Gulchehra shamsiddinova, narzullo qodirov, gulsara ahmedova molekular biologiya


Download 43.35 Kb.
Pdf ko'rish
Sana30.07.2017
Hajmi43.35 Kb.

O‘ZBEKISTON  RESPUBLIKASI  OLIY  VA  O‘RTA  MAXSUS  TA’LIM

VAZIRLIGI

GULCHEHRA  SHAMSIDDINOVA,  NARZULLO  QODIROV,

GULSARA  AHMEDOVA

MOLEKULAR  BIOLOGIYA

VA  GENETIKAGA

OID  MASALALAR  TO‘PLAMI

 Oliy o‘quv yurtlari, tabiiy fanlar yo‘nalishidagi akademik litseylar,



tibbiyot  kolleji  o‘qituvchi  va  o‘quvchilari  uchun  uslubiy  qo‘llanma

Toshkent


«Yangi asr avlodi»

2011


5

I BO‘LIM

IRSIYATNING MOLEKULAR ASOSLARI

ORGANIZMNING    IRSIYLANISH    XUSUSIYATLARIDA   MUHIM

AHAMIYAT    KASB   ETUVCHI    BIOMOLEKULALAR

Har  qanday  tirik  organizm  kimyoviy  moddalardan  tuzilgan.  Ularni

umumlashtiruvchi  jihatlardan  biri  ularning  o‘xshash  kimyoviy

elementlardan tuzilganligidir. Tirik organizmlar hujayrasining 20-30 %ini

organik moddalar tashkil qilib, ular asosan oqsil, nuklein kislota, uglevod

va  lipidlar  ko‘rinishida  hujayrada  uchraydi.  Hujayrada  uchrovchi  bu

biomolekulalarning har biri o‘ziga xos funksiyalarni bajaradi. Masalan,

oqsil hujayradagi barcha biokimyoviy reaksiyalarni: himoya, qurilish va

boshqa ko‘plab muhim vazifalarni bajarsa, nuklein kislotalar hujayrada

kechadigan  barcha  jarayonlar  uchun  asos  bo‘lib  xizmat  qiladi.  Ularda

oqsil  biosentezi  jarayoni  maxsus  kodlar  bilan  ifodalangan  bo‘ladi.

Nuklein kislota yordamida organizmning avlodlar almashinuvidagi irsiy

bardavomligi  ta’minlanadi.

Nuklein  kislota

Oqsil,  uglevod  va  nuklein  kislota  biopolimerlar  hisoblanib,

monomerlardan tashkil topgan bo‘ladi. Nuklein kislotalarning monomeri

nukleotidlar,  oqsilning  monomeri  esa  aminokislotalar  hisoblanadi.

Hujayrada  tuzilishi,  vazifasi  va  yana  bir  qancha  xususiyatlari  bilan

farq qiluvchi asosan 2 xil nuklein kislota dezoksiribonuklein kislota (DNK)

va  ribonuklein  kislotalar  (RNK)  uchraydi.  Ular  yuqorida  ta’kidlan-

ganidek,  mononukleotidlardan  tashkil  topgan  bo‘lib,  har  bir  nukleotid

azot  asosi  (adenin,  guanin,  sitozin,  timin,  uratsil),  monosaxarid

(dezoksiriboza yoki riboza) va fosfat kislota qoldig‘idan tashkil topgan.

Har bir nukleotidning molekular massasi shartli ravishda 330 D (Dalton).

Nukleotidlar  orasidagi  masofa  (bir  zanjirda)  0,34  nm  yoki  3,4  A  ga

teng. RNK da nukleotidlar  bitta zanjir  hosil  qilib joylashganligi  uchun,

asosan,  unda  vodorod  bog‘lar  uchramaydi  (i-RNK),  DNK  ning  ikki

zanjiri orasida vodorod bog‘lari mavjud bo‘lib, ular doimo komplementar

sherik nukleotidlar A=T (2 ta vodorod bog‘) hamda GS (3 ta vodorod



6

bog‘)  o‘rtasida  uchraydi.  Nuklein  kislotalarning  faoliyati  bilan  bog‘liq

jarayonlar haqida to‘xtaladigan bo‘lsak, ularda boshqa biomolekulalarda

uchramaydigan  jihat  –  o‘zini-o‘zi  hosil  qilish,  ya’ni  ikki  hissa  ortish

jarayoni kuzatiladi. DNK dagi bu jarayon replikatsiya yoki reduplikatsiya

deb  ataladi.

A

=

T



T

=

A



S

G



G

S



A

=

T



T

=

A



S

G



A

=

T



G

S



A

=

T



S

G



T

=

A



1.  DNK  qo‘sh  zanjiri

T

=



A

=

=



T

=

A



A

=

T



=

=

A



=

T

G



S



G



S

S



G



S

G



T

=

A



=

=

T



=

A

A



=

T

=



=

A

=



T

G



S



G

S



T

=

A



=

=

T



=

A

S



G



S



G

T

=



A

=

=



T

=

A



G

S



G



S

A



=

T

=



=

A

=



T

2.  Replikatsiya  jarayoni.

Qo‘sh  zanjirlar  asosida  fermentlar

yordamida  yangi  DNK  zanjirining

sintezlanishi

A

=



T

A



T

=

A



U

S



G



S

G



S

G



A

=

T



A

T



=

A



U

S



G

S



A

=

T



A

G



S



G

A

=



T

A



S

G



S

T



=

A



U

3.  Transkripsiya  jarayoni.

DNKning  bir  zanjiri  asosida

komplementar  tarzda  RNK

(i-RNK)  sintezi

4.  Translatsiya  jarayoni.  i-RNKdagi

nukleotidlar  yordamida  aminokislotalar

sintezi.  Universal  genetik  kod  jadvali

yordamida  kodonlarga  mos

aminokislotalarning  sintezlanishi.

A

U

}



Me t

G

G



A

}

As p



U

S

A



}

Glu


G

A

S



}

Thr


U

MUNDARIJA

KIRISH ...................................................................................................................... 3

I  BO‘LIM.  IRSIYATNING  MOLEKULAR  ASOSLARI

ORGANIZMNING  IRSIYLANISH  XUSUSIYATLARIDA  MUHIM

AHAMIYAT  K   ASB  ETUVCHI  BIOMOLEKULALAR ............................... 5

Nuklein  kislota ........................................................................................................... 5

Nuklein kislotalar  va  irsiyatning  molekular  asoslariga  doir  masalalar  va

topshiriqlar ........................................................................................................... 7

II  BO‘LIM.  GENETIKA  ASOSLARI

BA’ZI  BIR  GENOTIPLI  ORGANIZMLARNING  NOMLANISHI ............ 15

Nomlashga  doir  topshiriqlar ................................................................................... 15

Gametalar  olish  tartibi ............................................................................................. 16

Gameta  olishga  doir  masalalar  va  topshiriqlar ....................................................... 18

Monoduragay  chatishtirishga  doir  masalalar  va  topshiriqlar ................................ 19

To‘la  dominantlik. Monoduragay  irsiylanishga  doir  masalalar  va  topshiriqlar .... 21

Monoduragay  chatishtirishda  to‘liqsiz  dominant  holatda  irsiylanuvchi  belgilarga

doir  masalalar  va  topshiriqlar ............................................................................ 27

Kodominantlik.  Qon  guruhlarining  irsiylanishiga  doir  masalalar

va  topshiriqlar .................................................................................................... 3 3

Diduragay  chatishtirishga  doir  masalalar  va  topshiriqlar ...................................... 3 4

POLIDURAGAY  CHATISHTIRISH ................................................................... 47

Poliduragay  chatishtirishga  doir  masalalar  va  topshiriqlar .................................... 48

JINSGA  BIRIKKAN  HOLDA  IRSIYLANISH ................................................... 50

Jinsga  birikkan holda  irsiylanishga  doir  masalalar  va  topshiriqlar ........................ 52

BIRIKKAN  HOLDA  NASLDAN  NASLGA  O‘TISH ......................................... 61

Birikkan holda  nasldan  naslga  o‘tishga  doir  masalalar  va  topshiriqlar ................. 6 3

ALLEL BO‘LMAGAN GENLARNING O‘ZARO TA’SIRLARI ....................... 68

NOALLEL  GENLARNING KOMPLEMENTAR  TA’SIRI ................................ 69

Komplementarga  doir  masalalar  va  topshiriqlar .................................................... 69

NOALLEL  GENLARNING EPISTATIK  TA’SIRI ............................................. 75

Epistazga  doir  masalalar  va  topshiriqlar ................................................................. 77

NOALLEL  GENLARNING POLIMER  TA’SIRI ................................................ 8 3

Polimeriyaga  doir  masalalar  va  topshiriqlar ............................................................ 8 3

GENLARNING KO‘P TOMONLAMA TA’SIRI. PLEYOTROPIYA ................ 87

Pleyotropiyaga  doir  masalalar  va  topshiriqlar ........................................................ 88

MASALALARNING  YECHILISH  USULLARI ................................................. 92

Nuklein  kislotalar  va  irsiyatning  molekular  asoslariga  doir  masalalar ................... 92

TO‘LA  DOMINANTLIK ....................................................................................... 95

Monoduragay  irsiylanishga  doir  masalalar  va  topshiriqlar .................................... 95

Monoduragay  chatishtirishda  to‘liqsiz  dominant  holatda  irsiylanuvchi  belgilarga

doir  masalalar  va  topshiriqlar ............................................................................ 99

KODOMINANTLIK ............................................................................................ 101



DIDURAGAY  CHATISHTIRISHGA  DOIR  MASALALAR ........................... 102

Poliduragay  chatishtirishga  doir  masalalar ........................................................... 108

Jinsga  birikkan  holda  irsiylanishga  doir  masalalar ............................................... 110

Birikkan  holda  nasldan naslga  o‘tishga  doir  masalalar ........................................ 116

ALLEL BO‘LMAGAN GENLARNING O‘ZARO TA’SIRLARI ..................... 123

Komplementarga  doir  masalalar ........................................................................... 123

NOALLEL  GENLARNING EPISTATIK  TA’SIRI ........................................... 128

NOALLEL  GENLARNING POLIMER  TA’SIRI .............................................. 1 3 3

GENLARNING PLEYOTROP TA’SIRI ............................................................. 136

QISQACHA  IZOHLI  LUG‘AT ............................................................................ 139

JAVOBLAR ........................................................................................................... 147

ILOVA .................................................................................................................... 152



FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 154


Download 43.35 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling