H. R. To`xtaеv, K. A. Cho`lponov, M. B. Qosimova, R. Sh. Zaripova


Kompleks birikmalar. Kompleks birikmalarning   olinish


Download 7.36 Mb.
Pdf ko'rish
bet34/58
Sana02.12.2017
Hajmi7.36 Mb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   58

    Kompleks birikmalar. Kompleks birikmalarning   olinish

o`qilishi, beqarorlik konstantasi, zomerieasi va geometrieasi 

Ta'limning  tеxnologik modеli 

O`quv soati: 2 soat 

tinglovchilar soni: 45-60 ta 

O`quv mashg`uloti  shakli 

Ko`rgazmali ma'ruza, axbarotli ma'ruza 

 

 

 

Ma'ruzaning tuzilishi: 

1. Komplеks birikmalar va ularning turlari: 

Koordinatsion son. 

Ligand, ichki va tashqi sfеra. 

2. Vеrnеrning koordinatsion nazariyasi. 


252 

 

Nomеnklatura. 



Olinish usullari. 

Komplеks birikmalar kimyoviy bog`lanishning tabiati. 

Komplеks 

birikmalarning 

eritmadagi 

holati 


va 

bеqarorlik 

doimiyligi. 

O`quv  mashg`ulotining  maqsadi:Kompleks  birikmalar,  ularning  olinishi,  nomenklaturasi,    ularda 

kimyoviy bog‘ning tabiati bilan talabalarni tanishtirish. Ularning tibbiyotdagi o‘rnini yoritish.  

 

Pеdagogik vazifalar



 

Komplеks 



birikmalar 

to`g`risidagi  

ma'lumotlar bilan tanishtirish. 

 



Komplеks  birikmalarning  turlarini  ko`rsatib 

bеrish. 


 

Komplеks 



birikmlarni 

nomlash 


bilan  

tanishtirish . 

 

Komplеks  birikmlarni  eritmadagi  holatini 



o`rganish 

 



Komplеks 

birikmalarni 

farmatsiyadagi 

ahamiyatini tushuntirish. 



O`quv faoliyatining natijalari: 

talabalar biladilar: 

 



Komplеks 

birikmalar 

molеkulyar 

formulasini 

aniqlash usullarini bilish; 

 



Komplеks birikmalarning turlarini farqlay bilish; 

 



Komplеks 

birikmalarda 

izomеriya 

hodisasini 

tushunish; 

 



Komplеks birikmalarda kimyoviy bog`lanish tabiatini 

tushunish;  

 

Komplеks  birikmalarni  farmatsiyadagi    ahamiyatini 



tushunish; 

Ta'lim usullari 

Ma'ruza, tеzkor so`rov, amaliy hujum, pinbord 



Ta'lim vositalari 

Ma'ruza  matni,  o`quv  qo`llanmalar,  kompyutеr, 

slaydlar,  ko`rgazmali matеriallarlar,  skotch, qog`oz, 

O`qitish shakllari 

Ommaviy,  jamoaviy 



O`qitish shart-sharoiti 

Maxsus tеxnik vositalar bilan jixozlangan xona 



Monitoring va baholash 

Tеzkor so`rov, savol-javob  



II. TA'LIMNING TЕXNOLOGIK XARITASI 

Ta'lim shakli. Ish 

bosqichi 

Faoliyat 

 

o`qituvchiniki 



talabalarniki 

 

Ma'ruza: tayyorgarlik bosqichi  

 

1-bosqich. 



O`quv mashg`ulotiga 

kirish(3 daq) 

 

 1.1.Mashg`ulot  mavzusi  va  maqsadini 



aytadi, 

talabalarning 

kutilayotgan 

natijalar 

еtkaziladi; 

Mashg`ulot 

ko`rgazmali  ma'ruza  shaklida  borishini 

ma'lum qilinadi. 

  1.2.  Aqliy  hujum  yordamida  ushbu 

mavzu 


bo`yicha 

ma'lum 


bo`lgan 

tushunchalarning 

aytilishini 

taklif 


etiladi.  

Tinglaydilar, yozib oladilar 

 

 

Tushunchalarini aytadilar. 



 

2-bosqich.  

Asosiy bosqich  

(70 daq) 

 

  2.1.  Mavzu  bo`yicha  ma'ruza  matni 



tarqatiladi  va  uning  rеjasi,  asosiy 

tushunchalar  bilan  tanishish  taklif 

qilinadi.  

Slaydlarni 

Pover 

point 


tartibida 

komplеks 

birikmalar 

haqidagi 

ma'lumotlar bilan tanishtiriladi. 

Komplеkslarning 

olinish 

usullari    

bеriladi. 

O`qiydilar. 

 

Tinglaydilar, 



rеaktsiya 

tеnglamalarini  daftarga  ko`chirib 

oladilar. 

Savol bеradilar. 

 

2.3.  Komplеks  birikmalardan  tеzkor  



so`rov o`tkaziladi. 

Savollarga tеzkor javob bеrishadi;   



253 

 

2.4.  Komplеks  birikmalarda  kimyoviy 



bog`lanish tabiati tushuntiriladi. 

Tinglaydilar,  yozib  oladilar.  Savol 

bеradilar. 

 

2.3.Komplеks 



birikmalarga 

tеgishli  

multimеdia matеriallari ko`rsatiladi. 

Tinglaydilar, ko`radilar, ko`rgazma 

matеriallarini  daftarga  ko`chirib 

oladilar. 

Savol bеradilar. 

 

2.4. 



Komplеks 

birikmalarning 

eritmadagi 

holati 


va 

barqarorligi 

o`rganiladi. 

Tinglaydilar,  ko`radilar,    rеaktsiya 

tеnglamalarini  daftarga  ko`chirib 

oladilar. 

Savol bеradilar. 

 

2.5. 



Mavzu 

yuzasidan 

asosiy 

tushunchalarni  takrorlash  maqsadida 



pinbord usulidan foydalaniladi. 

Asosiy  tushunchalar  muhokama 

qiladilar.  Ma'lumotlarni  daftarga 

qayd qiladilar. 

 

3-bosqich.  



Yakuniy 

(7 daqiqa) 

Mavzu  bo`yicha  yakun  qiladi,  olingan 

bilimlarni 

kеlgusida 

kasbiy 


faoliyatlarida  ahamiyatga  ega  ekanligi 

muhimligiga talabalar e'tibori qaratiladi. 

Mustaqqil ish uchun topshiriq bеriladi. 

Savollarga javob bеradi 

Savollar bеrishadi 

 

 



Tayanch so‟zlar: kompleks  birikmalar,ligandlar,koordinatsion son, ichki va tashqi sfera, 

kompleks birikmalarning dissotsilanishi va fazoviy tuzilishi.  

 

Adabiyotlar: 

1. Q. A. Ahmerov, A. T. Jalilov, Umumiy va anorganik kimyo, Tashkent,2006,390 b. 

     2.Anorganik 

kimyo: 


Farmatsiya-57230500-bakalavriyat 

ta‘lim 


yo‘nalishi 

uchin 


darslik)|H.R.To‘xtayev  (va  bosqalar);  O‘zROliy  va  o‘rta  maxsus  ta‘lim  vazirligi.-

T.:‖Noshir‖,20011.-520 b.  

    3.Umumiyvaanorganikkimyodanamaliymashg‘lotlar.Farmatsevtikainstitutetalabalariuchun/ 

mualliflar: S.N.Aminov, R.Aristanbekov, H.R.To‘xtaevvaboshqalar, Toshkent,2005. 368 b. 

      5.N.A.Parpiyev,A.G.Muftaqov,H.R.Rahimov  ,  Anorganikkimyo-    Toshkent.  ‖O‘zbekiston‖, 

2003.-428 b.   

6.N.S.Axmetov,Obshaya i neorganicheskya ximiya. Uchebnik dlya VUZov, 

       Vыsshaya shk. 1981. 679 s. 

     7.N.L.Glinka,Obshaya ximiya. Uchebnoe posobie dlya VUZov.- L.Ximiya 

       1980, 780 s. 

 

Kompleks birikmalar 

      Kompleks birikmalar  markaziy atomdan va ligandlar tutgan murakkab  birikmalardir. Ular 

eritmada kompleks kation yoki anion, ba‘zan  neytral molekulalar  hosil qiladi.   

    Yangi  kimyoviy  bog‘  hosil  qilmasdan  yoki  yangi  elektron  jufti  yuzaga  kelmasdan  oddiy 

molekulalardan  murakkab  molekulalar    hosil  bo‘lishi  kompleks  birikmalarni  yuzaga  keltiradi. 

Kompleks  birikmalarda  olingan  va  berilgan  elektronlarning    soniga  qarab  valentlikni  bilib 

bo‘lmaydi. 

   Kimyo  tarixida  birinchi  marta  olingan  kompkeks  birikma  1798  y.  Tasser  tomonidan  olingan 

bo‘lib, bu birikma [Co(NH

3

)



6

]Cl


3

hisoblanadi. 



254 

 

   Kompleks birikmalar ikkita   polyar molekulalarning o‘zaro ta‘siridan hosil bo‘lishi mumkin. 



    1.  Ammik  gaz  ,  vodorod  xlorid  ham  gaz,  lekin  hosil  bo‘lgan    kompleks  birikma  ammoniy 

xlorid qattiq moddadir: 

                            NH 

3

  + HCl = [NH



4

]Cl 


    2.Kalsiy xlorid va ammiak ta‘siridan hosil bo‘lgan murakkab modda kompleks hisoblanadi:  

                       CaCl

 + 8NH 


3

  = [Ca(NH

3

 )

8



]Cl

2

 



                                                            Kristall 

   Ba‘zan  kompleks  birikmalar  hosil  bo‘lishida  keskin  rang  o‘zgarishi  sodir  bo‘lib,  cho‘kma 

eritmaga o‘tadi: 

       CuCl

+ 2NH


4

OH = Cu(OH)

2



 + 2NH



4

Cl                          

   Agar      havo  rang  cho‘kmaga  mo‘l  miqdorda  NH

4

OH  qo‘shsak,  cho‘kma  eriydi  va  ko‘kish- 



siyoh rangdagi eritma hosil bo‘ladi: 

Cu(OH)


2

 + 4NH



4

OH   = [Cu(NH

3

)

4



](OH)

2

  + 4H



2

                                              to‘q  ko‘kranglieritma 



  Ba‘zan   komleks birikmalar hosil bo‘lishida  cho‘kmalar eritmaga o‘tadi:       

       Fe(CN)

+ 4KCN = K



4

[Fe(CN)


6

]        sariqqontuzi 

       Fe(CN)

3

 + 3KCN = K



3

[Fe(CN)


6

]        qizil qon tuzi 

     3. Agar reaksiya sharoiti o‘zgartirilsa ham kompleks birikmalar hosil bo‘lib: 

                   CrCl

+ 6H


2

O  -


  [Cr(H


2

O)

6



]Cl

3

 



bu kompleks birikma  ko‘k binafsha rangli. Undan  bir  molekula  suv ajralsa,  to‘q yashil rangli 

birikma: 

                                  [Cr(H

2

O)



5

Cl]Cl


yana bir mol suv ajralsa  och-yashil rangli  birikmaga aylanadi: 

                                  [Cr(H

2

O)



4

Cl

2



]Cl 

   Ko‘rinib  turibdiki,  sharoit o‘zgarishi  bilan  komleks birikmalarning  molekulyar formulasi  va 

xossalarida o‘zgarish ro‘y beradi. Shunday qilib  bir kompleks ikkinchisiga o‘tadi. 

     4.  Suvsiz  eritmalardagi  almashinish  reaksiyalari  orqali  kompleks  birikmalar  olish  so‘ngi 

paytlarda keng ko‘lamda ishlatilmoqda. Odatda kompleks hosil qiluvchi metal ionlarining suvga 

moyilligi    yuqori  bo‘ladi.Ligandlard  bo‘lsa  suvda  eruvchanlik  xossasi  oz.  Agar      xrom(III) 

xloridga suvli eritmada etilendiamin (En) ta‘sir ettirilsa  quyidagi birikma hosil bo‘ladi: 

[Cr(H


2

O)

6



]Cl

3

+3 En = [Cr(H



2

O)

3



(OH)

3



 + 3EnHCl 

           siyoh rang                      yashil rang 

     Agar shu reaksiya  suvsiz CrCl

3

 va En orasida efirda olib borilsa  juda oson kompleks hosil 



bo‘lishi kuzatiladi: 

     CrCl

3

 +  3 En    =  [Cr(En)



3

] Cl


3

 

     Qizil                          sariq rangli 



5.  Erituvchilar  ishtirokisiz  kompleks  birikmalar  olish  ham  ko‘p  qo‘llaniladi.  Agar  ligand  suyq 

bo‘lsa  va  ko‘p  miqdorda  olinsa,  shu  ligand  erituvchi  bo‘lib  xizmat  qiladi.  Masalan,    [ 

Ni(NH

3

)



6

]Cl


2

 shu usulda olinishi mumkin, lekin bu compels ko‘pincha suvli ammiak eritmasidan 

sintez  qilinadi.  Biroq  [Cr(NH

3

)



6

]Cl


3

    olish  uchun  suvli  eritma  yaramaydi,    chunki  bu  holda 

Cr(OH)

3

 hosil bo‘lib qoladi. 



    6.Qattiq  holatda bo‘lgan kompleks birikmalarning termik parchalanishi orqali ham  kompleks 

birikmalar olinadi.Ana shunday usulni qo‘llash  orqali 250 

o

S da qizdirish orqali trans- [PtA



2

X

2



olinadi: 

         [Pt(NH

3

)



4

]Cl


2  

=  trans[Pt(NH

3

)

2



Cl

2

] +2NH



3

 

            oq                                sariq 



   7.  Oksidlanish-qaytarilish  reaksiyalari  ham  kompleks  birikmalar  olish    usullaridan  biridir.  

Kobaltning  (II)  birikmalari  kobalt(III)  birikmalari  olishda  doim  xom  ashyo  hisoblanadi.  Kobalt 

(II) akva komplekslari uning(III) valentli amminli kompleksrga o‘tkaziladi: 

    4[Co(H

2

0)

6



]Cl

2

+4NH



4

Cl+20NH


3

+ 0


2

  =   4[Co(NH

3

)

6



]Cl

3

+26H



2

0   


      och pushti                                                 jigar rangli 

255 

 

     Bundan  tashqari  kompleks  birikmalar  olishda  katalizatorlar  ishlatish,  metal-ligand  bog‘ini 



uzmasdan  kompleks  birikmalar  olish,  va  sis,  trans  izomerlar  olish  usullarini  ham  foydalanish 

mumkin.      

    Kompleks    birikmalar    asoslar,    kislotalar,    tuzlar  holatida  bo‘lishi    mumkin.  Ular  ichida 

elektrolitmas moddalar ham bor. 

           Asoslar                               Kislotalar               Tuzlar 

     [Ag(NH

3

)

2



 ]OH                        H[AuCl

4

]                 [Ni(NH



3

)

4



]SO

4

 



     [Cu(NH

3

)



2

](OH)


                     H

2

[SnF


6

]                 Na

3

[AlF


6

     [Ni(NH



3

)

4



](OH)

2

                      H



2

[PtCl


6

]                 K

3

[Fe(CN)


6

Elektrolitmas moddalar: [Pt(NH



3

)

2



Cl

2

],   [Ni(CO)



4

],   [Fe(CO)

5

]. 


 

                                 1. Verner nazariyasi 

 

      Kompleks  birikmalarning    tuzilishini    1893    yilda    shved  olimi  Alfred  Verner  o‘zining 



koordinatsion  nazariyasida  tushuntirdi.  Bu nazariyaga ko‘ra: 

     1.  Ko‘pchlik  elementlar    asosiy  valentliklaridan  tashqari    qo‘shimcha  valentliklarni    ham 

namoyon etadi; 

     2. Har qaysi element o‘zining asosiy va qo‘shimcha valentliklarini to‘yintirishga intiladi; 

     3.  Markaziy  atomning  qo‘shimcha    valentliklari    fazoda  ma‘lum  yo‘nalishga  ega  bo‘lishga 

intiladi. 

     Kompleks hosil qiluvchi ion yoki atom atrofida u bilan bog‘langan ma‘lum  sondagi  anionlar  

yoki  neytral  molekulalar        bilan  o‘ralgan  .    Bu  anion  yoki    neytral  molekulalar    ligandlar  

deyiladi.  Ularning  soni  esa,  koordinatsion  son  (k.s.)  deyiladi.Kompleks  birikmalarda 

koordinatsion son qiymati 2-12 chegarasida bo‘ladi. 

    Kompleks birikmalar markazida   kompleks hosil qiluvchi ion bo‘ladi. Kompeks hosil qiluvchi 

ion,  odatda metall ionlari(Ag

+

, Cu


2+

, Cr


3+

, Fe


2+

, Fe


3+

, Pt


2+

, Pt


4+

 va boshqalar),  yoki metallmaslar 

atomlari  (N, Si, B, O) bo‘lishi mumkin. 

   Kompleks hosil qiluvchi bilan bevosita bog‘langan  neytral molekulalar (H

2

O, NH


3

, CO, NO, 

Cl

2

,  I



2

,  va  boshqalar),  shuningdek  ionlar  (F

-

,  Cl


-

,  SO


4

2-

,  NO



2

-

  ,  NO



3

-

,  OH



-

,  CN


-

,  CNS


-

,  S


2

O

3



-

CO



3

2-

, C



2

O

4



2-

 va boshqalar)  olinishi mumkin.  

    Kompleks  hosil  qiluvchi    ion    va  ligandlar  ichki    sferani    tashkil      etadi    [Me(L)

n

]  va    ichki 



sfera kvadrat qavs ichiga olinadi. 

    Ichki sferaga kirmagan ionlar tashqi sferani tashkil etadi. 

 

   Kompleks birikmanining formulasini yozish uchun: 



     1) kompleks hosil qiluvchi ionning zaryadini; 

     2) ligandlarning zaryadini; 

     3) koordinatsion sonni; 

     4) tashqi sfera ionlarini bilish kerak. 

     Kompleks  hosil  qiluvchi  ionlar  asosan  D.I.Mendeleev  davriy  jadvalidagi  d  -elementlarning 

ionlaridir.  Ular: Ag

 1+

, Au


1+

, Au 


3+

 , Cu


2+

 , Cu


1+

, Zn 


2+

, Cd 


2+

 , Co


2+

 , Ni 


2+

 , Fe


2+

 , Fe 


3+

 , Pt 


2+

 , 


Pt 

4+

 , Pd 



2+

 , Pd 


4+

  . Ligandlar sifatida: 

   a)  dipol  xarakterga  ega  bo‘lgan  molekulalar:  H

2

O,  NH



3

,  NO,  CO  ,  N

2

H

4



,    NH

2

C



2

H

4



NH

2

  va 



boshqalar; 

b) ionlar ham  olinib, odatda  ular kislotalarning qoldiqlaridir: SN

-

,  NO 


2

 -

 , Cl 



-

 ,  Br


-

 ,  I 


-

 ,  OH


-

 , CO


3

2-

 , SO



4

 

2-



 ,CH

3

COO 



, SO


3

2-

 , PO



4

 

3- 



,  CNS

-

 , CrO



4

2-

 ; 



    Ligandlarning    kompleks  hosil  qiluvchi  ion  atrofida  nechta  joyni  egallashiga  qarab  ularning 

dentantligi  yoki  koordinatsion  sig‘imi  aniqlanadi.  Monodentant  ligandlar,  odatda    bir  valentli  

kislota qoldiqlaridir. Ular metall ioniga bir juft elektron berib donor-akseptor bog‘ hosil qiladi. 


256 

 

    Bidentant  ligandlarga  ikki  valentli  kislota  qoldiqlari    kirib,  ularga  etilendiamin  (NH



2

-

CH



2

CH

2



NH

2

),  glisin  yoki  aminoasetat  (NH



2

CH

2



COO

-

),  oksalat  ioni    va  boshqalar    kiradi. 



Tetradentant  ligand  sifatida  etilendiamintetrasirka  kislotasining    dinatriyli  tuzi  (trilon  B)  olinishi 

mumkin: 


 

    Ichki  sferadagi  neytral  molekulalar  yoki  ionlar  ya‘ni  ligandlar  sekin-asta  boshqa  ligandlarga 

almashinishi  mumkin.  Masalan:  [Co(NH

3

)



6

]Cl


  molekulasidagi  ammiak  NO

2



  ionlariga 



almashinishidan 

[Co(NH


3

)



NO

2

]Cl



2

 



[Co(NH

3

)



4

Cl(NO


2

)]Cl, 


K [Co(NH

3

)



2

(NO


2

)

4



], 

3



[Co(NO

2

)



6

] lar hosil bo‘ladi. 

Bunda  kompleks  birikma  ichki  sfera  zaryadi    3+  dan  3-  ga  o‘zgaradi.    [Co(NH

3

)



6

]

3+ 



      dan  

[Co(NO


2

)

6



]

3-

  ga aylanadi. 



                  2. Kompeks birikmalarning nomlanishi 

     Kompleks  birikmalarda  tuzlarga  o‘xshash  dastlab  kation,  so‘ngra  anion  nomlanadi.  Agar 

ligandlar bir necha marta takrorlansa grekcha di(2), tri(3), tetra (4),  penta(5), geksa(6) so‘zlari 

ishlatilib, avval manfiy zaryadli ligandlar, keyin neytral ligandlar o‘qiladi.    

     Manfiy  zaryadli  ligandlar  oxiriga  ―  o‖  qo‘shimchasi  qo‘shiladi.  F

-

  -  ftoro,  Cl



-

  -  xloro,  Br

-

  -


bromo,I

-

  -iodo,    CN



-

  -  siano,  SO

4

2-

  -sulfato,  S



2

O

3



2-

  -tiosulfato,  CO

3

2-

-kabonato,  CH



3

COO


-

-

asetato,OH



-

  -gidrokso,  -O-O-  -perokso,  H

gidrido    va  hokazo.  Neytral  ligandlar  suv  –akva, 



ammiak – ammin, CO- karbonil, NO-nitrozil, I

2

-iodo, S-tio va hokazo. 



     Kompleks  birikmalar  kompleks  ion  zaryadiga  qarab  kation,  anion  va  neytral  komlekslarga 

bo‘linadi. 

     Kation  komplekslarni  nomlashda  dastlab  ligandlar  soni  va  nomi  o‘qilib,  so‘ngra  kompleks 

hosil  qiluvchining  o‘zbekcha  nomi  o‘qiladi  va  qavs  ichida  uning  valentligi  yoki  oksidlanish 

darajasi  ko‘rsatiladi.  Ligandlarni  nomlashda  avval  anion,  so‘ngra  neytral  ligandlar  va  oxirida 

tashqi  sfera  ionlari  o‘qiladi.  Ular  ikki  so‘zni  hosil  qiladi,  masalan,            [Cu(NH

3

)

4



]SO

  – 



tetramminmis(II) sulfat;   

                     [Pt(NH

3

)

5



Cl]Cl

3

   -xloropentaamminplatina(IV) xlorid;            



                     [Co(NH

3

)



5

Br]SO


4

 –bromopentaamminkobalt (III)  sulfat. 

     Agar  markaziy  atom  o‘zgarmas  oksidlanish  darajasiga  ega  bo‘lsa  (Ag,  Al,  Mg,  Zn)  uning 

valentligi ko‘rsatilmasa ham bo‘ladi:             

[Ag(NH

3

)



2

]NO


diamminkumush nitrat; 

                     [Al(H

2

O)



6

]Cl


3

 geksaakvaalyuminiy xlorid. 

     Anion komplekslarni nomlashda dastlab tashqi sfera kationi o‘qilib, so‘ngra ligandlar soni va 

nomi  o‘qiladi.  Oxirida  kompleks  hosil  qiluvchining    lotincha  nomiga  -    at  qo‘shimchasi 

qo‘shiladi va oksidlanish darajasi ko‘rsatiladi. Anionlarni nomlashda dastlab oddiy anion, keyin 

esa ko‘p atomli anionlar aytiladi. Masalan: 

         K[Ag(CN)

2

 -kaliy disianoargentat



         K

3

[Fe(CN)



6

]   - kaliy geksasianoferrat(III); 

         K

4

[Fe(CN)



6

]- kaliy geksasianoferrat(II); 

H[CuCl

2

]  -vodorod dixlorokuprat(I); 



         K

2

[Be(OH)



4

] –  kaliy tetragidroksoberillat (II); 

         Na[BiJ

4

]      -    natriy tetraiodovismutat (III); 



         (NH

4

)



2

[Pt(OH)


2

Cl

4



] – ammoniy tetraxlorodigidroksoplatinat(IY); 

         Ba[Cr(NH

3

)

2



(SCN)

4

]



2

  - bariy tetrarodanidodiamminxromat(III). 

      Neytral  kompleks  birikmalarni  nomlashda  dastlab  ligandlar  soni  va  nomi  o‘qilib,  songra 

markaziy atom o‘qiladi, lekin uning valentligi yoki oksidlanish darajasi ko‘rsatilmaydi.  Neytral 

komplekslar bir so‘z bilan nomlanadi.Masalan:                  

                     [Cr(H

2

O)

3



PO

4

] – fosfatotriakvaxrom; 



                     [Cu(NH

3

)



2

(SCN)


2

] – dirodanidodiamminmis; 



257 

 

                     [Fe(CO)



5

] – pentakarboniltemir; 

                     [Pt(NH

3

)



2

Cl

4



]-tetraxlorodiamminplatina. 

                      3  Kompleks birikmalarning molekulyar tuzilishini aniqlash                     

   Kompleks birikmalarning tuzilishini bir necha usul bilan aniqlash mumkin. 

 Almashinish reaksiyasi orqali quyidagi komplekslarning tuzilishi aniqlangan:  

Agar CoCl

3*

5NH



3

  birikmaga sovuq holda kumush nitrat ta‘sir ettirilsa 2 mol AgCl cho‘kadi. 

Bu esa kompleks birikma formulasi [Co(NH

3

)



5

Cl]Cl


2

 bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. 

Tarkibida  1  mol  PtCl

4

 6NH



  tutgan  eritmaga  ortiqcha  miqdorda            AgNO

3

  eritmasidan  



qo‘shilsa,    4    mol  AgCl  cho‘kmaga  tushgan.    Demak,  hamma    Cl 

-

 



ionlaritashqisferadajoylashgan. 

                        [Pt(NH

3

)

6



]Cl



    [Pt(NH

3

)



6

]

 4+  



 +   4Cl

-

 



                      geksaaminplatina (IY)  xlorid       

Agar  CrCl

3*

  6H


2

O    eritmasiga  ortiqcha  AgNO

3

  qo‘shilsa,  3  mol  AgCl  cho‘kmagatushgan. 



Demak, kompleks quyidagi formulaga ega: 

                    [Cr (H

2

O)

6



] Cl

3



 Cr (H

2

O)



6

3+

+3Cl



-

 

                     Geksaakvaxrom(III) xlorid 



PtCl

4

 



*

2NH


3

 eritmasiga kumush nitrat eritmasidan qo‘shilsa, cho‘kma hosil bo‘lmaydi,  chunki 

xlor ionlarining hammasi  ichki  sferada joylashgan. 

        [Pt(NH

3

)



Cl

4

]  diamintetraxloroplatina –neytral kompleksdir. 



        PtCl

4*

 2KCl eritmasida  ham kumush nitrat ta‘siridan cho‘kma hosil bo‘lmagan. Demak, 



barcha xlor ionlari ichki sferadadir: 

                       K

4

[PtCl


6

]  = 2K


+

  + [PtCl

6



2- 



                      kaliy geksaxloroplatina (IY) 

Bundan tashqari   kompleks   birikmalarning  tuzilishini molyar elektr o‘tkazuvchanlik (

) va  


rentgenstrukturaviy  tahlil  orqali  ham aniqlash mumkin. 

   1  mol  modda  eritmasining  elektr  o‘tkazuvchanligi  molyar  elektr  o‘tkazuvchanlik  deyiladi. 

Uning birligi Om

-1

*



sm

2

mol



-1

  ga teng.     

  -  qiymati  500  bo‘lishi  (26  jadval)  uni  tarkibidagi  ionlar  soni    5  ta  ekanligini  ko‘rsatadi. 



[Pt(NH

3

)



6

]Cl


4

    yoki    K

4

[(Fe(CN)


6

]–shu  formulaga  javob  beradi.  [Pt(NH

3

)

5



Cl]Cl

3

  –da    yoki 



[Cr(H

2

O)



6

]Cl


 da ionlar soni 4     

 - 400 ga teng. K



2

[PtCl


4

]  dan [Pt(NH

3

)

2



Cl

4

] ga o‘tgan sari 



 - 


ning qiymati kamayib bo‘radi. 

    Ko‘pincha kompleks birikmalar tuzilishini aniqlashda bir necha usullar ishlatiladi va ular bir-

birini  to‘ldiradi.  Masalan,  molyar  elektr  o‘tkazuvchanlik  orqali  PCl

5*

ReCl



5

(P-fosfor;Re-reniy)  

kompleksida  ikkita  ion  borligi  aniqlangan.  Shu  asosda  birikmaning  formulasi    [PCl

4

]



+

[ReCl


6

]

-



  

deb taxmin qilingan, shu moddaning infra-qizil spektrini olish ana shunday formula to‘g‘riligini 

tasdiqlagan. 

     Kompleks  birikmalarning  krioskopik  usulda  molekulyar  massasini  eritmada  aniqlash  orqali 

tuzilishini  tasdiqlash  keng  ishlatiladi.  Bu  moddalarning  infra-qizil,  ultra-binafsha,  elektron 

spektrlarini,  hamda  yadro-magnit  rezonans  usuldagi  tekshiruv  usullarini  ishlatib  molekulyar 

tuzilishi yanada oydinlashtiriladi. 

    Ayniqsa  infra-qizil  spektrda  adabiyotlar  tahlili  birikmalarda  qanday  koordinatsiya  uzaga 

kelganini ham aniqlab berishi mumkin. Masalan, nitrit ionida koordinatsiya kislorod atomi orqali 

sodir bo‘lsa infra-qizil spektrda 1460 sm

-1

 va 1065 sm



-1

 xos belgilar kuzatilsa, agar koordinatsiya 

azot orqali bo‘lsa 1430,1315 va 825 sm

-1

 da yutilish manbalari kuzatiladi. 



    Rentgenostrukturaviy  usulda  kompleks  birikmalarni  tahlil  qilish  uchun  kompeks  birikmasini 

anchagina  katta  kristalli  olingan  bo‘lishi  kerak.  Shunda    kristall  moddada  joylashgan  atom  va 

molekulalarning joylanish tartibini aniqlash mumkin. 

   Kompleks  hosil  qiluvchi  ionning    koordinatsion    soni    o‘zgarmas  qiymat    emas,    ayni  

ligandning  tabiatiga  bog‘liq,    uning  elektrik  xossalari  bilan  belgilanadi.  Bundan  tashqari 

koordinatsion  son  ayni  kompleks  hosil  qiluvchi  va  ligandning  agregat  holatiga, 

kontsentratsiyasiga va ular orasidagi ta‘sirga ham bog‘liq. 

                                4.  Kompleks birikmalarning turlari 



258 

 

      Kompleks birikmalar quyidagi turlarga bo‘linadi: 



1. Ammiakatlar  -  ularda ligandlar rolida ammiak va aminlar ishtirok etadi. 

     [Cu(NH

3

)

4



]SO

4



[Ag(NH

3

)



2

]Cl, 


[Ni(NH

3

)



4

]SO


4

K



3

[Co(NH


3

)

6



]. 

Qyuyida 


geksaamminkobalt(III)  va  koordinatsion  son  6  bo‘lganda  komplekslarning  fazoviy  tuzilishi 

keltirilgan(23-rasm). 

          2. Akvakomplekslar -  ligandlar  vazifasini  suv  molekulasi o‘taydi. 

     [Co(H

2

O)

6



]Cl

3

    - geksaakvakobalt (III)  xlorid 



     [Al(H

2

O)



6

]Cl


  - geksaakvaalyuminiy (III)  xlorid 

     [Cr(H

2

O)



6

](NO


3

)

 3



-geksaakvaxrom(III) nitrat 

     [Co(NH

3

)

6



]Cl

3

-geksaammnkobalt(III)xlorid   



 

       23-rasm. Koordinatsion son 6 bo‘lgandagi amminlarning tuzilishi. 

 

     Ba‘zi  kristall  holidagi  akvakomplekslar  tarkibiga  kristallizatsiya  suvi  ham  kiradi.  



Kristallizatsiya suvlari  bo‘sh  bog‘langani uchun qizdirilsa chiqib ketadi. 

    [Cu(H

2

O)

4



]SO

4*

H



2

O- tetraakvamis (II) –sulfat gidrati 

[Fe(H

2

O)



6

]SO


4 *

H

2



O- geksaakvatemir(II)-sulfat gidrati. 

   3. Asidokomplekslar-ligandlari kislota qoldig‘i bo‘lgan kompleks birikmalar.  

     K

4

[Fe(CN)



6

]-     kaliy geksatsianoferrat (II) 

     K

2

[Pt(NO



2

)

6



]  - kaliy geksanitritoplatinat (IY) 

     Ularning tarkibi qo‘shaloq tuzlarga o‘xshaydi. 

4

[Fe(CN)



6

]        Fe(CN)

2

 

*



4KCN 

     K


3

 [Fe(CN)


6

]        Fe(CN)

3*

3KCN 


     K 

2

[PtCl



6

]             PtCl

4*

2KCl 


     K

2

[PtCl



4

]             PtCl

2*

2KCl 


   4. Kompleks kislotalarda tashqi sferada vodorod ioni bo‘ladi: 

     H 


2

[SiF 


6

]  - geksaftorosilikat kislota 

     H 

2

[CoCl



4

]  - tetraxlorokobaltat kislota 

     H 

2

[PtCl



6

] - geksaxloroplatinat kislota 

   5. Gidroksokomplekslarda  ligand  gidroksil ionidan iborat: 

     Na


2

[Sn(OH)


4

]     - natriy tetragidroksostannat (II) 

     Na

3

[Al(OH)



6

]     - natriy geksagidroksoalyuminat (III) 

   Na[Al(H

2

O)



2

(OH)


4

]  - natriy tetragidroksodiakvaalyuminat (III) 

6. Siklik yoki xelat kompleks birikmalar. Ular tarkibida ikki va ko‘p dentantli ligandlar bo‘ladi. 

Masalan,  etilendiamin  [Cu(NH

2

CH

2



CH

2

NH



2

)

2



]Cl

2   


va  glisinning  mis(II)  bilan  hosil  qilgan 

kompleks birikmalari(24- rasm) ana shu komplekslarga misol bo‘la oladi: 

Cu(OH)

2

 + 2NH



2

CH

2



COOH = [Cu(NH

2

CH



2

-COO)


2

] + H


2

 



 

 


259 

 

24-rasm. Dietilendiaminomis(II) va diglisinatomis(II) komlekslarining hosil bo‘lish sxemasi. 



              Siklik yoki xelat komplekslar oksalatlardan ham hosil bo‘ladi: 

  O-C=O                     NH 



2

-CH


2

 

         Me     │                                    │        (En) 



\  O-C=O                     NH 

2

-CH 



2

 

      K



3

[Fe(C


2

O

4



)

3

]   - kaliy trioksalatoferrat (III) 



      [Pt(En)

3

]Cl



  -   tri(etilendiamin)platina (IY)  xlorid         

 

      Trilon B  -  etilendiamintetrasirka kislotaning natriyli tuzi mis  bilan kompleks birikma hosil 



qiladi:   

 

      Xelat kompleks birikmalar analitik kimyoda ishlatiladi. Xelat komplekslar organizmdan og‘ir 



metallarni olib chiqib ketishda amaliy ahamiyatga ega(25-rasm). 

 

       25-  rasm.  Trilon  B  asosidagi  xelat  komplekslarning  Hg



2+

  ionlarining  ushlab  qolishi  va 

organizmdan olib chiqib ketishi. 

 

     Kompleks  hosil  qiluvchi  ionlar  o‘rnida  metallmaslar  bo‘lgan  birikmalar.  Bunday  birikmalar 



juda  ham  ko‘p.  Kompleks  hosil  qiluvchi  ionlar  sifatida  quyidagi  metalmaslarni  olish  mumkin: 

azot,  bor,    kremniy,  kislorod,    fosfor,  iod  va  boshqalar.  Masalan,  [NH

4

]Cl-ammoniy  xlorid, 



[N

2

H



4

]Cl


2

 –gidrazin digidroxlorid, [NH

4

]OH- ammoniy gidroksid, Na[BF



4

]- natriy tetraftorborat, 

Na[BH

4

]-natriy  tetragidroborat,  H



2

[SiF


6

]-  vodorod  geksaftorosilikat,  [H

3

O

+



]-gidroksoniy  ioni, 

H[PF


6

]- vodorod geksaftorofosfat, K[I

3

]- kaliy triyodat,   K[I



5

]-kaliy  pentayodat va hokazo.    

        5. Kompleks birikmalarning eritmadagi barqarorligi    

    Kompleks birikmaning ichki va tashqi sferalarining barqarorligi bir-biridan keskin farq qiladi.  

Kompleks    birikmalarda    tashqi  sferada  turadigan  ionlar  elektrostatik  ta‘sir  kuchlari  orqali 

bog‘langan,  shuning  uchun  suvli  eritmalarida  ichki  va  tashqi  sfera  ionlariga    to‘la 

dissotsiatsiyalanadi: 

[Cu(NH


3

)

4



]SO

4

 = [Cu(NH



3

)

4



]

2+

  + SO



4

2- 


K

4

[Fe(CN)



6

]  = 3K


+

 + [Fe(CN)

6

]

3-



 

    Ichki  sferadagi  ligandlar  markaziy  atom  bilan  kuchli  bog‘langan  bo‘lib,  ular  kuchsiz 

elektrolitlarga o‘xshab oz miqdorda dissotsiatsiyalanadi:  

             [Cu(NH

3

)

4



]

2+

  = Cu



2+

  + 4NH


              [Fe(CN)

4



3- 



  = Fe

 3+


  + 6CN

-

 



    Kompleks ionning dissotsiatsiyasiga massalar  ta‘siri  qonunini tatbiq etish mumkin. 

                     [Cu

2+

 ]  [NH


3



                                [Fe

3+

 ] [CN



 - 



     K

 beq


  =-------------- --------                  K 

beq


   = ------------------- 

                { [Cu(NH

3

)

4



]

2+

}                                     {[Fe(CN)



6

]

3-



    Kompleks  hosil  qiluvchi  ion  va  ligandlar  kontsentratsiyalari  ko‘paytmasining  kompleks    ion  

kontsentratsiyasiga    nisbati    beqarorlik  konstantasi  deyiladi.    Beqarorlik    konstantasining  

qiymati qancha kichik bo‘lsa, kompleks birikma shuncha barqaror bo‘ladi(26-jadval). Beqarorlik 



260 

 

konstantasi  qiymatiga  kora  eng  barqaror  kompleks  birikma  sifatida  [Co(NH



3

)

6



]Cl

3

  va 



K

3

[Fe(CN)



6

 ] olsa bo‘ladi. Kumushning komplerks birikmalari ichida eng barqarori [Ag(CN)

2

]

-



  , 

eng beqarori esa [Ag(NO

2

)

2



]

-

 ekan.      



        Kompleks  birikmalarning      barqarorligini      xarakterlash    uchun  oxirgi  vaqtda  beqarorlik 

konstantasi  o‘rniga  barqarorlik    konstantasi  qo‘llaniladi.  Beqarorlik  konstantasining  teskari 

qiymati barqarorlik konstantasi deyiladi. 

                                      { [Cu(NH

3

)

4



]

2+

}          1 



            K 

barkarorlik   

 = ----------------------  =  ------- 

                                   [Cu 

2+

 ]



[NH

3

]



4

          K 

beqaror

 

K    barqarorlik   qancha    katta    qiymatga    ega  bo‘lsa,    kompleks  birikma  shuncha  mustahkam 



bo‘ladi. 

     Beqarorlik  konstanasi  qiymatlaridan  foydalangan  holda  bir  kompleks  birikmadan  

ikkinchisiga  o‘tish  mumkin,  faqat  hosil  bo‘lgan  kompleks  birikma  dastlabkisidan  barqaror 

bo‘lishi kerak: 

[Ag(NH

3

)



2

]Cl+ 2 KCN  = K[Ag(CN)

2

]+KCl+2NH



3

 

     Agar kadmiy tuzlari eritmasiga ishqor qo‘shilsa  Cd(OH)



2

,  vodorod sulfid qo‘shilganida   esa 

kadmiy  sulfid  (CdS)  cho‘kmaga  tushadi.  Tarkibida    o,1  mol/l  KCN  0,05  M  K

2

[Cd(CN)



6

eitmasiga ishqor qo‘shilganda cho‘kma tushmaydi, lekin vodorod sulfid qo‘shilganida cho‘kma 



tushishini sababi quyidagicha  izohlanishi mumkin. 

[Cd


2+

][OH


-

]

2



>EK(Cd(OH)

2

) = 4,5



*

10

-15



 

      [Cd

2+

][S


2-

]> EK(CdS)=8

*

10

-27



 

      Berilgan  sharoitda  kompleks  birikma  eritmasidagi  kadmiy  ionlari  konsentratsiyasini  

hisoblaymiz: 

                 [Cd(CN)

4

]

2-



 = Cd

2+

+4CN



-

   ;K beqar.[Cd(CN)

4

]

2-



= 7,8

*

10



-18 

                             K beqar

*

[Cd(CN)


4

2-

]      7,8



*

10

-18



*

0,05 


              [Cd

2+

]= ---------------------------=------------------=3,9



*

10

-15



  mol/l 

                                   [CN

-

]

4



                           (0,1)

4

 



      Kadmiy  gidroksid  hosil  bo‘lishi  uchun  zarur  bo‘lgan    OH

-

    ionlari  konsentratsiyasini 



hisoblaymiz: 

l

mol

Cd

OH

Cd

EK

OH

/

1



10

9

,



3

10

5



,

4

]



[

)

(



(

]

[



15

15

2



2







 

      Demak,  eritmada  OH



-

  ionlarining  konsentratsiyasi  1  mol/l  dan  kam  bo‘lsa,    cho‘kma  hosil 

bo‘lmaydi.Shuning uchun OH

-

  ionlarining qo‘shilishi cho‘kma hosil bo‘lishiga olib kelmaydi. 









CN

OH

Cd

OH

CN

Cd

4

)



(

2

)



(

[

2



2

4

 



  Bu muvozanat kompleks birikma  hosil bo‘lish tarafiga surilgan. CdS hosil bo‘lishi uchun zarur 

bo‘lgan sulfide ionlari konsentratsiyasini hisoblaymiz: 



l

mol

Cd

CdS

EK

S

/

10



0

,

2



10

9

,



3

10

0



,

8

]



[

)

(



]

[

12



15

27

2



2









 

  Bunday konsentratsiyadagi  sulfid  ionlari CdS hosil qilib  cho‘kmaga tushadi.    Shuning  uchun 

muvozanat cho‘kma hosil bo‘lish tarafiga surilgan: 







CN



CdS

S

CN

Cd

4

]



)

(

[



2

2

4



 

  Kompleks  birikmalarni  analitik  kimyoda    kation  va  anionlarni  tahlil  qilishda  qo‘llanishi  ham 

komleks birikmalarning barqarorlik doimiyligiga asoslanadi.Bunday hisoblashlar eritma ionlarini 

boshqa ionlarni ochishga  xalaqit bermasligi uchun niqoblashda  ishlatish mumkin.  




Download 7.36 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   58




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling