Faoliyati sub’ektlarining huquqiy maqomiga ko’ra: a jismoniy shaxslar


Download 68.5 Kb.
Sana29.01.2020
Hajmi68.5 Kb.

Aim.uz

Tadbirkorlik faoliyatining asosiy turlari

Tadbirkorlik faoliyati nihoyatda xilma-xil bo’lib, unga turli nuqtai nazardan qarash

mumkin.

Tadbirkorlik faoliyati sub’ektlarining huquqiy maqomiga ko’ra:



a) jismoniy shaxslar, ya’ni yuridik shaxs tashkil qilmay faoliyat yuritadiganlar. Ular

patent, litsenziya asosida faoliyat yuritishadi;

b) huquqiy shaxslar, ya’ni yuridik shaxs maqomiga ega holda tadbirkorlik qilish. Ular

asosan turli shakldagi firmalar, korxonalar bo’lib, qabul qilgan nizomlari asosida ish yuritadilar.



Mulkchilik maqomiga ko’ra tadbirkorlik faoliyati, asosan individual, oilaviy-xususiy,

korporativ-xususiy, jamoa, davlat, qo’shma mulkchilikka asoslangan tadbirkorlikka bo’linadi.

Ulardan har biri xo’jalik yuritish tizimida o’z o’rnini topadi.

Tadbirkorlik faoliyatining mazmuni, xarakteri, takror ishlab chiqarish jarayoni,



uning asosiy bosqichlarining farqlanishiga ko’ra tadbirkorlik quyidagi turlarga bo’linadi:

ishlab chiqarish, tijorat, moliyaviy, sug’urta, vositachilik va boshqalar.

Mamlakatda amal qilinayotgan qonunlar asosida ish olib borishi yoki yo’qligiga qarab,

tadbirkorlik legal-rasmiy ochiq hamda yashirin (jinoiy) — xufiya tadbirkorlikka bo’linadi.

Tadbirkorlikni ish ko’lami, ishlab chiqargan mahsuloti hajmi, yoki band bo’lganlar

soniga qarab iqtisodchilar kichik, o’rta, yirik biznesga bo’lishadi.

Respublikamizda qabul qilingan «Tadbirkorlik to’g’risida»gi qonunga ko’ra

tadbirkorlikni quyidagi turlari e’tirof qilinadi:

— yakka tartibdagi mehnat faoliyati asosidagi tadbirkorlik;

— ayrim fuqaro tomonidan yollanma mehnatni jalb etish asosida amalga oshiriladigan

xususiy tadbirkorlik;

— bir guruh fuqarolar tomonidan amalga oshiriladigan jamoa tadbirkorligi;

— oilaviy tadbirkorlik;

— yuridik shaxslar va fuqarolar, o’z mulklari va mulkiy huquqlarini birlashtirish asosida

amalga oshiriladigan tadbirkorlik.

Tadbirkorlik faoliyatini boshlashda eng qiyini — aniq maqsadni tanlash, uni amalga

oshirishdir. U quyidagi bosqichlardan tarkib topadi.



Birinchi bosqich, g’oya qidirish va uni baholash bosqichi. U o’z ichiga:

a) yangi g’oyani, o’ylab qo’yilgan fikrni amalga oshirishni tashkil etish;

b) g’oyani bevosita va potentsial qadr-qimmatini aniqlash;

v) tavakkalchilik xatarini hamda olinishi mumkin bo’lgan foydani aniqlash;

g) raqobatdoshlarning mahsuloti yoki bajarayotgan ishlari bilan taqqoslash;

d) korxonaning mulk shaklini belgilash.



Ikkinchi bosqich. Bisnes-reja tuzish:

a) bozorni o’rganish, bozor segmentini qaysi bo’g’inini egallash rejasini, marketing

rejasini tuzish;

b) ishlab chiqarish rejasi;

v) moliya rejasi va moliyaviy ta’minot;

g) bozorga kirib borish strategiyasini ishlab chiqish.



Uchinchi bosqich. Shartnomalar tuzish:

a) biznes-operatsiya ishtirokchilari o’rtasida shartnomalar miqyo-sini aniqlash;

b) potentsial xaridorlar bilan shartnomalar;

v) mehnat shartnomalari;

g) resurs egalari bilan shartnomalar tuzish.

To’rtinchi bosqich. Zarur resurslar ta’minoti:

a) mavjud resurslarni aniqlash;

b) etishmovchi resurslar va ularni potentsial etkazib beruvchilarni aniqlash;

v) zarur resurslarni jalb qilish usulini belgilash.



Beshinchi bosqich. Firmani boshqarish.

a) rahbarlik strukturasi va stili;

b) muvaffaqiyatning asosiy omillari;

v) zaif tomonlar va ularni bartaraf etish yo’llarini aniqlash.

Iqtisodiy faoliyat faqat o’zi hamda oilasi uchungina daromad topish maqsadida emas,

boshqalar uchun olib ham borilar ekan, u qabul qilingan qonunlar bo’yicha aniq belgilangan

shakl, tashkiliy va boshqarish tarkibiga muvofiq bo’lishi zarur.

Firmalarning asosiy maqsadi maksimal darajada foyda olish, lekin bu hammaning

qo’lidan kelavermaydi. Firma o’z maqsadini amalga oshirish uchun uzoq muddatli strategiya

belgilaydi. Bu strategiya 2 turga bo’linadi:

1. Mudofaaga asoslangan strategiya.

2. Hujumkorlikka asoslangan strategiya.

Mudofaaga asoslangan strategiya ikkita yo’nalishda olib boriladi:

Imitatsion strategiya — yangiliklarni qo’llashdan keladigan xatarning kam bo’lishi

uchun raqiblari fan-texnika yutuqlaridan foydalanib, erishgan yutug’iga qarab, o’z faoliyatida

qo’llaydi.

Kutish pozitsiyasiga asoslangan strategiya. Bunda firma bir necha turdagi mahsulot

ishlab chiqarish xizmat ko’rsatishga ixtisoslashadi. Shulardan qaysi birida raqiblari

muvaffaqiyatga erishsa yoki mag’lub bo’lsa, shunga qarab ish yuritadi.

Hujumkor strategiya 4 yo’nalishda olib boriladi:



1.Ratsionalizatsiya strategiyasi. Yangiliklarni joriy qilishga, yangi texnologiyani sinab

ko’rishga harakat qiladi. Bunda ularni ko’pincha venchur1 kompaniyalar moliyaviy qo’llabquvvatlaydi.



2.Kvota (mahsulot ulushi)ni tabaqalashtirish strategiyasi. Bunda firma maksimal foyda

olish maqsadida investitsiya qilib, mahsulot sotish bo’yicha bozorda tovar sotishdagi ulushini

ko’paytirishga harakat qiladi. Tovarni narxini tushirib, talabni ko’paytirishni ko’zda tutadi.

3.Innovatsion strategiya. Bunda firma mahsulot va xizmatlarni yangilashni ko’zda

tutadi. U mahsulotni yangilash yoki texnologiyani yangilash bo’lishi mumkin. Mahsulot

yangilanganda xarajatlarni pasaytirish orqali foyda olish ko’payadi.

4.Bozorni boshqalar egallamagan segmentini to’ldirish. Bu yo’nalishda ilmiy

izlanishlar olib borib, uning asosida ishlab chiqarishni tashkil etish. Masalan, dorivor

o’simliklardan (boshqa erda o’smaydigan) turli dorilar tayyorlashni yo’lga qo’yish. Bu

anchagina xatar bilan bog’liq. (Xatar — bu ko’zlagan daromadini ola bilmaslik yoki zarar

ko’rish ehtimoli.)

Bozor iqtisodiyotida individual tadbirkorlik o’ziga xos o’rin tutadi, lekin iqtisodiy

faoliyatga nisbatan obro’li, barqaror, uzoq muddatli vaqtga mo’ljallangan, tashkil etish ko’lami

jihatidan salmoqli shakli — korxonadir. Aynan u xo’jalik faoliyatining eng ko’p tarqalgan tipik

shaklidir. Korxona qaysi mulkka taalluqli bo’lmasin firma, zavod, fabrika nomlari bilan ataladi.

Bozor iqtisodiyotiga o’tish jarayonida mulkchilikning barcha shakllariga mansub korxonalarni

barpo etish, ular faoliyatini tashkil etish va tugatishning huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy asoslari,

O’zbekiston Respublikasida korxonalar to’g’risidagi qonunida belgilab berilgan.

Korxona xo’jalik yurituvchi sub’ekt sifatida mulkchilikning biron shakliga asoslangan

holda iqtisodiy jihatdan alohidalashgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt sifatida maydonga chiqadi.

Korxona bozor munosabatlarining sub’ekti sifatida qatnashibgina qolmay, uning ob’ekti hamdir.

Korxona mulkchilikning muayyan ob’ekti bo’lib, uning qo’lida resurslar va yaratilgan mahsulot

mavjud. Korxona iqtisodiy faoliyat jarayonida munosabatlarning sub’ekti sifatida maydonga

chiqadi.


Har qanday iqtisodiyot kabi bozor iqtisodiyoti ham murakkab tizim sifatida ichki tarkibga

ega. Undagi turli bo’g’inlarning har biri ma’lum vazifani bajaradi. Korxona har qanday ishlab

chiqarishning birlamchi, asosiy bo’g’inidir. Bozor iqtisodiyotida asosiy tarkibiy birlik, xo’jalik

yurituvchi bo’g’in korxona (firma) hisoblanadi.

Korxona (firma) ishlab chiqarish resurslarini rejali asosda, ma’lum nisbatda,

kombinatsiyada birikishini ta’minlab, o’z manfaatini mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat

ko’rsatish yo’li bilan amalga oshiruvchi, xo’jalik yurituvchi bo’g’in «zveno»ni ifodalaydi.

Firma ham, korxona ham xo’jalik yurituvchi huquqiy shaxs bo’lgani uchun xo’jalik

faoliyatining ob’ekti bo’ladi. Shu bilan birga iqtisodiy faoliyatni amalga oshiruvchi xo’jalik

yuritish sub’ekti hamdir. Iqtisodiyotda, odatda firma ko’proq umumlashtiruvchi tushuncha

sifatida ishlatiladi. Firma o’z ichiga bitta yoki bir necha korxona, ishlab chiqarish turini

olishi mumkin. Korxona esa odatda bir turdagi mahsulot ishlab chiqarishga, bir xil narsa

ishlab chiqarishga ixtisoslashadi.

Barcha korxonalar faoliyatining majmui iqtisodiyotni tashkil etadi. Ishlab chiqarish

omillari korxonada birikib, bu erda mehnat yuz beradi. Jamiyatning talab-ehtiyojini qondirishga

qaratilgan moddiy mahsulotlar yaratiladi va har xil xizmatlar ko’rsatiladi.

Firmalarni tasniflash (klassifikatsiya qilish) uchun iqtisodiy adabiyotda turli mezonlar

olinadi. Ulardan eng asosiysi 2 ta: mulkchilik shakli, firmaning katta-kichikligi.

Mulkchilik bo’yicha qarasak, ular 3 xil:

a) individual yoki xususiy firma;

b) sherikchilik asosida tashkil topgan firma;

v) korporatsiya (aktsionerlik jamiyati).

Korxona o’z mulkiga o’zi egalik qilishi uni erkin bo’lishi ga-rovidir. Korxona xo’jalik

yurituvchi sub’ekt sifatida iqtisodiy mustaqillikka ega. Nimani qancha, qanday usullar bilan

ishlab chi-qarish, uni kimga, qaerda qanchadan sotishni, tushgan pulni qaysi maqsadda

ishlatishni korxonaning o’zi hal qiladi.

Barcha muammolarni echishda korxona bozorga qarab ish tutadi. U bozordagi resurslar

narxi, o’zining tovarlari narxi, qilgan xarajatlariyu oladigan foydasi miqdoriga qarab ish tutadi.

Narx-navo va xarajatlar miqdori korxonaga el qatori foyda olish imkonini bergandagina u faol

ishlaydi. Bozordagi raqobat korxonani iqtisodiy sharoitga tez moslashib doimo manyovr qilishi

— tovarlarni yangilash sifatini oshirish, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishi, investitsiya

va innovatsiya bilan shug’ullanish, faol reklama siyosatini olib borish kabilarga undaydi.

Korxonalar mulkiy maqomi, tashkiliy-huquqiy asoslari, xo’jalik yuritish uslublariga ko’ra xilmaxil

bo’lib, asosiylari:

— xususiy firma, shirkat firmalari, mas’uliyati cheklangan firma, davlat korxonasi,

aralash firmalar. Hozirgi paytda korxonalarning keng tarqalgan shakli — aktsioner jamiyatlari

yoki korporatsiyalardir.

Xususiy firma — ayrim shaxslarga yoki oilalarga qarashli korxona. Ular asosan o’ta

kichik va kichik biznes doirasida faoliyat ko’rsatadilar. O’rta va yirik biznesda hozirgi paytda

nihoyatda kam uchraydilar. XIX asrda esa ular korxonalarning asosiy turi hisoblangan.

Shirkat firmalari mulk egalarini o’z mulkini birlashtirish va tadbirkorlikdan olingan

foydani qo’shgan hissasiga ko’ra baham ko’rishga asoslangan korxona.



Mas’uliyati cheklanmagan firma. Uning mol-mulki sherikchilik asosida yuzaga keladi.

Ularning dastlabki qo’ygan kapitali Nizom kapitali bo’lib, uning faoliyati uchun to’la huquqli

sheriklar birgalikda javob beradilar. Agarda firma sinib, qarzlarni to’lash uchun aktivlari etarli

bo’lmasa, qolgan qarzni to’la huquqqa ega bo’lgan ta’sischilar o’z zimmasiga oladi. Bunda

uning hajmi qanchagacha bo’lishi mumkinligi ustav kapitalidagi badaliga nisbatan necha marta

ko’pligi (firma nizomida belgilanadi) shartnomada ko’rsatiladi.

Franchayzing (franchise — imtiyozli) firmalar — bu mayda xususiy firmalar tizimi

bo’lib, u yirik firmalar qanotida ish yuritib, uning tovar markasidan ma’lum hudud va muhitda

foydalanadi. Narxlarga chegirma olish va boshqa imtiyozga ega. Tovarlarni tashishda, uskunalar

sotib olish, kredit olishda yordam beradi. Bu mayda firmalar yirik kompaniyalarning chakana

sotuvchisi bo’lib qoladi.

Venchur (venture — xatarli) firmalari — bu ilmiy izlanishlar bilan shug’ullanib, ularni

ishlab chiqarishga joriy qilish bilan shug’ullanadi. Ular ishining xatari yuqori. Sababi yaratgan

yangiliklari, ixtirolari bozor talabiga mos kelmasligi mumkin. Bu turdagi firmalar dastlab AQSh

da vujudga kelgan, hozirgi paytda boshqa mamlakatlarda ham mavjud.

Mas’uliyati cheklangan firma. Uning kapitali ham sherikchilik asosida tashkil etiladi.

Uning nomi ko’rsatib turibdi — mas’uliya-ti, ya’ni majburiyati cheklangan. Bu cheklanish

nizom kapitali doirasida bo’lib, bordi-yu firma sinsa, undan faqat nizom kapitaliga teng bo’lgan

miqdordagina pulni undirish mumkin. To’lov majburiyatidan ortiqcha qarzni hech qanday yo’l

bilan undirib bo’lmaydi. Bunday firmalar nomiga odatda «limited» so’zi qo’shiladi. U inglizcha

«cheklangan» degani.

Agar firmada mulk egasi sifatida sheriklar miqdori ortib ketsa, u aktsionerlik jamiyati

sifatida ro’yxatdan o’tishi kerak. Hozirgi paytda firmalarning keng tarqalgan shakli

aktsiyadorlik jamiyatlari yoki korporatsiyalardir. Bu aktsiyadorlarning uyushmasi bo’lib,

uning a’zolari biznes ishi yo’lida jamiyatga birlashadilar. Jamiyatga qo’yilgan kapitalga qarab,

maxsus qimmatbaho qog’oz — aktsiya chiqaradilar. Aktsiyani sotib olganlar hissadorlarga

aylanadi va foydadan o’z hissasiga muvofiq — dividend oladi. Aktsioner jamiyatlarining yopiq

va ochiq turlari bo’ladi.

Yopiq jamiyat aktsiyalari faqat ma’lum guruh kishilari, masalan, korxona ishchixizmatchilari

o’rtasida tarqatiladi. Ochiq jamiyatda esa uning aktsiyasi barcha xohlovchilarga

sotiladi.



Davlat korxonalari davlat mulki bo’lgan va uning nazorati ostida ishlovchi korxonadir.

Bozor iqtisodiyotida davlat tadbirkorligi mavjud bo’lganidan davlat korxonalari ham mavjuddir.

Bu korxonalar markaziy va mahalliy hokimiyatga qarashli bo’ladi. Ular birgalikda davlat

sektorini tashkil etadilar va iqtisodiy-ijtimoiy hayotda ishlab chiqarishning eng muhim va

mas’uliyatli vazifalarini bajaradi (mudofaa, aloqa, transport va boshqalar).

Aralash firmalarga ikki nuqtai nazardan qarash mumkin:

a) turli mulk shakliga asoslangan milliy korxona;

b) milliy va xorijiy kapital asosida vujudga keltirilgan qo’shma korxona. Ularning

kapitali hissadorlik qoidasiga binoan tashkil topadi, foydasi ham shunga qarab taqsimlanadi.

O’zbekistonda hozirgi paytda xorij kapitali ishtirokida tuzilgan 1000 dan ortiq qo’shma korxona,

400 atrofida aralash mulkka asoslangan milliy korxonalar faoliyat ko’rsatmoqda.

Firmalar shoxobchasi (filiali) yirik firmalarning tarkibiy qismi bo’lib, turli joylarda ish

yuritadi. U mustaqil emas, bosh firmaning bir qismi. Ish ko’lami hududiy jihatdan kengaygan

sharoitda firma bo’limlari tashkil etiladi. Bu ayniqsa, xalqaro korporatsiyalarga xos bo’lib, ular

turli mamlakatlarda o’z bo’limlarini ochadilar.

Korxonalar ishlab chiqargan mahsuloti, ish ko’lamiga qarab: kichik korxona (biznes),

o’rta korxona (biznes) va yirik korporatsiya (biznes)ga ajratiladi. Buning uchun mezon qilib

firmada ishlovchilar soni yoki firmaning ishlab chiqarish va savdo-sotiq hajmi qabul qilingan.

AQShda ishlovchilar soni necha kishidan iboratligiga qarab, korxonalar 5 toifaga

bo’linadi:

1) o’ta kichik korxona (10 kishi),

2) juda kichik korxona (20 kishi),

3) kichik korxona (99 kishigacha),

4) o’rta korxona (500 kishigacha),

5) yirik korxona (500 dan ziyod kishi).

Respublikamizda sanoat va qurilishda 50 kishigacha, boshqa ishlab chiqarishda 25

kishigacha, fan va ilmiy xizmat ko’rsatish sohasida 10 kishigacha, chakana savdoda 5 kishigacha

bo’lgan korxonalar kichik korxonalar hisoblanadi. Kichik korxonalar yirik korxonalarga nisbatan

qator afzalliklarga ega. Ular quyidagilar:

a) tez muddatda qurilishi;

b) kapital aylanish tezligining yuqoriligi;

v) talabning o’zgarishiga qarab ishlab chiqarilayotgan mahsulot turini tezda o’zgartirish

imkoniyati;

g) mabodo, korxona bozor iqtisodiyoti sharoitida sinsa ham mulk egasi ko’radigan zarar

yirik korxonaga qaraganda kamligi va boshqalar.

Shuning uchun ham xalq iste’mol mollari ishlab chiqarishda kichik korxonalar shubhasiz

ustunlikka ega.

Hozirgi paytda AQSh da iste’mol mollari ishlab chiqaradigan umumiy sanoat ishlab

chiqarishning 48%, Yaponiyada 51%, Frantsiyada 45%, Germaniyada 25% i kichik korxonalar

hissasiga to’g’ri keladi. AQShda 18 million atrofida kichik korxona mavjud.

Respublikamizda ham ularning afzalligini hisobga olib, kichik korxonalar barpo etishga

katta ahamiyat berilyapti. Mamlakatimizda hozir 500 mingdan ortiq kichik korxona faoliyat

ko’rsatmoqda.

Ma’lumki, Osiyoda, jumladan respublikamiz aholisiga mayda tovar ishlab chiqarish,

hunarmandchilik an’analari xos. Bu xususiyat respublikamizda xususiy mulkchilikka asoslangan

individual, oilaviy ishlab chiqarish kichik biznesni rivojlantirish imkonini beradi. Ularning

asosiy kamchiligi moliyaviy resurslarning etishmasligi.

Turli-tuman mulkchilik sharoitida qaysi mulk turiga asoslangan, qanday iqtisodiy faoliyat

yuritish afzal ekanligi aniq shart-sharoitdan kelib chiqib aniqlanadi. Uni quyidagi mezonlar

asosida solishtirish mumkin:

1. Xo’jalik yuritish turini tashkil etish osonmi yoki qiyinligi.

2. Mulkiy mas’uliyat va boshqarishni amalga oshirish darajasi.

3. Bozordagi talabni o’zgarishiga moslashish darajasi.

4. Fan-texnika taraqqiyotini ta’minlay olish, ishlab chiqarish sifatini yaxshilash

imkoniyati.

5. Ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish darajasi.

Xususiy mulkchilikka asoslangan xususiy-oilaviy fermer xo’jaligi ko’pchilikni diqqatini

shunisi bilan jalb etadiki, uni tashkil etish oson, ko’p mablag’ talab etmaydi. Mulk egasi eng

avvalo o’z bilimi, tajribasiga tayanadi. Bozordagi talabga tezda moslasha oladi. O’zi

xohlagancha xo’jaligida o’zgarishlar qila oladi. Daromad uning o’ziga tegishli. Qonun bo’yicha

cheklashlar minimal darajada.

Bu xo’jalik yuritishning eng kata kamchiligi mulkiy mas’ulicht mulk egasining bo’ynida

bo’lgani uchun, barcha faoliyatga o’zi javob beradi. Bordi-yu, sinsa- bankrot bo’lsa, qarzlarni

o’zi to’laydi. Buni natijasida ayrim paytlarda uy-ro’zg’or buyumlarini ham sotishga to’g’ri

keladi. Ikkinchidan, xo’jalik yuritish uchun zarur bo’lgan daromad va mablag’larini kamligi,

cheklanganligidir.

Shirkat, kooperativ, kichik jamoa xo’jaliklarini yuqoridagi xo’jalik shakllaridan afzalligi

shundaki, bir necha mulk egalarining qo’shilishi omillarni ko’paytiradi. Bozorga tez moslasha

oladi. Bu xo’jalik turida ham ko’pincha daromad, ishlab chiqarishni tashkil etish, kengaytirish

uchun mablag’ etishmaydi.

Xususiy — korporativ mulkka asoslangan aktsionerlik jamiyatlari bu kamchilikdan xoli.

Fan-texnika taraqqiyotiga katta ta’sir o’tkazadi. Pay mulkdan umumiy maqsadda yagona

boshqaruv orqali foydalaniladi. Shu bilan birga har bir paychini o’z mulki boshqarishda

qatnashishini ta’minlaydi. Korxona xo’jalik faoliyatining pirovard natijasiga qarab, har bir mulk

egasi o’z ulushini oladi. Aktsiya egalarining javobgarligi cheklangan. Agar korxona bankrot

bo’lsa, u o’z aktsiyasi miqdorida mulkini yo’qotadi, xolos. Xohlaganda aktsiya sotib olib mulk

egasi bo’ladi yoki aksincha, sotib mulk egalari safidan chiqadi. Bunday xususiylik bilan

umumiylikning afzalliklari qo’shilishi xususiy va umumiy o’zlashtirishning asosiy tamoyillarini

bir butun qilib biriktiradi.

Korporatsiyalar katta miqdorda pul sarflab biron mahsulot ishlab chiqarishga

ixtisoslashgach, yangi mahsulot ishlab chiqarishga tezda moslashishi qiyin.

Biznesning korporativ shaklida ba’zi bir suiiste’mol qilish uchun imkoniyat mavjud. U

hech qanday qiymatga ega bo’lmagan qimmatbaho qog’ozlarni sotishi va sotib olish uchun baza

bo’lishi mumkin. Undan tashqari, tipik aktsiya egasi korxona faoliyatiga ta’sir ko’rsata olmaydi.

Ko’pchilik o’zining ovoz berish huquqidan foydalanmaydi. Undan tashqari, soliq ikki marta:

foydadan hamda dividenddan olinadi.

Mulk va xo’jalik yuritish shakllarini qiyoslar ekanmiz, hech qaysi shaklini har taraflama

afzal deya olmaymiz. Biridagi afzallik ikkinchisida yo’q. Biri ikkinchisining o’rnini bosa

olmaydi.


Milliy iqtisodiyotda har birining o’z o’rni, ahamiyati borki, undan kelib chiqib davlat har

bir mulk va xo’jalik shaklini rivojlanishi uchun sharoit yaratishi lozim.

Hozirgi sharoitda iqtisodiy faoliyat yuritish uchun turli korxonalarni ittifoq

(assotsiatsiya)larga birlashuvi jarayoni yuz bermoqda.

Rivojlangan mamlakatlarda keng tarqalgan, bizda ham hozirgi paytda vujudga kelayotgan

assotsiatsiya shakllaridan biri konsortsiumdir.

Konsortsium korxonalarning maxsus tashkil etilgan birlashmasi bo’lib, uning

ishtirokchilari o’z mustaqilligini saqlab qoladi, ammo muayyan maqsad yo’lida birlashadilar.

Odatda, konsortsium moliyaviy ishlar yuzasidan tuzilib, unga davlat, banklar, moliya,

investitsiya kompaniyalari, yirik firmalar, har xil pul fondi tashkilotchilari uyushadi. U katta

mablag’ talab etadigan ishlarni amalga oshirish maqsadida tuziladi. Konsortsium odatda

xolding kompaniya shaklida tuziladi. Uni tarkibida bosh — ona korxona, atrofida tarmoq

korxonalar ma’lum maqsad yo’lida hamjihatlik bilan ish olib boradilar.



Kontsern korxonalarning shunday birlashmasiki, u ishlab chiqarish, investitsiya —

moliya, texnika va tashqi iqtisodiy aloqalar sohasida birgalikda ish yuritishni ko’zlaydi. Kontsern

bir tarmoq doirasida yoki tarmoqlararo (konglomerat) birlashmalar shaklida tashkil etiladi.

Kontsern monopol turdagi birlashma bo’lib, investitsiyalarni samarali joylashtirish,

bozordagi o’zgarishlarga qarab diversifikatsiyani amalga oshirishga yordam beradi.

Korxona birgina kontsernga a’zo bo’lishi mumkin, vaholanki, konsortsiumda unday

emas.

Qanday mulkchilikka asoslanishidan qat’i nazar, korxonani korporativ guruhiy



manfaatlari mavjud. Korxona mulk shaklidan mustasno holda, ishlab chiqarish jamoasi

uyushmasini tashkil etadi. Bu jamoa a’zolarini birlashtiruv manfaati bo’lib, faqat korxona

doirasidagina, korxona normal ishlagandagina yuzaga chiqadi. Korxona jamoasi uch toifa

kishilardan tashkil topadi. Korxona egalari, menejerlar (boshqaruvchilar), yollanib ishlovchilar.

Ular turlicha mulkiy mavqega ega. Korxona egalari mulkdorlar, korxonadagi moddiy resurslar,

yaratilgan tovarlar va pul mablag’lari ularga tegishli. Ammo korxona maqomiga qarab

mulkdorlar tarkibi turlicha bo’ladi. Korxona egasi — tadbirkorlardan tashqari ularning sheriklari

bo’lgan menejerlar, oddiy ishchi-xizmatchilar ham bo’lishi mumkin. Ular korxona ishida nafaqat

mablag’i, mehnati va tadbirkorlik iste’dodi, boshqarish mahorati bilan qatnashadilar. Korxona

ishida kapitaldan tashqari mehnat ham qatnashar ekan, olingan foyda omillar ulushiga qarab

taqsimlanishi amalga oshiriladi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxona xuddi shunday tovar chiqaruvchi xizmat

ko’rsatuvchilar yoki shu tovarni o’rnini bosa oladigan tovar ishlab chiqaruvchilar bilan ularga

qaraganda qulayroq sharoitga ega bo’lish hamda yuqoriroq daromad olish uchun kurashadi.

Raqobatda g’olib chiqishda insoniy omil muhim rol o’ynaydi. Korxonaning raqobat kurashi

natijasida tabaqalanishi kuchaya-di. U nihoyatda katta daromadga ega bo’lishi yoki sinishi

mumkin. Raqobat kurashida yutib chiqishda tijorat siri muhim. Korxonaning tijorat siri

deganda korxonaning ishlab chiqarish, texnologiya axboroti, boshqaruvi, rejalashtirish,

moliyasi va boshqa faoliyati bilan bog’liq bo’lgan hamda e’lon qilinishi, uning

manfaatlariga zarar etkazishi mumkin bo’lgan, davlat siri bo’lmagan ma’lumotlar

tushuniladi. Tijorat sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar tarkibi va hajmi, ularni himoya qilish

tartibi korxona rahbari tomonidan belgilanadi. Har bir korxona uni mahkam tutishga harakat

qiladi. Qaysi korxonada uning jamoasida «firma — meniki» degan hissiyoti paydo bo’lishi

uchun iqtisodiy sharoit yaratilar ekan, u erda tijorat sirini sotishga intilish, mehnat intizomini

buzish, mulkni o’g’irlash, firma obro’sini to’kish ishlovchilarning xayoliga ham kelmaydi.

Chunki, har bir kishi firma erishgan yutuqdan manfaatdor. Firma korporativ manfaatini amalga

oshirishning muhim omili — firma ishini yaxshi boshqarish hisoblanadi. Korxona o’z faoliyati

davomida ko’plab iqtisodiy faoliyat sub’ektlari bilan aloqa bog’laydi. Firma ichida uning ichki

tuzilishiga muvofiq turli bo’linmalari o’rtasida aloqa mavjud. Bu o’z navbatida korxona

bo’linmalari ishini bir-biriga moslash, korxona faoliyatini bozorga, bozordagi vaziyatga,

boshqalar faoliyatiga muvofiqlashtirish talab qilinadi. Ana shu faoliyatlarni moslashtirish

boshqarish, ya’ni menejment deb yuritiladi. Hozirgi paytda menejment o’ta murakkab va

mas’ul ish bo’lganidan, uni bajarish maxsus bilim va mahorat, tajribani talab qiluvchi kasbga

aylandi. Shu kasb egalari menejer deyiladi. Fan-texnika revolyutsiyasi boshqarishda

revolyutsiya yasadi. «Hokimiyat» mulk egalaridan menejerlar qo’liga o’tdi. Boshqaruvchilik —

menejment fanining asoschisi deb haqli ravishda amerikalik injener va tadqiqotchi

F. Teylor hisoblanadi. U boshqarishni, nima qilishni aniq bilish, eng arzon, eng a’lo darajada

bajarishni bilish san’ati deb atagan. Korxonaning muvaffaqiyati yangi texnika-texnologiya va ish

kuchi sifatidan tashqari uning yaxshi boshqarilishiga ham bog’liq ekanligini ko’rsatib, taniqli

iqtisodchilardan A. Marshall uni ishlab chiqarishning alohida omili deb ko’rsatgan.

Boshqarishning hozirda ham ahamiyatini yo’qotmagan printsiplarini Teylorning zamondoshi

frantsuz Fayol ishlab chiqqan. Ishlab chiqarishni tashkil etishni Ford sistemasi ham hali-hanuz

qadr-qimmatini yo’qotgani yo’q.

Iqtisodiy aloqalar murakkablashgan sari boshqarish xizmatiga talab oshadi. O’z ishining

ustasi farang menejerlar toifasi paydo bo’ladi. Ular g’oyat murakkab, o’ta mas’uliyatli ish

boshqarish bilan shug’ullanishadi. Menejerlar g’oyani topib tayyor mahsulot ishlab chiqarib, uni

iste’molga topshirib, qayta pul shakliga keltirguncha bo’lgan faoliyat davomida bayon qilingan 5

bosqichdan iborat maqsadni amalga oshiradi.

Firma faoliyatining muvaffaqiyati uni bozor talabiga moslashtirishga bog’liq. Ana shu

moslashtirish marketing deb ataladi.

«Marketing» so’zi inglizcha Market — bozor degan so’zdan olingan bo’lib, tovarlarni

sotish sferasidagi faoliyatini anglatadi. Lekin marketing hozirgi paytda iqtisodiy faoliyat tizimi

sifatida faqat oldi-sotdini ifodalamaydi.

Marketing bir tomondan, bozorni har tomonlama o’rganish (talab, ehtiyojlar), ishlab

chiqarishni ana shu talabga va uni o’zgarishiga moslashtirish, mo’ljallash, mahsulotni aniq

iste’mol uchun ishlab chiqarish, ikkinchi tomondan bozorda mavjud talabga faol ta’sir ko’rsatib



talabni shakllantirishdir. Yuksak saviyadagi marketing xizmatida korxonalar gullab-yashnaydi.

Aim.uz

Download 68.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling