Geografiyasi


Download 32 Kb.
Pdf ko'rish
bet21/25
Sana15.02.2017
Hajmi32 Kb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   25

TRANSPORTI
J a n u b i - g ‘arbiy  Osiyo  m a m la k at la r id a   t ransport   nisbatan  yaxshi  rivoj- 
lanmagan.
Eng  o m m a v i y   t ra ns po rt   hi sob l an a di ga n  t e m i r y o ll  t ra ns po rt i,   asosan, 
Tu rk i ya ,   Er o n,   Kavkazorti  Respubl ikalari   u c h u n   aha mi yat l i.   Sh u   bilan 
birga,  Afg' oniston  va  ko' pgi na   Arab  mamla ka tla rida   temiryo41ar  u m u m a n  
y o kq.  A vt o mo b i l  t rans port i  h a m   Tur kiya,   O krtayer  d e ng iz bo 'y i  va  K a v ­
kazorti  mamlakatlarini  h i sobl ama ga nda   yetarlicha  taraqqiy  e tmagan.  Dengiz 
transporti  esa  m a ’lum  darajada  Turkiyada  ahamiyatliroq.  Boshqa  davlatlarda 
esa  ul ar   d e n gi z  b o ‘yida  j o y l a s h g a n   boMishlariga  q a r a m a y ,   bu  t r a n s p o r t  
t a r m o g bi  j u d a   kuchsiz.  Fors  q o i t i q b o lyi  mam la ka t la r id a  neftni  eksportga 
c h i q a r i s h g a   i xtisoslashgan  por t  xo' jaliklari  yaxshi  r ivoj langan.  M a m l a -  
ka tl arn in g  ichki  yuk  t as hi shida   o t - ul o v  va  t uyal ar   x i z m a t i d a n   hali  h a m  
foydalaniladi.
ICHKI  TAFOVUTLARI
J a n u b i - g ‘arbiy  Osiyo  mamlakat lar i  iqtisodiy  rivojlanish  xususiyatlariga 
k o' ra   k o ‘p  tarmoqli  va  t or   ixtisosli  m a ml ak a tl ar   guruhlariga  b o l i n a d i .
K o bp  t ar moqli   m a m l a k a t l a r   gu r uh i   m i n t a q a n i n g   shimoli  va  s himol i-  
g ba r b i d a j o y l a s h g a n   Turkiya,   Isroil,  Er on,   Livan,  Ki pr ,  q i sma n  Suriya, 
Iroq  h a m d a   Kavkazorti  respublikalaridan  tashkil  topgandir.  Ul arda  ishlov 
beruvchi   s a noa t  k o ' p r o q   rivojlangan.  Qi shloq  x o ljaligi  va  t ra ns po r t  h a m  
nisbatan  yaxshi  iqtisodiy  k o brsatkichlarga  ega.  H a r   bir  m a m l a k a t d a   yaxshi 
r iv oj langan  r a y o n l a r   bilan  birga  a n c h a   sust  rivo jl an ga n  h u d u d l a r   h a m  
mavjuddir.
T o r   ixtisosli  m a m l a k a t l a r   gur uh ig a ,  asosan,   Fors  q o i t i q b o ‘yi  m a m ­
lakatlari  kiradi.  U l a r n i n g   i q ti s od iy - ij ti mo iy   hayoti   a ks ar iyat   neft  qazib 
chiqarish,  uni  qayta  ishlash  va  eksportga  chiqarish  bilan  t o l a   b o g l a n g a n .
144

Dcyarli  b a r c h a   iqtisodiy  faol  aholi  neft  m a j m u a s i d a   xi zma t  qiladi.  Bu 
maml ak at la r  neft  qazib  chiqarish  va  uni  tashqi  boz orda   sotishdan  j u d a   katta 
d a r o m a d   oladilar.
Savol  va  topshiriqlar
1.  O 'q u v   q o 'l la n m a s i  m atn i  va  atlas  ( 4 1 -   bet)  m ateria lla rid an  fo ydalanib . 
m i n t a q a n i n g   k o 'p   t a r m o q l i   a s o s iy   s a n o a t   m ark azlari  va  ular  j o y l a s h g a n  
d a v l a t l a r n i   a n i q l a n g .   M i n t a q a   m a m l a k a t l a r i   s a n o a t i n i n g   r i v o j l a n i s h  
ko'rsatkichlariga  ko'ra  rivojlangan  va  kam  rivojlangan  davlatlar  guruhlariga 
ajrating  h a m d a   ularni  vo z u v siz   xaritalarga  tushiring.
2.  O 'q u v   q o 'lla n m a si  mat ni  va  atlas  ( 4 1 -   bet)  materiallari  aso sid a  m i n ta q a ­
n in g  
q is h lo q   x o'jaligi  ishla b  c h iq a r i s h i  g e o g r a f i y a s i n i   o ' r g a n i n g .  U n d a ,  
b i r i n c h i d a n ,   s u g ' o r i l a d i g a n   m a y d o n l a r   k e n g   t a r q a l g a n   m a m l a k a t l a r n i ,  
q a n d a y   d a r y o l a r d a n   s u g ' o r i s h d a   f o y d a l a n i s h i n i ;   i k k i n c h i d a n ,   a s o s i y  
d e h q o n c h il ik   va  cho rv a ch ilik   mam lakatlarini  aniqlang.
53-  §.  Janubi-sharqiy  Osiyo  davlatlari: 
geografik  o ‘rni  va  demografik  salohiyati
S ubr egion  m am la ka tl ar i   Os iyoning  H i n d i - X i t o y   va  Ma la k ka   y a ri m-  
or ol la ri ,   M a l a y y a   a r x i p e l a g i   o r o ll a ri n i 
o Lz  ichiga  oladi.   Bu  r e g i o n d a  
Br une y,   V e t n a m ,   I n d o n e z i y a ,   K a m b o d j a ,   Laos,  Ma la yz iy a ,   M y a n m a ,  
S i n g a p u r ,   T a i l a n d   va  F i l i p p i n   da vl at la r i   j o y l a s h g a n .   I k ki n c h i   j a h o n  
urushiga  q a da r   Buyuk  Britaniya,  Fransiya,  G ol l and i ya la rni ng   m u s ta ml a - 
kalari  b o i i b   kelgan  bu  m aml ak at la r  o kz  mustaqilliklarini,  asosan,  1945  —
1984-  yillar  orasida  q o l g a   kiritdilar.
H u du d i   4,4  mln.  k m 2  b o i i b ,   uni ng  y a r m i d a n  k o lpi  or oll ard a n  ibo- 
r a t di r .   J u m l a d a n ,   r e g i o n n i n g   e n g   yi ri k  d a v l a t i   b o l g a n   I n d o n e z i y a ,  
s huningdek,  Filippin  davlatining  hududi   minglab  orollarda  joylashgan.
Iqtisodiy-geografik  o ‘rni,  asosan,  a n c h a   qulay.  Region  I G O '   sining 
qulayligi,  avvalo,  Ye v ro p ad an   Ti n c h   o k e a n  havzasi  m aml ak a tl ar ig a   olib 
b o ra di g an   s er qa t no v   savdo  v o l i   ustida  joylashganli gi   bilan  b e lg i l a n a d i . 
Zero,   Laosdan  boshqa  r egionning  b archa  mamlakatlari  d e ng iz b o‘yida  yoki 
orollarda  joylashgandir.  Bu  holat  m a ml ak a la r  iqtisodiy  hayotida  ijobiy  rol 
o ' y n a m o q d a .
TABIIY  SHAROITI  VA  TABIIY  RESURSLARI
Mi nt aq a  mamlakatlari  yer  yuzasining  deyarli  yarmi  t o g l a r   va  t o gkoldi 
balandl ikl ari dan  iborat.  Ayniqsa,  h u d u d n i n g   shimol iy  va  k o ‘plab  orollar 
h u d u d i n i n g   asosiy  qi smi ni   t o g l a r   egallaydi.  H u d u d d a ,   a yniqs a,  I n d o ­
neziya va  Fili ppinda  o i i l a b   harakatdagi  va  s o i i g a n   vulqonlar  mavjuddir. 
U n d a   vaqt-vaqti  bilan  kuchli  zilzilalar  b o i i b   turadi.
Mi nt a qa da   xilma-xil  qazilma  boyliklar  bor. 
Ayniqsa,  qalayi,  volfram 
kabi  r an g d o r   m et a ll a rni ng   yirik  konlari  bor.  S h u n i n g d e k ,   rux,  q o lrg‘o- 
shin,  t e m i r   rudasi,  turli  n o d i r   va  asl  met all ar,  k o kmir,  neft,  tabiiy  gaz 
boyliklariga  h a m  ega.  Keyingi  yillarda  dengiz  sayozliklaridan  ancha  istiqbolli
10  — A.  Q a y u m o v ,   I.  Safaro v.  M.  T il la b o y e v a
145

146

neft  va  gaz  konlari  topil moqda.   Yer  osti  boyliklariga,  ayniqsa,  Indoneziya, 
Malayziya,  Bruney,  Ve t na m  kabi  davlatlar  a n c h a   boy.
Jan ub i- sh ar qi y  Osiyonning  iqlimi  musson  tiplidir.  U,  a y n i q s a ,  materik 
va  unga  tutash  orollarda  yaqqol  seziladi.
A H O L I S I
Hozirgi  va qt da   J a n u b i - s h a r q i y   Os iy on ing  aholisi  500  mln.  ki shidan 
ortiqdir.  M i n t a q a d a   aholi  tabiiy  o bsish  hisobiga  a n c h a   tez  (yiliga  9  mln. 
kishi)  o ' s m o q d a .   A h o l i n i n g   o ksish  s u r ’atlari  K a m b o d j a ,   Laos,  V e t n a m  
kabi  mamla ka tla rda,   ayniqsa,  yuqori.  Ularda  tabiiy  o ksish  har  1000  kishiga 
24  —  28  kishidan 
t o Lg kri  keladi.  Ni s b a t a n   yaxshi  rivojlangan  Si ngapur,  
Tailand,   Indonezi ya  kabi  mamla ka tla rda   esa  bu  k o ‘rsatkich,  aksincha,  past. 
Ul arda  bu  k o krsatkich  1 2 —  16  kishinini  tashkil  qiladi.
A h o l i   m i n t a q a   b o ' y l a b   n o t e k i s   j o y l a s h g a n .   0 ‘r t a c h a   h a r   1  k m 2 
ma yd o ng a   122  kishidan  aholi  to' g' ri  kelgani  holda  bu  kokrsatkich  V e t na m,  
Filippin,  T a il an dd a2 00  kishini  tashkil  qiladi.  Indonezi yani ng  Yava  oroli  va 
Singapurda  esa  aholining  o ‘rtacha  zichligi  2  —  2,5  ming  kishidan  ortadi.  Shu 
bilan  birga,  Laos,  Kambodja,   Bruney  kabi  davlatlarda  aholining  o ‘rtacha 
zichligi  l  k m 2  ma ydonga   35  —  40  kishini  tashkil  qiladi.
54-  §.  Xo‘jaligi,  transporti,  tashqi  iqtisodiy  aloqalari 
va  ichki  tafovutlari
J an ub i -s har qi y  Osiyo  70-  yillargacha  j a h o n n i n g   eng  qoloq  o l k a l a r i d a n  
biri  b o l i b   kelgan  edi.
Ichki  iqtisodiy  rivojlanish  omillari  va  xorijiy  investitsiyalardan  samarali 
foydalana  olganliklari  sababli  70-  yillar  d avomi da ,  m a ’lumki,  Osiyoda  bir 
qa to r  yangi  industrial  m aml ak at la r  shakllandi.  Ana  s hu nd a y  m aml ak at la r 
qatoriga  J a n u b i- s ha rq i y  Os iyoning  dastlab  Si ngapur,   s o ‘ngra  Malayziya, 
Tailand  davlatlari  h am   qo'shildilar.  I ndoneziya,  Fili ppin  va  Bruneyning 
h a m   ijtimoiy  hayotida  keskin  j onla nis hl ar   ko'zga  t as hl a nmo q da .   Shuni ng 
b i la n   b i r   q a t o r d a ,   m i n t a q a d a g i   V e t n a m ,   K a m b o d j a ,   Laos,   M y a n m a  
davlatlari  xo'jaligining  rivojlanish  darajasiga  k o ‘ra  oddi v  rivojlanayotgan 
mamlakatlari  qatorida  qolib  kelmoqda.
S h u n d a y   qilib,  hozirgi  J an ub i- s har qi y  Osiyo  mamlakat lari   xo'jaligida 
rivojlanish  darajasiga  kokra  bir-birlaridan  farq  qiluvchi:  a)  rivojlanishda  anc ha  
ilg'or  boMgan  yangi  industrial  mamlakatlarda  industrial-agrar;  b)  rivojlana­
yotgan  mamlakatlarda  agrar-industrial  ishlab  chiqarish  shakllandi.
J a n u b i - s h a r q i y   Osiyo  mint aqasi   iqtisodiyotida  hozirgi  v aqtda  t ob ora  
s anoat   ishlab  c hiqarishi ning  ahami yat i  ortib  b o r m o q d a .   Hozirgi 
vaqtda 
j a h o n   b o z o r i   u c h u n   t o v a r   m a h s u l o t   y e t k a z i b   b e r a d i g a n   o g ‘ir  s a n o a t  
tarmoqlari   k o ' p r o q   rivojlanmoqda.
T o g b- kon  sanoati  tez  rivojlanmoqda.
M e ta llu r g iy a   sa n o a ti  m i n t a q a d a   d e y a r l i   r i v o j l a n m a g a n .   A s o s a n ,  
c he td a n  keltiriladigan  metall  asosida  mashi nasozl ik  sanoati  Jan ub i- sh ar qi y 
Osiyoning  Malayziya,  Tailand,   Indoneziya  va  Fi li ppin  davlatlaridayaxshi
147

rivojlangan.  El ektronika  va  elektrotexnika,  r adiotexnika  va  t el emexanika, 
maishiy  xizmat  texnikasi  mahsulotlarini  ishlab  chiqarish,  ayniqsa.  Singa- 
purda  yuqori  darajada  rivojlangan.
J a n u b i - s h a r q i y   Osi yo  m a m l a k a t l a r i   i q t i s o d iy ot in i ng   asosini  qishloq 
x o ‘jaligi  va  u  bilan  bog'liq  boMgan  agro-sanoat  tarmoqlari  tashkil  qiladi.  Tabiiy 
sharoiti  har  yili  2  —  3  mart agacha  turli  ekinlarni  ekib  hosil  olishga  i mkon 
b e r a d i .   S h u   sababl i  m a v j u d   y e r  m a y d o n l a r i   d o i m o   o ' s i b   b o r a y o t g a n  
millionlab  aholini  zaruriy  oziq-ovqat  mahsulotlari  bilan  ta' minlab  kelmoqda.
J a n u b i - s h a r q i y   Osiyo  q i sh lo q  x o ‘j al igi da 
chorvachilik 
a n c h a   sust 
rivojlangan.  Barcha  mamla ka tla rd a   baliq  ovlash  bilan  s hu g‘ullaniladi.
Qi shloq  xo'jalik  mah su lo tl ar in i  qayta  ishlovchi  yengil  va  oz iq -o vq at  
s anoat lar i  a n c h a   aha mi yat l i.   G u r u c h   m i n t a q a d a g i   k o kplab  m a m l a k a t l a r  
eksportining  asosini  tashkil  qiladi.  Bu  b or ad a  Tailand,   M y a n m a ,   Ve t na m 
alohida  ajralib  turadi.
Y og‘-m oy  sanoati  t ar mo qd ag i  yana  bir  yirik  sohadir.  0 ‘simlik  moyi, 
a s o s a n ,   k o k o s   v o n g ' o g ' i d a n   o l i n a d i .   J a h o n d a   b u n d a y   m o y n i   i sh la b 
c h iq a ri s h  va  uni  e ks port   qi li shda  h a m   J a n u b i - s h a r q i y   Osiyo  m in t a qa s i  
y e t a k c h i l i k   qiladi.  B u n d a   I n d o n e z i y a ,   M al ay z iy a ,  T a i l a n d n i n g   hissasi 
a y n i q s a   k a tt a .  S h u n i n g d e k ,   c h o y   ( I n d o n e z i y a ,   M a l a y z i y a ,   V e t n a m ) ,  
q a n d - s h a k a r   (Indoneziya,  Malayziya,  Fili ppin,   Tailand)  kabi  oziq- ovqat  
mahsulotlari  ishlab  chiqar is hda  h a m   m int aqa   maml ak at la ri ni ng   roli  ortib 
b or mo qd a.
TRANSPORTI  VA  TASHQI  IQTISODIY  ALOQALARI
Janubi-sharqiy  Osivoda  transportning  o'ziga  xos  tarmoqlari  rivojlangan. 
Ma ml akat lar   iqtisodiyotida  dengiz  va  darvo  transportining  roli  katta.  Te mir - 
y o l   va  avtomobil  transporti  mamlakat lar da  ikkinchi  darajali  ahamiyatga  ega. 
Havo  transporti  k o' pr oq   xalqaro  aloqalarda  m u h i m   o ‘rin  tutadi.
J an u b i - s h a r q i y   Osiyo  m a m la k at la r i   rekreatsiva  resurslariga  j u d a   boy 
boMganligi  sababli,  xalqaro  turi zm  va  d a m   olish  tar moqlari   j u d a   tez  rivoj- 
lanmoqda.
JANUBI-SHARQIY  OSIYONING  ICHKI 
HUDUDIY  TAFOVUTLARI
M i n t a q a   mamlakat lar ini   bi r-biri dan  farq  qiladigan  3  g u ru hg a  boMish 
mumkin.
Bnlar:
I.  M alakka  mamlakatlari  —  Malayziya,  Si ngapur  va  Tailanddir.
M i n t a qa   h ud ud i ni ng   20  %  aholisidan  16  foizini  o 'z id a  birlashtirgan  bu 
m am l a k a t l a r   aholi  j o n   boshiga  tabiiy  k auc huk,  sholi,  kokos  xurmosi  moyi 
y e ti s h t i r i s h d a   j a h o n d a   y e ta k c h i l i k   qiladi.  U l a r   o g kir  s a n o a t   t a r m o q l a r i  
(elektr  energiyasi,  turli  ke ma l ar   va  port  texnikalari,  elektrotexnika  va  neft 
kimyosi),  yengil  va  o zi q- o vq a t  sanoatlari  mah s ul o tl a ri n in g   k o bpgina  xil- 
larini  ishlab  chiqarishda  h a m   birinchi  o krinni  egallaydi.  Avt omobil   va  elektr 
metallurgiva  korxonalari  h a m   faqat  Malakka  mamlakatlarida  mavjud.
148

2 .  O rollar  m am lakatlari  —  I n d o n e z i y a ,   Br u ne y   va  F i l i p p i n l a r d a n  
iborat  b o i i b ,   J a n u b i - s h a r q i y   Os iy o n in g   T i n c h   va  H i n d   o ke an l ar i  o r a-  
ligldagi  minglab  katta-kichik  orollarda joylashgan.  Indonezi yada  13,6  ming 
va  Fili p p i n d a 7  mingdan  ortiq  orollar  hisobga  olingan.
3.  H in d i-X ito y   m am lakatlari  V e t n a m ,   K a m b o d j a ,   M y a n m a ,   Laos 
davlatlaridir.  T i p i k   musson  iqlimli  bu  m a m la k at la r   tabiiy  resurslarga boy. 
Bu  m am l a ka t l a r   iqtisodiyotining  asosini,  asosan,  qishloq  xo'jaligi  va  uning 
m ah s u l o t l a r i n i   qayta  ishlovchi  yengil  va  o z i q - o v q a t   sanoat i  t a r m o q l a r i  
tashkil  qiladi.
'4У'  Savol  va  topshiriqlar
1.  A tlasga  qarab  ( 4 - 5 -   betlar)  J a n u b i- s h a r q iy   O s iy o   m i n t a q a s i n in g   s i y o siy  
x a r i t a s i n i   j a h o n n i n g   a y r i m   m i n t a q a l a r i   b i l a n   t a q q o s l a n g ,   u l a r n i n g  
o 'x s h a s h   va  farq  q iluvchi  to m o n la r in i  aniqlang.
2.  Atlasga  qarab  ( 4 0 -   bet)  m in ta q a   q a n d a y   tabiiy  va  m ineral  resurslarga  boy 
va  q a n d a y   resurslar  taqchil  eka n lig in i  an iq lang.
3.  M in t a q a d a   aholi  e n g   zich   va  a k sin ch a ,  aholi  a n c h a   siyrak  h u dudla rni  a n i q ­
lang, 
ularnin g  sabab  va  om illarin i  tahlil  qiling.
4.  M in t a q a n in g   k o 'p c h i li k   mam la katlari  sa n o a t id a   n im a   u c h u n   t o g ' - k o n  
s a n o a t i n i n g  
a h a m i y a t i   k a t t a r o q   va  i s h l o v   b e r u v c h i   s a n o a t   t a r m o q l a r i  
y a x sh i  ri voj 1 an m a g a n ?
5.  O 'ylab   ko'ring: 
n im a   u c h u n   m in ta q a   d e h q o n c h i l i g i n i n g   asosiy   t a r m o g l  
s h o l i c h i l i k d i r ?   U n i n g   b o s h q a   e k in   tu r la rid a n   farq  q i l u v c h i   t o m o n l a r i n i  
tahlil  qilin g.
Afrika  m a y d o n i n i n g   kattaligi  b o ‘y i c h a   Y e v r o s i y o d a n   keyingi  yirik 
materik.  Materik  maydoni   29,2  mln.  k m 2,  unga  tegishli  orollar  bilan  esa 
30,3  mln.  k m 2.,  bu  yer  quruqlik  yuzasining  1/5  qismi 
demakdi r.   Orol- 
l ar idan  M a d a g a s k a r   en g  yirigi  h i s ob l an a di .  H i n d   o k e a n i d a   j o y l a s h g a n  
Sokot ra ,  Z a n zi b ar ,   P e mb a,   Mariya,   K o m o r ,   Am i r a n t ,   Seyshel,  M as k a -  
ren  (Mavrikiy,  Re yu no n  va  b.)  va  Atlantika  o ke ani da   joylashgan  Madeyra, 
K a na r ,   K a b r o - V e r d e ,   Bioko,  S a n - T o m e ,   P r i n s i p i ,   Vo z n e s e ni y a ,   Avliyo 
Yelena,  T r i s t a n - d a - K u n y a   orollari  h a m   Afrikaga  qaraydi.  Hozirgi  vaqtda 
Afrikada  j ami  57  maml ak at   mavjud  b o i i b ,   shularning  k o kpchiligi  iqtisodiy
8-  mavzu.
  Afrika
55-  §.  Afrika  mamlakatlarining  umumiy  tavsifi  va  tabiiy 
demografik  salohiyati
UMUMIY  TAVSIFI
149

q ol oq   m a m l a k a t l a r d a n   iboratdir.  Re sp ub l ik a la r ni ng   soni  47  ta,  m o n a r -  
xiyalar  3  ta,  mus ta ml a ka la r   4  ta.  G ' a r b i y   Sahroyi  Kabir,  Eritreya  h a m d a  
Moris  oroli  mamlakat lar ini ng  m a q o m i   n o m a ’lum.
Afrika  h u d u d i n i n g   deyarli  h a m m a s i   kristall  j in sl ar da n  iborat  b o l g a n  
qadimgi  pl at f or ma da  joylashgan.  Sh u ni n g  u c h u n   h a m   mat eri k  ma gm at ik   va 
m e t a mo r fi k   jinslarga  j u d a   boy.  Xr om,   temir,  marganes,  ur an ,   mis,  qalayi, 
kobalt,  oltin,  platina,  asbest,  slu da ni ng  zaxiralari  ul kandi r.   M a te r ik n i n g 
g karbi y,  m a r k a z i y   va  a y n i q s a ,   j a n u b i y   q i s m l a r i d a   yirik  o l m o s   ko n l ar i  
mavjud.  Afrika  boksit  va  fosforitlarning  zaxiralari  bo' yi cha  d u ny od a  yetakchi 
o ' r i n l a r n i   egallaydi.  U m u m a n   o l g a n d a ,   Afrika  d u n y o d a   o lti n  zaxirasi 
b o ' y i c h a   birinchi  o ‘rinni,  o l mo s   b o ' y i ch a   ikkinchi  o ‘rinni  (Avstraliyadan 
keyin)  egallaydi.  U n g a   d u n y o d a   mavj ud  x r o m,   mar ga nes ,  fosforit  zaxi- 
ralarining  2/ 3  qismi,  mis,  uran,  boksit  zaxiralarining  25  —  35  foizi,  tabiiy 
gazning  deyarli  1/5  qismi  va  neft  zaxirasining  katta  qismi  t o lg kri  keladi.
Afrika  suv  resurslariga  boy.  Yillik  u mumi y  suv  oqimi  5  ming  kub.  km.  dan 
ortiq,  shundan  25  %  i  Kongo,  10  %i  Zambezi  ha md a   6  %  i  Niger  daryolariga 
t o ‘g lri  keladi.  Nil  daryosining  yillik  suv  oqimi  atigi  85  kub.  km.  ga  teng,  xolos.
Afrika  aholisining  soniga  k o bra  (813  mln.)  materiklar  ichida  Yevrosiyo- 
dan  keyingi  ikkinchi,  uning  o'sish  s ur ’atlari  b o ‘yicha  esa  birinchi  o ' r in d a 
turadi.  Afrika  aholisi  yiliga  bir  necha  million  kishiga  kama ymo qda.   Aholining 
t abiiy  o ksish  suratlari  Ma rk a zi y,   Sh a rqi y  va  G ' a r b i y   Afrika  m in t aq a la ri  
h a m d a   mamlakat larida  (Niger,  Ch a d,   Uga nda ,  Malavi,  Gvineya,  Angola, 
Mali ,  Ke n iy a ,  M A R   va  b.)  a yn i qs a   y uqo ri   k o ‘r s at k i c hl a r   bi lan  i foda-  
lanmoqda.  Ma zk ur   mamlakat lar da  t ugil is h  koeffitsienti  50  promilledan  h a m  
yuqoridir.  Afrika  o'lim  darajasining  yuqoriligi  va  aholi  o lrtacha  u m r   davrining 
pastligi  bo^yicha  h a m   ajralib  turadi .  U m u m i y   o 4 i m   koeffitsienti  8 — 10 
p r o m i l l e n i ,   b o l a l a r   o i i m i   k oe ff its ient i  esa  85  —  90  p r o m i l l e n i   tashki l 
e tmoqda.   Aholining  o ‘rtacha  u m r   ko'rish  davri  55  yoshdan  oshmaydi.
Yirik,  o krta  va  kichik  shaharlar  miqdori  katta  b o l g a n   hud udl ar   qatoriga 
Nil  deltasi,  Mag^ribning  dengiz  sohili  zonasi,  Janubiy  Afrika  Respublikasi, 
Nigeriyaning  Gvineya  q o kltigki,  Zimbabve,   Za mb iy a  va  KD Rd a gi   t o gk- kon 
sanoati  rivojlangan  rayonlar  kiradi.  Afrikada  aholisining  soni  1  ml n. da n   ortiq 
b o ' l g a n   20  ga  y a q in   s h a h a r   m a v j u d .   Q o h i r a ,   I s k a n d a r i y a ,   K e y p t a u n ,  
Y o x a nn e sb ur g,   Lagos,  Ofijon,  Ki ns hasa,  Na y ro bi ,  A dd i s- Ab e ba ,  Jazoir, 
Kasablanka,  Dakar   shular  jumlasidandir.  Qohira,  Yoxannesburg,  Lagos  va 
boshqa  b a ’zi  yirik  shaharlar  atrofida  aglomeratsiyalar  shakllangan.
Afrikada  u c h ta   yirik  din  a lohi da   o krin  egallaydi.  S h u l a rd a n  mahalliy 
a i r a n a v i y   d i n l a r   G karbiy  va  M a r k a z i y   Af r ika da ,   islom  di ni   S h i mo l iy ,  
G karbiy  va  Sha rqiy  Af rikada,   xristian  dini  J a n ub iy ,  q i s m a n   G ‘arbiy  va 
Markaziy  Afrikada  h a m d a   Efiopiyada  keng  tarqalgan.
Savol  va  topshiriqlar
1.  Afrika  q i t ’asi  va  m a t e r ig in in g   m a y d o n i  q a n c h a ?   Qit'a  tarkibiga  kiruvchi  o r o l-  
lar 
r o ‘yx atini  tu zing.
2.  Afrika  siyosiy   xarit asin ing  o ‘zgarishi  qaysi 
davrlarda  c h u q u r   va  m iqyosli 
b o i d i ?   B u n in g   sababini  an iq lan g.
150

3.  Materik  relyefi  va  iq lim in i  xo'jalik  taraqqiyoti  nuqtayi  nazarid an  b a h o la n g .
4.  A fr ik a  q a n d a y   ta b iiy   resursla rga  b o y   va  n i m a   u c h u n ?
5.  A fr ik a   y e r - s u v   resu rs lari  b il a n   q a n d a y   t a ' m i n l a n g a n ?
6.  A f r ik a   a h o l i s i n i n g   s o n i ,   k o ' p a y i s h   s u r ' a t l a r i ,  
m a n b a l a r i   va  j o y  la sh i - 
s h i g a   x o s   x u s u s i y a t l a r n i   a n i q l a n g .
7.  Afrika  a h o lis in in g  
irqiv,  m i ll iy - e t n ik   va  d in iv   tarkibi  t o Lg ‘risida  nim ala rni 
bilasiz?
56-  §.  Afrika  mamlakatlari  x o ‘jaligi,  iqtisodiy  rayonlari
Afrika  mamlakat lar ini ng  k o wpchiligida  haligacha  xo'jalik  t a r m oq la r   tar- 
kibining  mu s ta ml a ka  ti pi  o ' z   mavqeyini  saqlab  qolgan.  U  quyidagi  xusu- 
siyatlari  bilan  ajralib  turadi:  l ) t o v a r   ahamiyati  va  mahsuldorligi  past  b o ‘l- 
gan  qi sh l oq  x o ‘jal igi ni ng  ustunligi;  2)  qayta  ishlovchi  s a n o a t n i n g   b o bsh 
rivojlanganligi;  3)  t ransport  t izimining  qoloq  holatda  ekanligi;  4)  noishlab 
c hiqarish  sohasining,   asosan,  savdo  va  x izma t  k o ‘rsatish  bilan  c he g ar a -  
langanligi.
X o ' j a l i k n i n g   h u d u d i y   t ar ki bi ga   h a m   o ‘t m i s h d a n   q o lg an   k a m c h i l i k  
m u a m m o l a r ,   c h u n o n c h i ,   katta  nomu t an os ibl ikl ar   xosdir.  Afrika  iqtisodiy 
xaritasiga  nazar   tashlab,  u n d a n   materi kning  faqat  ayrim  hud ud l ar id a  orol- 
lar  shaklidagi  t o g ' - к о n  sanoati  h a m d a   dehqonc hi li k  rivojlangan  bir  n e ch t a 
mint aqa ni   alohida  ajratib  ko'rsatish  mumkinligiga  a m i n   boMasiz.
Q a y t a   i s h l o v c h i   s a n o a t   J A R ,   M is r ,  J a z o i r ,   N i g e r i y a ,   M a r o k a s h ,  
Liviya  h a m d a   Z i m b a b v e ,   Tu ni s ,  K D R ,   K eni ya   m a m l a k a t l a r i d a   yaxshi 
r i v o j la n ga n .  A y n a n   s h u   m a m l a k a t l a r   e l e k t r   e n e r g i y a   i shl ab  c h i q a r i s h  
bo' yi cha   h a m   Afrikada  yetakchi  o'rinlarni  egallaydi.
O 's i ml i k  yakkahokimli gi   —  bu  nafaqat   tabiiy-geografik,  balki  tarixiy, 
i jtimoiy  hodi sadi r.   S h u n d a y   ixtisoslashuv  m u s t a m l a k a   d a v r i d an   qol gan  
,,mer os dir “ .
Afrikaning  iqtisodiy  rayonlashtirish  masalasi  hozirgi  vaqtgacha  yaku- 
niy  yechimini   topgani  y o bq.  Ta dq i qo t ch i la r  ichida  Afrika ni  ikki:  Shimoliy 
Afrika  va  Tropik  Afrika  subregionlariga  b o i i s h   keng  tarqalgan.  Tropik  Afrika 
t ar k ib id a  
o Lz  n av ba ti d a  G ‘arbiy,  M a rk a z i y ,   S ha r qi y  va  J a n u b i y   Afrika 
iqtisodiy  rayonlarini  ajratish  qabul  qilingan.

Download 32 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   25




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling