Guliston davlat universiteti tabiiy fanlar fakulteti kimyo kafedrasi


Download 0.81 Mb.
Pdf ko'rish
bet9/27
Sana01.11.2021
Hajmi0.81 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   27
 

 

 


11 

 

1.2.Nikel(II)ni fotometrik, atom-absorbsion va boshqa fizik-kimyoviy 



metodlar yordamida  aniqlash . 

   Mualliflar  Ni  ni  (5-nitropiridilazo)-rezortsin  bilan  (O-ДАТИМ)  va  2-(5-nitro-2-

piridilazo)  dietilaminofenol  (xromagen)  reagentlari  bilan  spektrofotometrik 

aniqlash  metodikasini  ishlab  chiqishgan  .Kompleks  hosil  qilish  jarayoni 

o’rganilgan  va  pH  muhit,nur  yutilish  maksimumi  va  boshqalar  kabi  optimal 

sharoitlari topilgan [13]. 

    Xloridli,nitratli  va rodanidli  eritmalardan  olingan  xloroformdagi  oktadetsilamin 

(A

T



)  ning  mis(II)    va  nikel(II)  piridilazorezortsin  eritmalari  bilan  ekstraksiyasi 

o’rganilgan.Cu:ПАР:A

T

  nisbatlari  1:1:1  (pH=3,5),  Ni:ПАР:A



T

  nisbatlari  1:2:1 

(pH=4,5)  ga  teng.ПАР  (piridilazorezortsin).Mis  va  nikelning  xilma-xil  ligandli 

komplekslarining  ekstraksiya  konstantalari  aniqlangan.pH=3.5-4.5  sohalarda 

ekstraktsiyalanuvchi  birikmalar  tarkibini  tasdiqlash  uchun    ,,Muvozanat  siljishi’’ 

metodi  qo’llanilgan.Taqsimlanish  koeffitsienti  va  ekstraksiyaning  konsentratsion 

konstantasi hisoblangan [14]. 

    Ni  ni  xromazurol B(I), xinolin  (II)   va tsetiltrimetilammoniy  bromid  (III)  bilan 

pH=10,0-11,5  da  yashil  kompleks  hosil  qilishiga    asoslangan  Ni  ning 

mikromiqdorini spektrofotometrik aniqlash metodi ishlab chiqilgan.Kompleksning 

nur yutilish maksimumi 635nm  da kuzatiladi,MCK 1.35*10

5

ga teng.Darajalangan 



grafik 

chiziqliligi 

0.320-5.0 

mkg/ml 


 

Ni(II) 


intervalida 

bajariladi.Komponentlarning 

kompleksdagi 

nisbati 


Ni:I:II:III=1:2:2:4.Xalal 

beruvchi  bir qator ionlar  ta’siri va ularni bartaraf etish usullari  o’rnatilgan  .Ruda 

tarkibidagi Ni (II) ni aniqlash uchun bu metodika qo’llaniladi [15].   

  Ni


2+ 

ga fotometrik reagent sifatida,mualliflar  natriy izoamil ksantogenanti (IAK) 

ni qo’llashgan .Ishda pH=6,8-8,0 optimal , MCK 1,2*10

4

.Kompleksning maksimal 



nur  yutishi  360  nm  da  kuzatiladi.Me  :R=1:2  kompleks  tarkibining 

nisbati.Eritmadan    Ni

2+

  ionlarini  topish  uchun  ekstragent    sifatida  naftalin 



qo’llangan.Ber qonuniga bo’ysunishi metall  konsentratsiyasining 2.0-37.0 mkg/ml 

intervalida  kuzatiladi.Sendel bo’yicha sezgirlik 0.0047 mkg/sm

3

  ga  teng.Ni



2+ 

   ni 


aniqlashda CH

3

COO



( 1000),S

2

O

3



2-

 (30),SO


4

2-

 (20), nitrat (30),Br



-

(70),SCN


-

 (100), 


F

-

(95) va Cl



-

(95) ionlari halal bermaydi [16]. 

   Svetofotometrik  metod  0.05-1.0  mkg/ml    nikelni  va  0,15-5,0  mkg/ml  ruxni 

alohida  aniqlash  uchun  ishlab  chiqilgan  .4-(2-tiazolilazo)-rezortsin  bilan 

modifikatsiyalangan  C-120  markali  kremnezemdagi  mis,kobalt,rux,  nikelni 

konsentrlashning  optimal  sharoiti  topilgan  va  komplekslarning  svetometrik  

tavsiflari  aniqlangan.Nikelni  quyi  aniqlanish  chegarasi  0,05  mkg/ml  ni  tashkil 

etadi.Bu metodika tuproq analiziga  qo’llanilgan[17]. 

  Vanadiy  ,  xrom,  mis  va  nikelni  2  qatlamli  tashuvchida  oquvchan  rejimda  bir 

vaqtning o’zida sorbsiyalanib konsentrlash va ularni diffuz qaytar spektroskopiya 




12 

 

metodi bilan aniqlash yo’llari o’rnatilgan.Tashuvchi –poliakrilonitril tolasining bir 



qavati (qatlamli) anion almashinuvchi -AB -17) bilan to’ldirilgan. Boshqa  qatlami 

esa,  kation  almashinuvchi  КУ-2(ПАНВ-КУ-2)  bilan  to’ldirilgan.    Metod    ikki  

disk    oralig’idagi  yacheykada    analiz    qilinayotgan    eritmani    chayqatish    yo’li  

bilan  birinchi  diskda  vanadiy,  xrom,  nikel   va  misni,  ikkinchi  diskda    bir   

vaqtning    o’zida    konsentrlashga    asoslangan.    ПАНВ-АВ-17      diskda      dastlab  

vanadiy    0,1  molyarli    HCl  dagi    8-gidroksixinolin  -5-sulfokislota    bilan    keyin  

xrom      1,5-difenilkarbazid        bilan    aniqlanadi;    vanadiy  kompleksi    1,5  molyarli  

H

2



SO

4

    va      askorbin  kislotasi  bilan  parchalanadi.    ПАНВ-КУ-2    diskda    nikel  



dimetilglioksim  bilan    va      mis      natriyning      dietilditiokarbaminati    bilan   

aniqlanadi;  nikel  kompleksi   1  M  li  HCl   da parchalanadi,   selektivlik omillari  

aniqlangan.    Dinamik   rejimda (mkg/ml)    sorbsion-spektroskopik   metodikasi   

ishlab   chiqilgan;    birgalikdagi   ishtirokida   0,01  - 0,05 (V),    0,002-0,015(Cr),   

0,02-10(Ni) ,  0,02-0,15(Cu).   Elementlarning  turli   nisbatida    model    eritmalar   

analizining   natijalari   keltirilgan  S

r

<0,2j[18]. 

   Iridiy  va  ruteniyning  kompleks  sulfatlari  nikel(II)  iodat  bilan  makroskopik 

komplekslarini  oksidlashni  katalizlashi  kuzatilgan.  Bu  reaksiyalarning  tezligi 

temperaturaga, reaksion muhitning kislotaligiga, komponentlar konsentratsiyasiga, 

katalizatorni  tayyorlash  usuliga  bog’liqligi  o’rganilgan.  Buning  asosida 

eritmalardagi  birikmalarni  aniqlash  metodikasi  ishlab  chiqilgan.  Iridiy 

birikmalarini aniqlash uchun reaksiyalar olib borish sharoitlari ko’rsatilgan [19]. 

      Atom-absorbsion  spektrometrga  nisbatan  kam  samarali  fon  deyteriyli  lampa 

bilan  korreksiyali  tizimga  egaligiga  qaramay,  oksalat    kislotasi  ishtirokida  kalsiy 

xloridning    eritmadagi  konsentratsiyasi  6%  ga  yetguncha    o’rganilayotgan 

eritmalarni  ishonchli  aniqlash  mumkin.  Shu  bilan  birga  kadmiy  qayd  etilgan 

matritsaning  asosiy  qismidan  oldinroq  bug’lanadi,    uni  modifikatorsiz    aniqlash  

mumkin [20]. 

    Ishda  termolinzali  spektrometriya  10

-8

-10


-6

  M  darajadagi  konsentratsiyada 

dimetilglioksim  bilan  Ni  (II)  ning  kompleksi  tarkibini  tadqiq  etish  uchun 

qo’llanilgan.  Kompleks    eruvchanligini  aniqlash  va  uning  labaratoriya  idishining 

shisha  sirtidagi  absorbsiyasi  tavsiflarini  aniqlash  imkoniyatlari  ko’rsatilgan. 

O’rganilayotgan    kompleksning  suv-etanol    aralashmasi  (9:1)  dagi  barqarorlik 

konstantalari  topilgan.  Olingan  ma’lumotlar      konsentratsiyaning  nanomolyar 

sohasidagi  nikelni  aniqlashning  fotometrik  sharoitlarini  umumlashtirishga  imkon 

beradi.Umumlashgan 

metodika 

yuqori 

 

toza 



suv 

namunalari 

va 

geteropolibirikmalardagi  nikel(II)  zarralarini  termolinzali  aniqlash  uchun 



qo’llanilgan [21]. 

   Oquvchan  rejimda  2  qatlamli  tashuvchidagi  1ta  namunadan  uchchala  elementni 

aniqlash  imkoniyatlari  o’rnatilgan.  Bir  qatlamli  anionalmashinuvchi  AB-17  bilan  



13 

 

to’ldirilgan,  tolasimon  material  diski  esa  kationalmashinuvchi  KU-2  bilan 



to’ldirilgan. Metod 1,5-difenilkarbazid  yordamida  ikki to’ldirgich  AU-17 orqali 

analiz  qilinayotgan    namunani  to’ldirish  va  chayqatish  orqali  bir  vaqtda  

elementlarni  konsentrlashga  asoslangan.  KU-2  bilan  to’ldirilgan  tashuvchi  1M  li 

HCl dagi natriyning mis-dietilditiokarbaminati va nikel dimetilglioksimini ketma-

ket aniqlash uchun qo’llaniladi. Nikelning dimetilglioksim bilan kompleksi 1M li 

HCl  ta’sirida parchalanadi va uning 10 marta ko’p miqdori ham misni aniqlashga 

halal  bermaydi.  Metod  ichimlik  suvi  uchun  quyi  va  yuqori    darajada  nikel,  mis, 

xromni  aniqlashga  imkon  beradi.  Bunda  nisbat  Cr:Ni:Cu=1:20:20    (S

r

,<  0,1).Bir 



namunadan uch elementni aniqlashning davomiyligi 25-30 min.ni tashkil etadi[22]. 

  700


0

c  da  boradigan  va  rux,nikel,kobalt  tuzlari  bilan  modifikatsiyalangan  normal 

fazali ЮССХ (yuqori samarali suyuqlik xromotografiyasi ) silikageli uchun qator 

yangi  qo’zg’almas  fazalar  sintezlangan.Olingan  sorbentlarda  asosiy  xarakterdagi 

organik  moddalar  to’planishining  ortishi,ajratib  olishning  selektivligining  ortishi 

va  boshlang’ich  va  sintezlangan  silikagel  bilan  taqqoslanganda  8  marta 

samaradorlik  ortishi  qayd  etilgan.Eksperimental  natijalar  boshlang’ich  va 

sintezlangan 

silikagelga 

adsorbilangan 

piridinning 

IQ 


spektrlarini 

interpiratsiya(sharh)lash 

asosida 

tushuntirilgan. 

Nikel 

ionlari 


 

bilan 


modifikatsiyalangan  silikagel  sirti  kislotaligiga  yuqoriroq  ekanligi  ko’rsatib 

o’tilgan.Fullerinlarni  ajratib olish misolida sintezlangan sorbentlar afzalligi ko’rib 

chiqilgan,Ni(II), Zn(II) va Cd(II) ni suvli eritmaridan sorbsion konsentrlash uchun 

polimer  nitrosellulozali  membrananing  modifikatsiyalovchi  reagentlari  sifatida 

dietilamino va gidroksiguruhlarga ega (tio) fosforillangan (tio) mochevina va (tio) 

amidlar taklif etilgan[23]. 

   Immobilizatsiyalovchi  (xarakatsizlantiruvchi)  reagentlar  bilan  metall  ionlarini  

bog’lash  konstantalari  eritmadagi  manomer  ligandlarga  nisbatan  1,5-2,5  marta 

ko’p.Konsentrlash  koeffitsientlari  1950-3500  ni  tashkil  etadi.Tioamid  va  n-(tio)-

fosforillangan 

tiomochevina 

bilan 


modifikatsiyalangan 

nitrosellulozali 

membranani qo’llash bilan kompleks birikmalar ko’rinishidagi Cd(II),Zn(II),Ni(II) 

larni  topish  va  konsentrlash  usullari  ishlab  chiqilgan.Nikel  qoldig’ini  1-(2-

piridilazo)-2-naftol  (ПАН)  bilan  kompleks  hosil  qildirib,uni  mikrokristallik 

naftalinga adsorbsiyasidan keyin atom-adsorbsion aniqlash metodi ishlab chiqilgan 

[24]. 

   3,3,5,5-tetrametil  benzidin  periyodat  bilan  oksidlanish  reaksiyalarida  Cd(II),Ni 



(II),Zn  (II)larni  ingibirlovchi  ta’siri  aniqlangan.  Reaksiya  borishning  optimal 

sharoiti  ma’lum  va  eritmadagi  1-10  mkg/ml,Cd(II),Ni(II),Zn(II)ni  aniqlash 

metodikasi ishlab chiqilgan.Indikatorli reaksiya qator  tashuvchilarda olib boriladi. 

Eng  ko’p  ingibirlovchi  effekt  kremnezem  asosida  ЮКХ  (yupqa  qatlamli 

xromatografiya)  uchun  kadmiy  (brombenzotiazo)ga  o’rnatilgan  reagent  bilan 



14 

 

kremnezem  plastinkalari  qo’llaniladi.  Jarayon  tezligini  vizual  qayd  etish  bilan  



1-3-mkg/ml  nikelni  aniqlashning  selektiv  test-metodikasi  ishlab  chiqilgan. 

Dimetilglioksimning  indikator  reaksiyasiga  kirishishi  nikelning  manfiydan 

musbatga  katalitik  ta’sirining  uzatilishiga  imkon  beradi  va  nikelni  topish 

chegarasini  kamaytiradi.  3*10

-4

-3*10


-4

mkg/ml  nikelni  eritmada  va  7*10

-4

mkg  ni 


,,Sorbfill’' 

plastinkasi 

yuzasida 

aniqlash 

metodikasi 

ishlab 


chiqilgan.Arildiaminlarni  periyodat  bilan  oksidlash  reaksiyalaridagi  metall 

ionlarining ingibirlovchi ta’sirining sabablari borasida tahminlar qilingan [25].  

  Ma’lumki [26-27] azobirikmalar yuqori sezgir reaksiyalar uchun ko’pgina metall 

ionlari  bilan  barqaror  kompleks  hosil  qilish  imkoniyatiga  ega  bo’lgani  uchun 

analitik  kimyoda  muhim  rol  o’ynaydi.  Piridinli  azobirikmalar  organik  ligandlar 

sifatida ma’lum va shuning uchun ularning kompleks hosil qilsh xossasi va analitik 

imkoniyati  har  tomonlama  tadqiqotlarning  predmeti  hisoblanadi.Olingan  tadqiqot 

ma’lumotlari  shuni  ko’rsatadiki,  O’z  M.U  kimyo  fakulteti  analitik  kimyo 

kafedrasida  sintez  qilingan  azobirikma  5-metil(piridil-2-azo)-1,8-aminonaftol-2,4-

disulfokislotaning mononatriyli tuzi [28-29].  

 

(MPААNSS,S-2,4) bir qancha metall ionlari ,jumladan mis va nikel uchun 



ajoyib  kompleks  hosil  qiluvchi  va  tanlangan  reagent  hisoblanadi.Olingan 

birikmalarning  tarkibi  va  tuzilishi  IQ  va  PМR  spektroskopiyasi  yordamida 

o’rganilgan.Olingan  reagent  suvda,spirtda  yaxshi  eriydi  va  qizil-binafsha  rang 

ko’kimtir    ko’rinishga  ega.U  ma’lum  sharoitda  Cu  va  Ni  ionlari  bilan  suvda 

eruvchan,yaqqol  bo’yaladigan  barqaror  komplekslar  hosil  qiladi.Ushbu  reagentda 

metall-ion  naftalin  yadrosining  oksi  guruhi,piridin  halqasining  azoti  va 

diazoguruhlari bilan o’zaro ta’sirlashadi va natijada esa xromofor (-N=N-) bo’lgan 

qo’shbog’lar  zanjirining  elektron    zichligi  aralashadi.Bunda  reagentning  rangi 

o’zgaradi  va  nur  yutilish  spektrida  bataxrom  siljish  kuzatiladi.Nikel  va  misning 

5MPААNS,S-2,4 bilan kompleks hosil qilishida tanlanganlik uning molekulasida 

elektrofill  xossaga  ega  va  shu  bilan  reagentlarning  tanlangan  ta’sirining  muhim 

omili  sanaluvchi  pH=5-10  bo’lganda  –OH  reaksiyaga  kirishgani  tufayli 

gidroksilning  kislotalilik  xossasini  orttiruvchi  –SO

3

H  guruhi  mavjudligi  bilan 



tushuntiriladi.Bundan  tashqari    xromofor  sistamalardagi  nur  yutilishlarini 

kuchaytirishda  (-CH

3

)  alkil  o’rinbosarlarining  qobiliyati  ularning  piridin 



xalqasidagi almashinishda o- va p-orientatsiyalari bilan mos keladi. 5MPААNS,S-

2,4  va  uning  mis  va  nikel  bilan  komplekslari  nur  yutilishidan  olingan  spektrlar 

yuqori  sezgirlik  va  kontrastlik  90  nm  ni  ko’rsatadi.  Kompleksning  optik  zichligi 

1440  minut  davomida  o’zgarmaydi.  Mis  va  nikel  komplekslarning  reagent  bilan 

stexiometriyasi  (miqdoriy  nisbati)  muvozanat  siljishi,  Asmusning  to’g’ri  chizig’i 

va  fotometrik  titrlash  metodlari  bilan  o’rganilgan.Nikel  va  misni  aniqlashda 

ishqoriy  metall  ionlari  xalal  bermaydi.Yana  ClO

4

-



,S

2

,



-

F

-



,  Br

-

,(1:1000);  Mg



2+

,PO


4

3-



15 

 

,CH



3

COO


-

(1:500);Al

3+

,Ba


2+

,NH


4

+

,Ca



2+

,Mn


2+

,Cl


-

,SO


4

2-

,NO



3

(1:100);Cr



2

O

7



2_

,SiO


3

2- 


(1:60);S

2

O



3

2-

,NO



2

(1:50);Pb



2+

,Zn


4+

,Ni


2+

,Tl


2+

,J

-



,tiomochivena  –(1:7,5);  Sn

2+

-(1:4); 



C

2

O



4

2-

(1:2); Ti



4+

(1:1);Zn


2+

(1:0,8) lar ham xalal bermaydi. Bi

3+

,Co


2+

,Fe


3+

(1:1);Cd


2+

H



2

C

6



H

5

O



7

  (1:0,5)  xalal  beradi.  Cu(II)  ning  5MПAАС,С-2,4    reagenti  bilan 

komplaks hosil qilishida niqoblovchi modda va qator ionlarning ta’siri o’rganilgan 

va uni fotometrik aniqlashning optimal sharoitlari topilgan, metodning sezgirligi va 

tanlanuvchanligi  aniqlangan ishlab chiqilgan fotometrik metod yordamida modelli 

aralashmalar analizi o’tkazilgan va olingan natijalarni metrologik baholash amalga 

oshirilgan.Barcha  hollarda  nisbiy  standart  chetlanish  (S

r

)  0,02  dan  oshmaydi[30-



31]. 

       Izlanishlar  asosan  nikel  va  dimetilglioksimning  o’zaro  ta’siri,undan  ba’zi 

bo’yoq  birikmalarini  olish,muhitning  tarkibi  va  xossalari,oksidlovchilarning  bor 

yoki  yo’qligi,reaktivlarning  quyulish  ketma-ketligini  aniqlash  uchun.  Ammoniy-

ishqorli muhitda reaksiya shu zahotiyoq amalga oshishi aniqlandi.Yod oksidlovchi 

sifatida nikel-dimetilglioksimning kompleks birikmasini hosil qilishda qo’shimcha 

ligand sifatida qatnashadi. 

Kompleksning  chiziqli  nur  yutish  ko’rsatkichi  nikel  konsentratsiyasiga 

bog’liq,eng  yuqori  intervali  5dan  50mkg/ml  gacha.Nikelni  eritmadan  fotometrik 

aniqlash metodikasi ishlab chiqildi,oddiylik bilan tushuntirildi,aniq va qayta ishlab 

chiqildi [32].  

Adabiyotlar  sharhi  ko’rsatishicha  ,  nikel  va  boshqa  metallarni  aniqlash  uchun 

ko’plab  organik  reagentlar  taklif  qilingan,biroq  ularning  sanoqlisigina  yuqori 

sezgir  va    selektivdir.  Asosan  sezgir  bo’lganlarining  selektivligi  kam, 

selektivlarining  sezgirligi oz. Shuning uchun nikelni aniqlashni yuqori sezgirlikka 

va  tanlab  ta’sir  etuvchanlikka  ega  bo’lgan  yangi  aniqlash  metodlarini  ishlab 

chiqish dolzarb muammo hisoblanadi va ilmiy izlanishimizning asosiy maqsadidir. 

Shularni  hisobga  olgan  holda  men  Ni(II)ni  fotometrik  aniqlash  maqsadida 

piridil-2-azo—naftol-2  reagentidan foydalandim.    

 

 




16 

 


Download 0.81 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   27




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling