Hajm rushunchasi


Download 160.5 Kb.
bet6/9
Sana10.09.2022
Hajmi160.5 Kb.
#803774
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Bog'liq
HAJM HAQIDA
9-sinflar nazorat ishi, 9-sinflar nazorat ishi, OTB, 12345, 8-mashgulot(4s), 2-amaliy mashgulot, fizika. mustaqil ish 3, Sotishni rag`batlantirish-fayllar.org (1), Sotishni rag`batlantirish-fayllar.org (1), Sotishni rag`batlantirish-fayllar.org (1), F.Bazarova MARKETING, 1-oraliq nazorati 7-variant hayot xavfsizligi, 1-oraliq nazorati 7-variant hayot xavfsizligi, 8-TOPSHIRIQ, 8-TOPSHIRIQ
Hajm tushunchasi Tekislikda shakllar uchun yuz tushunchasi kiritilgani kabi fazoda jismlar uchun hajm tushunchasi kiritiladi.
AvvaL soda jismlar qaraladi. Jismni chekli sondagi uchburchakli pirami-dalarga ajratish mumkin boisa, u soda jism deyiladi. Sodda
jismlar uchun hajm — bu son qiyrhati quyidagi xossalargaega bo`gan musbat kattalikdir:
1. Teng jisjmlarning hajmlari teng.
2. Agar jism sodda jismlar hosil qiluvchi qismlarga bo 'linsa, bu jismning hajmi uning qismlari hajmlarining yig'indisiga teng bo'ladi.
3. Qirrasi uzunlik birligiga teng bo'lgan kubning hajmi birga teng.
Agar ta'rifda gap borgan kubning qirrasi 1 sm ga teng bo'lsa, u holda hajm kub santimetrlarda bo'ladi; agar kubning qirrasi 1 m ga teng bo'lsa, u holda hajm kub metrlarda bo'ladi; agar kubning qirrasi 1 km ga teng boisa, u holda hajm kub kilometrlarda bo'ladi.

Istagan qavariq ko'pyoq sodda jismga misol bo'ladi. Uni chekli sondagi uchburchakli piramidalarga quyidagicha ajratish mumkin.


Ko'pyoqning biror S uchini belgilaymiz. Ko`pyoqning S uchini o'z ichiga olgan hamma yoqlarini uchburchaklarga boiamiz. U holda bu uchburchaklar asos, S nuqta esa umumiy uch vazifasini o'taydigan hamma uchburchakli piramidalar ko'pyoqning uchburchakli piramidalarga boiinishini beradi. To'g'ri burchakli parallelepipedning hajimi
To'g'ri burchakli parallelepipedning hajmi
To'g'ri burchakli parallelepipedning hajmini topamiz Hajm oichov birligi boigan kub va hajmi o`lchanishi lozim bo'lgan to'g'ri burchakli parallelepiped tasvirlangan. Kubning qirrasi uzunlik birligi boiib xizmat qiladi. Avval parallelepipedning a, b, c qirralari uzunliklari chekli o'nli kasrlar bilan ifodalangan hamda verguldan keyingi xonalar soni n dan oshmagan holni qarab chiqamiz.
Kubning bitta uchidan chiqqan qirralarini 10" ta teng boiaklarga ajratamiz va bo'linish nuqtalaridan bu qirralarga perpendikular tekisliklar o'tkazamiz. Bunda kub qirralari 1/10n ta teng boigan, 10n10n10n = 103n ta kichik kubga
ajraladi.
Kichik kubning hajmini topamiz. Hajmning xossasiga ko'ra katta kubning hajmi kichik kublar hajmlarining yig'indisiga teng. Katta kubning hajmi 1 ga tengligi, kichik kublar soni esa 103n ga tengligi uchun bitta kichik kubning sonlari butun sonlar boigani uchun parallelepipedning qirralarini 1/10n ga teng bo'Igan butun sondagi qismlarga ajratish mumkin. a qirrada ular a 10n ta; b qirrada b10n ta; c qirrada c10n ta bo'ladi. Qirralarning bo'linish nuqtalaridan qirralariga perpendikular tekisliklar o'tkazamiz.

Bunda biz parallelepipedning tomoni 1/10n bo'Igan kichik kublarga ajralishini ko'ramiz. Ularning soni


a10n b10nc10n =abc103n
ga teng.
Parallelepipedning hajmi undagi kichik kublar hajmlarining yig'indisiga teng. Kichik kubning hajmi 1/103nga,
ularning soni abc103n ga tengligi uchun parallelepipedning hajmi ga teng.
Shunday qilib, to'g'ri burchakli parallelepipedning hajmi V= abc formula bilan hisoblanadi.
Biror kattalikni o‘lchash uchun o‘lchov birligini tanlash lozim bo‘ladi. Yodingizda
bo‘lsa kerak, kesmaning uzunligini o‘lchash uchun oldin uzunlik o‘lchov birligi
– birlik kesmani to‘g‘ri to‘rtburchak yuzini o‘lchash uchun esa yuz
o‘lchov birligi sifatida kvadratni (3.b- rasm) tanlagan edik.
Xuddi shunga o‘xshash, biror shaklning hajmini o‘lchash uchun ham oldin
hajm o‘lchov birligi tanlanadi. Hajm o‘lchov birligi sifatida birlik kub olinadi (3.drasm).
Birlik kub deb qirrasining uzunligi birlik kesmaga teng bo‘lgan kubga aytiladi.
Masalan, 1 kub santimetr – qirrasi 1 sm ga teng bo‘lgan kub hajmiga teng. Bu
hajm birligi sm3 tarzida yoziladi va kub santimetr deb o‘qiladi.
Biror shaklning hajmini o‘lchash deganda, bu shaklga birlik kubdan nechtasini
joylash mumkinligini aniqlashga aytiladi.
109
4- rasmda tasvirlangan shakl qirrasi 1 sm ga teng bo‘lgan 6 ta kubdan iborat.
Demak, uning hajmi 6 sm3 ga teng.
1 sm
1 sm2 1 sm3
3- rasm
a) b) d)
To‘g‘ri burchakli parallelepipedning hajmi bo‘yi, eni va balandligi
ko‘paytmasiga
teng.

Download 160.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling