993-yildan  boshlab,  Milliy  hisoblar  tizimining  markaziy  ko‘rsatkichi  -  
yalpi  ichki  mahsulot  (YalM)  b o ‘lib,  yalpi  milliy  mahsulot  uning  lkkinchi  m ak­
roiqtisodiy  ko'rsatkichidir.  Boshqa  tomondan,  yalpi  ichki  mahsulot  yalpi  milliy 

mahsulotning m a’lum modifikatsiyasidir.
MHT  g‘oyasining  vujudga  kelishi,  ishlab  chiqilishi  va  amalga  oshirilish 
bosqichlari.
•  Milliy  hisoblaming  dastlabki  uslubiy  asoslari  F.Kene  tomonidan  ijtimoiy 
Itakror ishlab  chiqarishning  natural  va  qiymat  ko'rsatkichlari  o'rtasidagi  nisbatlar 
nuqtayi nazandan ilgari  surilgan.
•  MHTning  nazany  asoslarim  yaratish  va  uni  ishlab  chiqishga  J.Keyns, 
iA.Bouli,  J.Klark,  S.Kuznets,  R.Stoun,  R.Frish  kabi  lqtisodchilar  katta  hissa 
Jqo'shgan.
•  Birlashgan  Millatlar  Tashkilotinmg  statistika  byurosi  «Milliy  daiomadni 
aniqlash  va  Milliy  hisobni  tashkil  qilish»  to ‘g ‘risidagi  m a’ruzasim  e ’lon  qilgan 
(1947-y.)  hamda  shu  asosda  R.Stoun  rahbarligida  rivojlangan  mamlakatlar 
| tajnbasi hisobga olinib MHT ishlab chiqilgan.
•  Milliy  hisoblar  standart  tizimi  BMT  statistika  komissiyasi  tomonidan  ish­
lab chiqilib,  1953-vildan boshlab  qo'llamla boshlagan.
115

•  1968-yilda  MHTning  ancha  takomillashgan  andozasi  kiritilgan.  Unda  xa- 
rajatlar va ishlab  chiqarish jadvali, moliyaviy hisobot, bozor va nobozor sektorlar 
ajratib ko'rsatilgan.
•  1993-yilda  BMT  MHTning  takomillashgan  yangi  standartmi  tasdiqlagan. 
Unda  iqtisodiyot  sektorlari,  standart  hisoblar va  asosiy  makroiqtisodiy  k o ‘rsat- 
kichlaming nomlanishi birmuncha o'zgartirilgan.
Yalpi  milliy  mahsulot  (YaMM)  -   milliy  xo'jalikda  bir  yil  davomida 
vujudga  keltirilgan  pirovard  mahsulot  va  xizmatlar  bozor  qiymatidan  iborat 
boTadi.
Yalpi  ichki  mahsulot  (YalM ) -  bir yil  davomida  mamlakatda yuridik  va 
jismoniy  shaxslar tomonidan ishlab  chiqaiilgan pirovard mahsulotlar va xizmat- 
laming bozor bahosidagi  qiymati
Butun  xalq x o ‘jaligi  ishlab  chiqarish  vositalari  va  iste’mol  buyumlari  ish­
lab  chiqaradigan  tarmoqlardan  iborat  boTganligi  sababli  jam i  ijtimoiy  mahsu­
lot  (JIM )ning  ashyoviy  (natural  buyum)  tarkibi  ishlab  chiqarish  vositalari  va 
iste’mol  buyumlandan  iborat  b o ia d i  JIMmng  ishlab  chiqarish  vositalaridan 
iborat  qismi (mash in a. uskuna va shu kabilar) ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun 
foydalaniladi  va  demak,  bilvosita  iste’moini  qondiradi,  iste’mol  buyumlari 
(oziq-ovqat,  kiyim-kechak  va  shu  kabilar)  esa  ulardan  farq  qilib,  bevosita  ehti- 
yojlami  qondmsh uchun ishlatiladi.
Qivmat  shaklida  JIM  -   iste'mol  qilingan  ishlab  chiqarish  vositalari  qiy­
mati  (S) va yangidan yaratilgan qiymatidan (V+m) iborat boiadi.
JIMm W bilan belgilasak, buftda W=c+V+m boiadi.
Yangidan yaratilgan  qiymat zaruriy  mahsulot yoki ishchi kuchi  qiymatidan 
(V) va qo‘shimcha mahsnlotdan (m) iborat boiadi.
Boshqacha aytganda  JIM=oraliq mahsulot+pirovard mahsulot
Oraliq  mahsulotga ishlov bensh,  qayta ishlash va sotish maqsadlari uchun 
xarid qilingan tovarlar kiradi.
Pirovard  mahsulot  iste'molchilar tomonidan  foydalanish  uchun  sotib  oli- 
nadigan tayyor tovarlar va xizmatlardan iborat boiadi.
Sof  milliy  mahsulot  -   bu  yalpi  ijtimoiy  mahsulotning  bir  qismi  b o iib . 
o ‘zida  moddiy  ishlab  chiqansh  sohalarida  yil  davomida  yangidan  vujudga  kel­
tirilgan qiymatim ifodalaydi.
Milliy daromad = pirovard mahsulot — amortizatsiya 
yoki 
W -C=V+m
Butun  milliy  lqtisodiyotming  holatini  xarakterlovchi  muhim  makroiqtiso- 
diy  ko‘rsatkich -  yalpi  milliy mahsulot YaMM hisoblanadi.
116

Qo‘shilgan  qiymat -  bu  korxona  tomonidan  ishlab  chiqarilgan  mahsulot 
qiymatidan  yetkazib  beruvchilardan  sotib  olingan  va  iste'm ol  qilingan  xom- 
ashyo  va  materiallar  qiymati  chiqarib  tashlangandan  keyin  qolgan  qismining 
bozor qiymati.
Boshqacha  aytganda  qo'shilgan  qiymat  -   bu  korxona  yalpi  mahsulo- 
tidan  yoki  ishlab  chiqargan  mahsulotming  bozor  narxidan  joriy  moddiy  xa- 
rajatlar chiqarib tashlangan m iqdonga teng.
YaMMdan joriy  yilda  ishlab  chiqarish jarayonida  iste’mol  qilingan kapital 
qiymati  yoki yillik  amortizatsiya  summasi  ayirib  tashlansa  sof milliy  mahsulot 
(SMM)  ko'rsatkichi  hosil  bo'ladi.
YaMM -  amortizatsiya yillik summasi = SMM
SMM  qiymatiga  davlat  tomomdan  o ‘matiladigan  egn  soliqlar  summasi 
kiradi.  E gn  soliqlar  korxona  tomonidan  o ‘matiladigan  bahoga  qo‘shimcha 
liisoblanadi.  Bunday  soliqlai'  iste’molchi  ziminasiga  tushadi  va  uning  hisobiga 
o ‘zlanning  daromadmi  bir  qismini  y o ‘qotadi.  SMMdan  egri  soliqlar  chiqarib 
tashlansa. milliy  daromad  (MD) ko'rsatkichi hosil bo'ladi.

Download 7.49 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling