Gap gap tugallangan mazmunni bildiradi. Gap so’zlardan tuziladi. Gap oxirida ovoz pasayadi. Gap oxiriga nuqta qo’yiladi


Download 140.96 Kb.
Sana26.11.2019
Hajmi140.96 Kb.

GAP

Gap tugallangan mazmunni bildiradi.

Gap so’zlardan tuziladi.Gap oxirida ovoz

pasayadi.Gap oxiriga nuqta qo’yiladi.

Masalan:O’zbekiston taraqqiyot

yo’liga chiqdi.

KISHILIK OLMOSHLARI

  • Men, sen, u, biz, siz, ular, so’zlari kishilik olmoshlaridir. Kishilik
  • olmoshlari kim ?, kimlar ? so’roqlariga
  • javob bo’ladi.

  • Masalan: Men yaratgan bog’larga boq.
  • Sizni sog’idin, mehribon aka-
  • jonim.

Kishilik olmoshlari.

  • Men, biz – I shaxs,
  • Sen, siz – II shaxs,
  • U, ular – III shaxs olmoshlaridir.

Bilib oling.

  • Men, sen, u olmoshlari bitta shaxsni,
  • Biz, siz, ular olmoshlari ko’p shaxsni bildiradi.
  • Kishilik olmoshlari kishilik qo’shimchalari
  • bilan qo’llanadi.

Unutmang

  • Kishilik olmoshlari kelishik qo’shimchalari bilan qo’llanada.
  • Men, sen olmoshlariga qaratqich va tushum kelishigi qo’shimchalari qo’shilganda mening, sening shaklida yoziladi. M: Men-mening, sen-sening.
  • U olmoshiga jo’nalish, o’rin-payt va chiqish kelishiklari qo’shimchasi qo’shilganda unga, unda, undan shaklida yoziladi.

GAP BO’LAKLARI

  • Gap bo’laklari ikki xil bo’ladi. Bosh bo’laklar,ikkinchi darajali bo’laklar.
  • Gapning bosh bo’laklarida ega va kesim kiradi. Ega va kesim gapning asosini tashkil qiladi.
  • Masalan:Men o’zimning fikrimni aytdim.
  • ____ ~~~~~~~~~~~~~ ______

    ______

GAPDA SO’ZLARNING BOG’LANISHI

  • Gapda so’zlar o’zaro so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalar va ohang yordamida bog’lanadi.
  • Gapda so’zlar o’zaro bog’lanadi.
  • Kesim egaga bog’lanadi.
  • Ikkinchi darajali bo’laklar egaga yoki kesimga bog’lanadi.
  • Gapda so’zlar o’zaro ma’no jihatidan bog’lanadi.

UYUSHIQ BO’LAKLI GAPLAR

  • Gapda bir xil so’roqqa javob bo’lgan, bir so’zga bog’lanib kelgan bo’laklar uyushiq bo’laklardir.Ular sanash ohangi bilan o’qiladi.
  • Masalan:Bog’da olma, o’rik, shaftoli pishdi.
  • Gapda egalar uyushib keladi.
  • Gapda kesimlar uyushib keladi.
  • Gapda ikkinchi darajali bo’laklar uyushib keladi.

UYUSHIQ BO’LAKLARNING BOG’LANISHI

  • Uyushiq bo’laklar ohang yordamida hamda va, ammo,lekin so’zlari bilan ham bog’lanadi.
  • Uyushiq bo’laklar va yordamida bog’langanda vergul qo’yilmaydi. Ohang yoki ammo, lekin so’zlari yordamida bog’lansa, vergul qo’yiladi.
  • Masalan:Uyda va ko’chada odobli bo’ling.
  • Men Ikromni ko’rdim,lekin so’zlasha olmadim.Madina,Nigora.Oybeklar kelishdi.

UNDALMA

  • Undalma fikrning kimga qarata aytilganini bildiradi.Undalma ot bilan ifodalanadi.
  • Og’zaki nutqda undalma undash ohangi bilan aytriladi.
  • Yozuvda vergul yoki undov belgisi bilan ajratiladi.
  • Masalan:Bobojon, laylaklar yana qaytib kelarmikan?
  • O’quvchilar, bilimni qunt bilan egallangiz!

N U T Q

  • Nutq gap orqali ifodalanadi.U bir yoki o’zaro mazmunan bog’langan bir necha gaplardan tuziladi.
  • Nutq og’zaki va yozma shaklda bo’ladi.

M A T N

  • Matn nutqning yozma shaklidir.
  • Matn mazmunan o’zaro bog’langan gaplardan tuziladi.
  • Matnni qismlarga bo’lish, unga sarlavha qo’yish, reja tuzish mumkin.

TOVUSHLAR VA HARFLAR

  • Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosida 30ta tovush bor.
  • Harflar 29 ta.
  • Tovushlarni yozuvda harflar bilan ifodalanadi
  • Harf birikmalari 3 ta: SH, CH, NG .
  • Tutuq belgisi tovush bildirmaydi.
  • Masalan: Ra’no, sur’at, in’om,a’lo, ma’no.

TOVUSHLAR

  • Tovushlar 2 xil bo’ladi : unli va undosh tovushlar.
  • Talaffuz qilayotganimizda to’siqqa uchramasdan cho’zib aytilsa, unli tovush deb ataladi.
  • Talaffuz qilayotganimizda to’siqqa uchrab, qisqa aytilsa undosh tovush deb ataladi.

BO’G’IN

  • So’z bo’g’inlardan tuziladi.
  • Unli tovush bo’g’in hosil qiladi.
  • So’zda nechta unli bo’lsa shuncha bo’g’in bo’ladi.Masalan: far-zand , bu-loq, bo-bo.

ALIFBO

  • Tartib bilan terilgan harflar qatorini alifbo deyiladi.Alifboda 29 ta harf bor.

SO’Z TARKIBI

  • -chi, la, li kor, dosh, siz, dor, xon qo’shimchalari so’z yasovchi qo’shimchalardir

GUL

SO”Z TURKUMLARI

  • SO’Z TURKUMLARI 4 TA
  • OT ,

    SIFAT,

    SON ,

    FE’L

    SO’Z TURKUMLARIDIR.

OT

  • Shaxs va narsaning nomini bildirib ,kim?,
  • nima?, kimlar? nimalar ? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar ot deyiladi.Masalan:Kim?

    chevar,shifokor.Nima? Oyna, ruchka.

    Otrlar ikki xil qo’llanadi.Birlikdadi otlar,ko’plikdagi otlar.Birlikdagi otlarga –lar

    qo’shimchasini qo’shib, ko’plikdagi ot hosil qilinadi.Masalan:Gul, gullar, o’quvchi, o’quvchilar.

SIFAT

  • Shaxs va narsaning beldisini bildirib, qanday?, qanaqa? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar sifat deytiladi.
  • Masalan:Qanday? Sariq, oq, mazali.

    Qanaqa?Jimjimador, bo’rsildoq.

    Onam juda mazali ovqat tayyorlaydilar.

    Yurtimizda zamonaviy sport inshoatlari qurilmoqda.

Yodingizda tuting

  • Sifatlar gapda ikkinchi darajali bo’lak vazifasida keladi.Ularning tagiga to’lqin chiziq chiziladi.
  • Sifatlar otga ohang yordamida bog’lanadi.
  • To’g’ri odam egri so’zdan or qiladi.
  • Bir o’jar barg novdaga mahkam o’rnashib olibdi.
  • Ma’nodosh sifatlarning har biri bitta ot bilan bog’lana oladi.Masalan:Qizil, sariq,oq
  • gulllar ochildi.

Sifat yasovchi qo’shimchalar

  • -ser,-be,-siz,-li,-chan,-dor,-q- sifat yasovchi qo’shimchalardir.
  • -ser- serhosil, sersuv,sero’t,sergul.
  • -be- bemaza, beodob,begul.
  • -siz- ishsiz, izsiz, odobsiz,mevasiz,gulsiz.
  • -li- gulli, unumli, odobli, suvli,mazali.
  • chan- ishchan,harakatchan,talabchan.
  • -dor- hosildor, mo’ylovdor, guldor.
  • -q- tarqoq, quvnoq, qaynoq,taroq,oppoq.

Sifatlar quyidagicha yoziladi

  • Chiziqcha bilan yoziladi: to’ppa-to’g’ri,kap-
  • katta,qip-qizil,g’ij-g’ij, dum-dumaloq.

  • Qo’shib yoziladi: oppoq,jigarrang timqora , qadrdon.
  • Ajratib yoziladi: to’q qizil, och pushti,

Sifatlarning ma’no turlari

  • Sifatlar shaxs va narsalarning rngini, mazasini, shaklini, hajmini va xil- xususiyatini bildiradi.
  • Rang tus:moshrang, jigarrang, zarg’aldoq.
  • Maza-ta’m: nordon, achchiq, shirin,taxir.
  • Shakl: qiyshiq, egri, xilma-xil, yassi.
  • Hajm: baland, kichkina, bepoyon,tor,uzun.
  • Xil-xususiyat: muloyim, farishta,jasur.

Otlarning egalik qo’shimchalari

  • -m, -im, -ng,-ing,-si,-i,-miz,-imiz,-ngiz,-ingiz,-(lar)i- egalik qo’shimchalaridir.
  • Egalik qo’shimchalari shaxs va narsa-buyumlarning qaysi shaxsga qarashliligini bildiradi.

Tilda 3 ta shaxs bor

  • I shaxs - so’zlovchi
  • II shaxs - tinglovchi.

    III shaxs - o’zga.

    -m,-im,-miz,-imiz,- I shaxs: -ng,-ing,-ngiz,-ingiz- IIshaxs: -I,-si,-(lar)i-III shaxs egalik qo’shimchalaridir.

Egalik qo’shimchalarining qo’llanishi

  • -m,-im,-ng,-ing,-I,-si,- egalik qo’shimchalari birlik ma’nosini bildiradi.
  • -miz,-imiz,-ngiz,-ingiz,-(lar) i- egalik qo’shimchalari ko’plik ma’nosini bildiradi.
  • Egalik qo’shimchalari otlarda quyidagicha qo’shiladi:unli tovushdan so’ng-m,-ng,-si:-miz,-ngiz,-(lar)I shaklida:
  • Undosh tovushdan so’ng:-im,-ing,-i : -imiz,-ingiz,-(lar)I shaklida.

Egalik qo’shimchalarining vazifasi

  • Egalik cqo’shimchalari gapda so’zlarni bir-biriga bog’laydi.
  • Egalik qo’shimchalari so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalardir.
  • Ba’zi otlarda egalik qo’shimchasi qo’shilganda o’zakda quyidagicha tovush o’zgarishi yuiz beradi:
  • Unli tovush tushib qoladi:
  • Undosh tovush almashadi

Otlarning kelishik qo’shimchalari bilan qo’llanishi

  • Otlarga qo’shiladigan-ning, ni,-ga,- da,- dan qo’shimchalari kelishik qo’shimchalaridir.
  • Otlarda oltita kelishik bor.

Kelishiklar


T



Kelishiklar

Bosh kelishik So’rog’i



Qo’shimchasi

Qaratqich kelishigi

  • Qaratqich kelishigi kimning?, nimaning?, qayerning? so’roqlariga javob bo’ladi.
  • Qo’shimchasi –ning. –ning qo’shimchasi otni ot so’z turkumidagi so’zga bog’laydi.
  • Qaratqich kelishigidagi otlar gapning bosh bo’lagi bo’lib keladi.
  • Masalan: o’quvchining kitobi, ko’ylakning yoqasi, daraxtning kurtadi, buloqning ko’zi.

Tushum kelishigi

  • Tushum kelishigi kimni?, nimani?,qayerni?
  • so’roqlariga javob bo’ladi.Qo’shimchasi –ni.

    Tushum kelishigi qo’shimchasi gapda otni

    fe’l soz turkumiga bog’laydi.Tushum kelishigidagi otlar gapda bosh bo’lak vazifasida keladi.Masalan: She’rni o’qidi. Multfi’lmni tomosha qildi. Tabiatni kuzatdi.Madinani tabriklashdi, matrapni oldi.

    Rashid ayvonda kanareykasini tomosha qilib o’tirardi.

Jo’nalish kelishigi

  • Jo’nalish kelishigi kimga?, nimaga?, qayerga?
  • so’roqlariga javob bo’ladi. Qo’shimchasi –ga,

    -(-ka, -qa) Jo’nalish kelishigi gapda otni fe’l so’z turkumiga bo’g’laydi.Jo’nalish kelishigi gapda bosh bo’lak vazifasida keladi.

    -ka qo’shimchasi - k tovushi bilan tugagan otlarga, -q qo’shimchasi -q tovushi bilan tugagan otlarga, -ga qosimchasi boshqa otlar-

    ga qo’shiladi.Masalan: Suvga soldi. Qishloqqa jo’nadi. Ko’ylakka qadadi.

O’rin – payt kelishigi

O’rin –payt kelishigi kimda?, nimada?, qayerda?

so’roqlariga javob bo’ladi.Qo’shimchasi – da.

O’rin –payt kelishigi qo’shimchasi gapda otni fe’l

so’z turkumiga bog’laydi.O’rin –payt kelishigi gapda bosh bo’lak vazifasida keladi.

Masalan: Saroyda ishladi. Tog’da, bog’da yashaydi. Amerikada, Braziliyada sayyohlar daraxti deb nomlangan daraxtni uchratish mumkin.

Tushum kelishigi

  • Tushum kelishigi kimni?, nimani?,qayerni?
  • so’roqlariga javob bo’ladi.Qo’shimchasi –ni.

    Tushum kelishigi qo’shimchasi gapda otni

    fe’l soz turkumiga bog’laydi.Tushum kelishigidagi otlar gapda bosh bo’lak vazifasida keladi.Masalan: She’rni o’qidi. Multfi’lmni tomosha qildi. Tabiatni kuzatdi.Madinani tabriklashdi, matrapni oldi.

    Rashid ayvonda kanareykasini tomosha qilib o’tirardi.

Jo’nalish kelishigi

  • Jo’nalish kelishigi kimga?, nimaga?, qayerga?
  • so’roqlariga javob bo’ladi. Qo’shimchasi –ga,

    -(-ka, -qa) Jo’nalish kelishigi gapda otni fe’l so’z turkumiga bo’g’laydi.Jo’nalish kelishigi gapda bosh bo’lak vazifasida keladi.

    -ka qo’shimchasi - k tovushi bilan tugagan otlarga, -q qo’shimchasi -q tovushi bilan tugagan otlarga, -ga qosimchasi boshqa otlar-

    ga qo’shiladi.Masalan: Suvga soldi. Qishloqqa jo’nadi. Ko’ylakka qadadi.

O’rin – payt kelishigi

O’rin –payt kelishigi kimda?, nimada?, qayerda?

so’roqlariga javob bo’ladi.Qo’shimchasi – da.

O’rin –payt kelishigi qo’shimchasi gapda otni fe’l

so’z turkumiga bog’laydi.O’rin –payt kelishigi gapda bosh bo’lak vazifasida keladi.

Masalan: Saroyda ishladi. Tog’da, bog’da yashaydi. Amerikada, Braziliyada sayyohlar daraxti deb nomlangan daraxtni uchratish mumkin.

O’rin – payt kelishigi

O’rin –payt kelishigi kimda?, nimada?, qayerda?

so’roqlariga javob bo’ladi.Qo’shimchasi – da.

O’rin –payt kelishigi qo’shimchasi gapda otni fe’l

so’z turkumiga bog’laydi.O’rin –payt kelishigi gapda bosh bo’lak vazifasida keladi.

Masalan: Saroyda ishladi. Tog’da, bog’da yashaydi. Amerikada, Braziliyada sayyohlar daraxti deb nomlangan daraxtni uchratish mumkin.

Chiqish kelishigi

  • Chiqish kelishigi kimdan?, nimadan?, qayerdan? so’roqlariga javob bo’ladi.
  • Chiqish kelishigi qo’shimchasi- dan.
  • Chiqish kelishigi qo’sahimchasi gapda otni
  • fe’l so’z turkumiga bog’laydi.

    Masalan: Ustozidan so’radi, paxtazordan

    qaytdi, boldan shirin, maktabdan keldi.

    Kitobdan yaxshi do’st yo’q.

Bilib oling

  • -ning,-ni,-ga,-da,-dan so’z o’zgartiruvchi,
  • -chi,-la,-li,-kor,-dosh, siz so’z yasovchi,
  • -chi,-zor,-dosh,-kor,-k,-q ot yasovchi,
  • -ser,-be,-siz,-li,-chan,-dor,-q sifat yasovchi,
  • -la,-lan,-sira,-illa,-(ulla)-lash fe’l yasovchi
  • qo’shimchalardir.

Ot yasovchi qo’shimchalar

  • -chi, hasharchi.
  • -zor, g’allazor.

    -dosh, sinfdosh.

    -kor, paxtakor

    -k, elak

    -q –taroq

    Ot yasovchi qo’shimchalardir.

Ot yasovchi qo’shimchalar

BOSH KELISHIK

  • Gapda bosh kelishikdagi otni aniqlash uchun kim?, nima? qayerda? so’roqlari beriladi.Masalan: Kim? Oyxon, chevar,
  • nima? Gul, daftar,qayerda? uyda,ko’cha-

    da.

    Bosh kelishik qo’shimchasi yo’q.

    Anor O’zbekistonda ko’p uchraydi.

  • ela – elak tara - taroq
  • kura - ….. so’ra - …..
  • tila - ….. buta - …..
  • beza - ….. bo’ya - …..

SON – SO’Z TURKUMI

  • Shaxs va narsaning sanog’ini bildirib, necha?, qancha?, nechanchi so’roqlariga javob bo’lgan so’zlar son deb ataladi.
  • Masalan: besh, to’qsonta, beshinchi.

    1991- yil 18 – noyabrda Davlat bayrog’I haqidagi qonun tasdiqlandi.

    Sifatlar gapda ot so’z turkumiga bog’lana-

    di.Sonlar gapda ikkinchi darajali bo’lak va-

    zifasida keladi.Ularning tagiga to’lqin chiziq

    chiziladi.

UNUTMANG

  • Sonlar ikki xil bo’ladi.
  • 1. Sanoq sonlar : 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10.
  • Sanashda ishlatiladigan sonlar sanoq sonlar deyiladi.
  • 2.Tartib sonlar: 1- may, 2004 –yil.
  • Sanoq songa –inchi (–) qo’shimchasini qo’shib tartib son hosil qilinadi.

BILIB OLING

  • Sonlar yozuvda uch xil ifodalanadi:
  • 1. Harfiy ifoda bilan: Ikkinchi sinf.
  • 2. Arab raqami bilan: 2003-yil 1-sentabr.
  • 3. Rim raqami bilan: IV sinf, XXI asr.
  • Sonlar otga ohang yordamida bog’lanadi.
  • Bog’da o’sar 10ta nok,
  • 5ta olma, 5ta tok.

    Ekdik 15 olxo’ri,

    Qancha bo’ladi bari. ( 35 ta )

MUSTAQIL ISH

  • So’zlarni o’qing. Sanoq va tartib bildirgan sonlar bilan qo’llab, birikma tuzing.Sonlarni raqamlar bilan yozing.
  • Uy, qavat, sahifa, maktab, asr, qism.
  • Nuqtalar o’rniga son qo’yib o’qing va yozing.
  • Biz ____ sinfda o’qiymiz.
  • Sinfimizda ___ parta,___ stol va __ stul
  • bor.

Mustaqil ish


ETTI

iqlim


xazina

kun

FE’L – SO’Z TURKUMI

  • Shaxs va narsaning harakatini bildirib nima qildi?, nima qilyapti?, nima qilmoqchi? So’roqlariga javob bo’lgan so’zlar fe’l deb ataladi.
  • M: keldi,o’qiyapti, yodlamoqchi.
  • Tilla sandiq ochildi,
  • Ichidan zar sochildi.

    Fe’lllar ikki xil bo’ladi. Bo’lishli va bo’lishsiz fe’llar.

    Fe’lllarga qo’shiladiga –ma qo’shimchasi bajarilmagan ish harakatini bildiradi.

    Mohira bugun maktabga kelmadi.

FE’L ZAMONLARI

  • Fe’lda 3ta zamon bor:
  • 1) o’tgan zamon;2)hozirgi zamon; 3) kelasi
  • zamon.
  • Fe’l zamonlari nutq so’zlab turgan vaqtga nisbatan belgilanadi .
  • -di,-gan,-yap,-moqda,-moqchi- zamon bildiruvchi qo’shimchalardir.
  • M: Lolalar kuldi, Zarrin quyoshdan
  • Gullar ochildi. Nurlar sochildi.

O’TGAN ZAMON FE’LI

  • O’tgan zamon fe’li nutq so’zlanib turgan paytdan oldin bajarilgan (yoki bajarilmagan) harakatni bildiradi.
  • -di,-gan- otgan zamon qo’shimchalaridir.
  • Dilnozaning uyiga Sarvi xola chiqdi.
  • Toshkent shahrining Rohat ko’li bo’yida beysbolchilar shaharchasi qurilgan.

BILIB OLING

  • O’tgan zamon qo’shimchasi k tovushi bilan tugagan fe’lllarga –kan; q tovushi bilan tugagan fe’llarga –qan; boshqa fe’llarga –gan shaklida qo’shiladi.
  • M: Qirq- qirqqan, qo’rq- qo’rqqan, bich- bichgan cho’k- cho’kkan, chop- chopgan.
  • ayt ek chiq

    gan kan qan

    ko’r tik boq

HOZIRGI ZAMON FE’LI

  • Hozirgi zamon fe’li nutq so’zlab turgan paytda bajarilayotgan (yoki bajarilmayotgan) harakatni bildiradi.
  • -yap,-moqda hozirgi zamon qo’shimchalaridir.
  • M:O’rik bechora oppoq, nozik gullarini qayoqqa yashirishni bilmayapti. Buni ko’rib mening yuragim ezilmoqda.

KELASI ZAMON FE’LI

  • Kelasi zamon fe’li nutq so’zlab turgan paytdan keyin bajariladigan (yoki bajarilmaydigan) harakatni bildiradi.
  • -moqchi kelasi zamon qo’shimchasidir.
  • M: Sevara o’zi yozgan she’rini o’qib
  • bermoqchi.

    Orzyuingiz ushalishi uchun nima

    qilmoqchisiz?

Fe’llarning shaxs-son qo’shimchalari bilan qo’llanishi

  • Fe’llardagi –m,-man,- ng,- san,-di (-ti), -k,-miz,-ngiz,-siz,-di(lar) shaxs son qo’shimchalaridir.
  • Shaxs son qo’shimchalari harakatning uch shaxsdan biri tomonidan birlik va ko’plikda bajarilgan yoki bajarilmaganini bildiradi.
  • M: Dam olish kuni men do’stim Rahmatilla
  • bilan Parkentga bordim.

BILIB OLING

  • Shaxs-son qo’shimchalari tuslovchi qo’shimchalardir. Fe’llarning tuslovchi qo’shimchalar bilan qo’llanishi tuslanish deyiladi.
  • M: I-shaxs o’qidim o’qidik
  • II-shaxs o’qiding o’qidingiz
  • III-shaxs o’qidi o’qidilar

UNUTMANG

  • Fe’llardagi shaxs –son qo’shimchalari gapda so’zlarni bir-biriga bog’laydi.
  • Shaxs –son qo’shimchalari so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalardir.
  • M: Men bolalarimni, nabiralarimni
  • sog’indim.
  • Qora sichqon o’rada,
  • Dumi qoldi dalada.

FE’L YASOVCHI QO’SHIMCHALAR

  • -la,-lan,-sira,-illa,-(-ulla) –lash fe’l yasovchi qo’shimchalardir.
  • Bog’ viz suv
  • la illa sira

    tan shiv o’t


Download 140.96 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling