I. Genomikaning fanining pirinsiplari va uning predmeti


Download 28.37 Kb.
Sana26.03.2022
Hajmi28.37 Kb.
#615739
Bog'liq
genomika fanini pirinsiplari
119131, exm, BAHOLASH MEZONI, 1-amaliy KTE, ESSAY, Document 16, Document 16, Document 16, Document 16, Document 16, Document 16, Document 16, Document 16, Document 16, Документ Microsoft Word

Reja:
I. 1. Genomikaning fanining pirinsiplari va uning predmeti,
vazifalari
2. Zamonaviy biologik tadqiqotdarda genomikaning ahamiyati.
3. Bugungi kunda genomika va bioinformatikaning bog’liqligi
II. XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar

1.. Genomikaning fan sifatida shakllanish tarixi. Uning


predmeti, vazifalari va obyektlari
Informatika fanining XX asrning ikkinchi yarmida paydo boʻlgan
davrdan boshlab fizika-matematika, texnika, gumanitar va boshqa fanlarga
ham tadbiq qilinishi hamda ular bilan hamkorlikda ishlashi tobora
kengayib bormoqda. Hozirgi kunda informatika fani usullarini chetlab
oʻtadigan biron-bir fan sohasini topish mushkul. Tabiiy fanlar ham bundan mustasno emas.
Oʻtgan asrning 60-yillar oxiri 70-yillar boshlarida biologiyada EHM
(elektron hisoblash mashinalari) faol qoʻllanila boshlandi: shu bilan
birgalikda ularning xotiralari va operatsion tezliklari oshdi va
oʻlchamlari kichraytirildi. Shu bilan birgalikda biologiya sohasida
informatsion tahlillarni talab etuvchi katta miqdordagi eksperimental
maʼlumotlar toʻplanib qoldi. Bunga misol qilib bir qancha davlat olimlari
hamkorligida 2003-yildaѐq odam genomining sevenirlanishini keltirish
mumkin.
Shunday qilib XXI asr boshlariga kelib bioinformatika sohasi jadal
surʼatda rivojlana boshladi. Bu esa oʻz navbatida biologik tadqiqotlar
boʻyicha olingan maʼlumotlarning shu qadar koʻpayib ketganligi va bunda har
bir omilning eslab qolinishi va tahlil qilinishida inson imkoniyatlari
chegaralanib qolganligi hamda tobora koʻpayib boraѐtgan axborot xajmini
sahlash zaruriyati tugʻilganligi bilan bogʻlanadi. Ilk ketma-ketliklari
aniqlangan bir necha yuz oqsillar haqida maʼlumotlar kitob-atlas shaklida
nashr qilingangan edi (1-rasm). 70 yillar boshlariga kelib aniqlangan
ketma-ketliklar miqdori shu qadar koʻpaydiki, ularning hajmi tufayli bu
maʼlumotlarni kitob shaklida nashr qilishning umuman iloji yoʻq edi.
Inson miyasi bunday axborotlarni tahlil qila olmasligi va ketmaketliklarni taqqoslash uchun maxsus dasturlar kerak boʻla boshladi.
1-rasm. Oqsil ketma-ketliklari va ularning tuzilishi boʻyicha atlas-kitob
90-yillarda genomika fani paydo boʻla boshladi. Hozirgi kunga kelib
bir qancha organizmlar, jumladan odam, sichqon, tovuq, qurbaqa, bir qancha
baliq turlari, chuvalchanglar, yuzlab viruslar va bakteriyalar hamda yuzlab
oʻsimlik turlarining genom ketma-ketliklari aniqlandi.1
Bakteriya
genomining oʻqilishi – bu 2-3 tadqiqotchidan tashkil topgan guruhning vaqt
hisobida taxminan 1 yildan kam muddatga toʻgʻri keladigan vazifasidir.
Odam genomi qariyb 3 mlrd.ga teng xarflardan iborat boʻlib bu esa 15000 kitob tomlariga toʻgʻri keladi.2 Uni “oʻqib chiqish” esa biologlar uchun
Mendeleyevning ximiklar uchun yaratilgan davriylik qonunini ochish bilan tenglashtiriladi.
Shu boisdan ham bunday hajmdagi biologik maʼlumotlarni tahlil
qilishda kompyuter texnologiyasidan foydalanila boshlandi. Gen ketmaketliklarini tenglashtirish boʻyicha birinchi algoritm 1970-yilda yaratildi.
Kompyuterlar axborotlarni virtual maʼlumotlar bazasida saqlash va ular
ustida yuqori tezlikda operatsiyalar oʻtkazish imkonini berdi.
Bioinformatika ham boshqa zamonaviy fanlar singari bir qancha fanlar,
yaʼni molekulyar biologiya, genetika, matematika va kompyuter
texnologiyalari fanlari birlashuvi asosida vujudga keldi. Uning asosiy
vazifasi bu biologik molekulalar, eng avvalo nuklein kislotalar va
oqsillar struktura va funksiyalari boʻyicha maʼlumotlarni tahlil qilish va
tizimlashtirish uchun hisoblash algoritmlarini ishlab chiqishdir.
DNK nukeotid ketma-ketliklarini sekvenirlashning jadal usuli
ishlab chiqilgandan soʻng maʼlumotlar bazasida toʻplanaѐtgan genetik
axborotlar hajmi yuqori tezlik bilan orta boshladi. Informatika,
lingvistika va informatsiya nazariyasi yutuqlari genetik matnlarni tahlil
qilish imkoniyatlarini ochib berdi. Genomikaning boshqa fan sohalari
bilan oʻzaro bogʻliq holdagi rivojlanishi organizm va xujayrada yuz
beraѐtgan biologik jaraѐnlarni tushunishning yangi darajasi
shakllantirishga imkon beradi.
Bioinformatikaning yaralish tarixi 13 asrlarga borib taqaladi.
Matematika tarixiga Fibonachchi (Fibonacci) nomi bilan kirib kelgan ѐsh
italyan Pizalik Leonardo (Leonardo of Pisa) biologik jaraѐnning birinchi
matematik modelini tuzgan holda quѐnlarnig koʻpayishi toʻgʻrisidagi
masalani tavsiflab bergan. XX asrning 20 yillariga kelib esa yana bir
italyan olimi Vito Volterra (Vito Volterra) “yirtqich-oʻlja” koʻrinishidagi
ikki biologik turning oʻzaro harakati modelini yaratdi. 40 yillar oxirida
biologiyaga fizik va matematiklar kirib kela boshladi. Biologiyaning
zamonaviya tarixi 1953-yildan, amerika olimlari Jeyms Uotson (James
Watson) hamda Frensis Krik (Francis Crick) tomonidan DNK ning qoʻsh spiralligi kashf qilingan davrdan boshlandi. Agarda birinchi shaxsiy
kompyuter 1981-yilda va internet (World Wide Web) – 1991-yilda, yaʼni yaqindagina yaratilganligi hisobga olinadigan boʻlsa, bioinformatika
jadallik bilan rivojlanaѐtganiga guvoh boʻlish mumkin.3
Bugungi kunga qadar bioinformatikaga turlicha taʼriflar beriladi,
biroq asosan bioinformatika deganda turli biologik axborotlarni tahlil
qilishda kompyuterdan foydalanish tushuniladi.4 Shuningdek
“bioinformatika” termini maydoni ham juda kengaydi va biologik
obyektlar bilan bogʻliq barcha matematik algoritmlardan hamda biologik
tadqiqotlarda qoʻllaniladigan axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanadi. Bioinformatikada informatikdagi singari amaliy
matematik, statistika va boshqa aniq fanlar usullari qoʻllaniladi.
Bioinformatika shuningdek biokimѐ, biofizika, ekologiya, genetika va
qator tabiiy fanlar sohalarida faydalaniladi.
Bioinformatika oʻz ichiga quyidagilarni oladi:
1) qiѐsiy genomikada kompyuter tahlilining matematik usullari
(genom bioinformatikasi);
2) oqsil strukturalarini bashorat qilish uchun algoritm va dasturlarni
ishlab chiqish (strukturaviy bioinformatika);
3) muvofiq hisoblash uslubiyatlari strategiyasi tadqiqoti hamda
informatsion murakkablikning biologik tizimlar tomonidan umumiy
boshqarilishi.
Amaliy maʼnoda bioinformatika – bu biologlar manfaatlari uchun
xizmat qiladigan amaliy fandir. Maʼlumotlarni birlamchi tahlil qilish
texnik bioinformatika sohasiga tegishlidir. Olingan maʼlumotlarni
qayerdadir saqlash va ulardan foydalanish imkoniyatlarini taʼminlash
lozim. Bioinformatiklarning eng murakkab va shuning bilan birga eng
qiziqarli boʻlgan mashgʻulotlari bu genom haqidagi maʼlumotlar asosida
aniq tasdiqlangan natijalar olish, yaʼni masalan; A oqsili qandaydir
funksiya bajaradi, B geni qaysidir jaraѐnda qatnashadi va h.o.lar. bu esa
bioinformatika fanining amaliy ahamiyatidan dalolat beradi.
Genomika va bioinformatika biologiya sohasining quyidagi
yoʻnalishlarida qoʻllaniladi:
– genomika, transkriptomika va proteomika;
– rivojlanish biologiyasida kompyuter modellashtirish;
– gen tarmoqlarining kompyuter tahlili;
– populyatsion genetikada modellashtirish.
Genomika va bioinformatika dori preparatlarini loyihalashtirish
muddatini 5-6 yildan bir necha oylarga qisqartish imkoniyatini yaratib
farmakologiya sohasiga ham osongina kirib bordi. Shuningdek bu fan
koʻplab boshqa tibbiѐtga va biologiyaga oid fanlar bilan integratsiyalandi.
Bugungi kunda genomika va bioinformatikaning quyidagi boʻlimlari
mavjud:
– umumiy bioinformatika;
– klinik bioinformatika;
– strukturaviy genomika;
– funksional genomika;
– farmakogenomika;
– klinik proteomika;
– funksional proteomika;
– strukturaviy proteomika.
Genomika va bioinformatika usullari ѐrdamida katta hajmdagi
biologik maʼlumotlarni shunchaki tahlil qilish emas, balki har doim ham
oddiy tajribalarda aniqlab boʻlmaydigan qonuniyatlarni isbotlash, genlar
va ular kodlaydigan oqsillar funksiyalarini bashorat qilish, hujayradagi
genlarning oʻzaro taʼsiri modelini qurish, dori preparatlarini yaratish
mumkin.
Phi-X 174 fagining 1977-yilda sekvenirlanganidan buѐn koʻplab
organizmlar DNK ketma-ketliklari aniqlandi va maʼlumotlar bazasiga
joylashtirildi.
Bu maʼlumotlar oqsil ketma-ketliklarini va regulyator
uchastkalarni aniqlash uchun foydalaniladi. Maʼlumotlar miqdorining
koʻpayishi bilan endi ketma-ketliklarni qoʻlda (vruchnuyu) tahlil qilish
mumkin boʻlmay qoldi. Va hozirgi kunda milliardlab juft
nukleotidlardan tashkil topgan minglab organizmlar genomlari boʻyicha
qidiruvlar olib borish uchun kompyuter dasturlaridan foydalaniladi.
Yirik genomlar uchun DNK fragmentlarini yigʻish yetarli darajada
qiyin vazifalardan hisoblanadi. Bu usul hozirda qariyb barcha genomlar
uchun qoʻllaniladi va genomlarni yigʻish algoritmlari bioinformatika
sohasida bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri sanaladi. Genomda
genlarni va regulyator elementlarni avtomatik tarzda qidirish genetik
ketma-ketliklarga kompyuter tahlilini qoʻllashda yana bir misol boʻla
oladi.
Genomika kontekstida anotatsiya – bu DNK ketma-ketligida genlarni va
boshqa obyektlarni markirovkalash (nishonlash) jaraѐnidir. Genomlar
annotatsii birinchi dasturiy tizimi Ouen Uayt (Owen White) tomonidan
1955-yildaѐq yaratilgan edi.
Evolyutsion biologiya turlarning kelib chiqish va paydo boʻlishini,
ularning davrlar boʻyicha rivojlanishini oʻrganadi. Informatika
evolyutsiyani oʻrganuvchi biologlarga bir necha jihatlarda ѐrdam beradi:
1) barcha DNKadagi oʻzgarishlarni oʻrgangan holda koʻp sonli organizmlar
evolyutsiyalarini tadqiq qilishda;
2) yanada kompleks evolyutsion hodisalarni oʻrganish imkonini beruvchi
genomlarni bir-biriga taqqoslashda;
3) populyatsiyalar kompyuter modellarini qurishda;
4) koʻp miqdordagi turlar haqida maʼlumotni oʻz ichiga oluvchi
nashrlarni kuzatib borishda.
Ekotizimning biologik xilma-xilliklari goʻѐki bu bir tomchi suv ѐki
bir hovuch tuproq, ѐki Yer sayѐrasining barcha biosferasi kabi barcha tirik
turlardan iborat boʻlgan maʼlum bir muhitning toʻla genetik yigʻindisi
sifatida aniqlanishi mumkin. Ixtisoslashtirilgan dasturiy taʼminot
mahsulotlari qidirish, vizualizatsiya qilish, axborotni tahlil qilish va eng
muhimi, natijalarni boshqa tadqiqotchilar bilan boʻlishda foydalaniladi.
Hozirgi zamon ilmiy biologik adabiѐtida bioinformatika bilan
birgalikda “hisoblash biologiyasi” iborasi ham uchrab turadi. Hisoblash
biologiyasi – bu fan sohasi emas, balki biologik jaraѐnlarni oʻrganish uchun
kompyuterlardan foydalanishga uslubiy ѐndashuv hisoblanadi. Garchi
“hisoblash biologiyasi” koʻproq algoritmlar va aniq hisoblash usullarini
ishlab chiqishlar bilan shugʻullansada hozircha “bioinformatika” va
“hisoblash biologiyasi” iboralaridan tez-tez maʼnodosh (sinonim) soʻzlar
sifatida foydalanilmoqda. Hisoblash biologiyasida foydalaniladigan barcha usullar yaʼni, masalan, garchi biologik vazifalar bilan bogʻliq boʻlsada matematik modellashtirish – bu bioinformatika hisoblanmaydi. Bundan tashqari matematik biologiya ham mavjud boʻlib, u ham bioinformatika singari biologik muammolarni yechishda ishlatiladi, biroq unda qoʻllaniladigan usullar natijasi son bilan ifodalanmaydi va ularni amalga oshirishda dasturiy va jihoz taʼminoti talab etilmaydi. Oqsillar fazoviy tuzilmalarini bashorat qilishda ishlatiladigan algoritm va dasturlar ishlab chiqish bilan shugʻullanuvchi srukturaviy bioinformatika boshqalaridan ajralib turadi.6 Shunday qilib bioinformatika ham anatomiya, botanika, virusologiya, mikrobiologiya, sitologiya, paleontologiya, fiziologiya va boshq. kabi biologiya boʻlimlari qatoriga qoʻshilmoqda.
1.2. Zamonaviy biologik tadqiqotdarda genomika fanining
ahamiyati. Genomika biologiyaning ilmiy tajribalari asosida olingan natijalarni tahlil qiladi. Olingan maʼlumotlarni tadqiqotchi maʼlumotlar bazasida mavjud boʻlgan barcha toʻplamlar bilan solishtiradi.
Bordiyu, u oʻzi aniqlagan ketma-ketlikni maʼlumotlar bazasidan topa olmasa bunda u bu maʼlumotni shu joyga kiritib qoʻyadi va bu bilan bazani yanada boyitadi. Maʼlumotlar bazasi funksiyalariga saqlash, tizimlashtirish, axborotlarni yangilab turish unga kirish huquqi bilan taʼminlashlar kiradi. Bu operatsiyalar esa katta qudratlardagi kompyuterlarni talab qiladi.Shuningdek biologik mavzular majmuidagi ilmiy nashriѐtlar bazalari ham mavjud. Biologiya boʻyicha istalgan ilmiy jurnalning barcha sonlarida chiqadigan har bir maqola maʼlumotlar bazasiga joylashtiriladi izlanuvchi uni internet tarmogʻi orqali oson topib olishi uchun qisqa taʼrif berib qoʻyiladi (2-rasm). Eng katta tibbiy-biologik nashrlar on-line kutubxonasi
PubMed soʻnggi 50 yil mobaynida 16 mln. dan ortiqroq maqolalarni oʻz ichiga oladi.Integral maʼlumotlar bazasi va ensiklopediyalar konkret gen, oqsil, organim va h.o. haqidagi barcha maʼlumotlarni oʻzida jamlash kabi muhim funksiyalarni amalga oshiradi. Ular katta miqdordagi boshqa maʼlumotlar bazalari axborotlarini umumlashtiradi va uni hamisha yangilab turadi.
Har qanday yangidan oʻqilgan genom harflarning turli xil kombinatsiyalarida takrorlanuvchi ulkan ketma-ketliklar koʻrinishidanamoѐn boʻladi. Bioinformatika bunday xilma-xillikdagi matndan genlarni ajratib olish imkoniyatini beradi. Genomdan genni ajratib olish kabi bunday operatsiya genomni belgilash deb ataladi.
Tibbiy-biologik nashrlar on-line kutubxonasi (PubMed)
Barcha genlar funksiyalarini tajribalar asosida aniqlash yetarli darajada murakkablikni yuzaga keltiradi. Bu holatda bioinformatika funksiyalari allaqachon aniqlangan genlar bilan solishtirib koʻrishga tayangan holda ularni bashorat qilishda koʻmaklashadi. Oqsil molekulasida biologik vazifalarning har xil turlariga javob beruvchi uchastkalar mavjud. Bioinformatika usullari ѐrdamida ushbu uchastkalarni aniqlashkonkret bir oqsilning barcha spektr funksiyasini ochib beradi.
Oqsil strukturalarini tajribalar asosida, yaʼni masalan oqsil molekulalaridan tashkil topgan mikroskopik kristalni rentgen nurlari bilan nurlantirish orqali aniqlash mumkin. Bu esa yetarli darajada uzoq va
qimmatli jaraѐn hisoblanadi. Ayrim oqsillar kristall tuzilmalarga ega boʻlmaganligi sababli ularni tahlil qilishning umuman iloji yoʻq.
Bioinformatika kompyuter modellashtirish ѐrdamida hech boʻlmaganda
oqsil strukturasi uzoqroq oʻxshash ketma-ketligi maʼlum boʻlgan holatlarda oqsilning fazoviy modelini yasashda ѐrdam beradi. Genomika metodlari asosida olingan molekulaning fazoviy strukturasini bilgan holda uning qanday ishlashini va uning ishlashiga qanday taʼsir eta olishni bashorat qilish mumkin.
Dori preparatlarini fazoda har xil ximiѐviy bogʻlanishlar bilan oqsil-nishonlarning oʻzaro taʼsirini modellashtirish asosida tayѐrlash mumkin. Bunda katta miqdori bogʻlanishlarni saralash va eng maqbullarini tanlab olish kerak boʻladi. Biologiya, kimѐ, fizika, matematika hamda informatika fanlarini birlashtirish biologik tizimni har tomonlama tavsiflash imkonini beradi. Kompyuter resurslaridan foydalanish tahlil jaraѐnini bir necha marotaba tezlashtiradi hamda olinadigan natijalarning aniqligini va tezligini oshiradi.Bioinformatika texnologiyalaridan foydalanib qilingan biologiya sohasidagi yangi kashfiѐtlar tez suratda tibbiѐt, farmakologiya, kosmetologiya, biotexnologiya, qishloq xoʻjaligi, ekologiya va boshqa sohalarda jalb qilinadi.
Genomikaning rivojlanish bochqichlari va yutuqlari. Bir qancha xorijiy davlatlarda 20-21 asrlarda genomika jadal suratda rivojlanaѐtgan dunѐ biotibbiѐt fanlari sohasiga aylanib bordi. Bioinformatsion texnologiyalar isteʼmolchilari tadqiqotchilar, fundamental ishlanmalar mualliflari bilan bir qatorda tibbiѐt, farmakologiya, biotexnologiya hamda oʻquv muassasalari hisoblanadi. Fanning bu sohasi AQSHda va shuningdek boshqa rivojlangan davlatlarda muhim yoʻnalish safatida qaraladi. Yevropa, Osiѐ, AQSH hamda Avstraliya davlatlarida bioinformatika markazlari soni yildan-yilga koʻpayib bormoqda. Bioinformatika boʻyicha davlat, akademik hamda taʼlim markazlari bilan bir qatorda soʻnggi yillarda sohada olingan tadqiqot natijalardan tijorat maqsadida foydalanishga yoʻnaltirilgan sezilarli darajadagi tashkilot va loyihalar yuzaga keldi (3-rasm).
3-rasm. Bioinfrmatika servis markazlari va resurslari Bu eng avvalo genomlarning, shuningdek odam genomining strukturaviy, funksional hamda qiѐsiy tahlili boʻyicha faoliyat yurituvchi tashkilotlardir. Genomika sohasi boʻyicha yaratilgan usullarni qoʻllash
bilan birga amaliy muammolarni yechish yoʻlida, xususan farmokologiyada
texnik hamda dasturiy bazalar jadal suratda rivojlanib bormoqda. Bunday muammolarni bartaraf etishda dasturiy taʼminot sanoati ham takomillashib bormoqda. Mamlakatimizda genomika va bioinformatika fanlarining rivojlanishiga qaratilaѐtgan alohida eʼtibor tufayli dunѐ fanida oʻz oʻrniga ega nufuzli ilmiy maktab va muhit shakllantirildi, zamonaviy laboratoriyalar tashkil etilib, keng miqѐsda xalqaro ilmiy aloqalar yoʻlga qoʻyildi.
Xususan Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Genomikava bioinformatika markazida sohada anchagina muvaffaqiyatli dasturlar amalga oshirildi. Markazda yetakchi horijiy ilmiy markaz tajribalariga
ega, bioinformatsion texnologiyalar boʻyicha bilim va koʻnikmalarni puxta egallagan ilmiy xodimlarning faoliyat olib borishi va shular hisobga olingan holda markazda bioinformatika laboratoriyasining tashkil etilganligi bunga yaqqol misol boʻla oladi. Markaz ilmiy jamoasi hanuzgacha noaniq boʻlgan gʻoʻza genomidagi rekombinatsion bloklar (yaʼni, avloddan-avlodga koʻchib oʻtadigan gen allellari toʻplami) oʻlchamlarini topib, zamonaviy tezkor “assotsiativ kartalashtirish” usulini kashf etdi.

XULOSA
Natijada gʻoʻza genomidagi genlardan foydalanishning yangi imkoniyatlari ochilib, gʻoʻzada zamonaviy markerlarga asoslangan seleksiya usullari ishlab chiqildi.


Gen-nokaut ѐki RNK interferensiyasi molekulyar genetika vabioinformatika usullari mahsuli boʻlib, organizmning belgilangan genlari faolligini toʻxtatish imkonini beradi. Shu tufayli genlari“oʻchirilgan” (nokaut qilingan) organizm vujudga keladi. Bu nukleotidketma-ketligi maʼlum boʻlgan genlarning funksiyasini aniqlashga ѐrdam beradi. Nokaut qilingan va normal organizm namunalari orasidagi farqlar,oʻrganilaѐtgan gen funksiyasini koʻrsatib beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar


https://www.cdc.gov/
https://www.ncbi.nlm.nih.gov
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
1. Beyker M. Gen tahrirlovchi nukleazlar. Nat usullari. 2012; 9 :23–26. [ PubMed ] [ Google Scholar ]
2. Urnov FD, Rebar EJ, Xolms MC, Zhang HS, Gregori PD. Ishlab chiqarilgan sink barmoq yadrolari bilan genomni tahrirlash. Nat Rev Genet. 2010; 11 :636–646. [ PubMed ] [ Google Scholar ]
3. Perez EE va boshqalar. Sink-barmoq yadrolari yordamida genomni tahrirlash orqali CD4+ T hujayralarida OIV-1 ga chidamliligini o'rnatish. Nat Biotechnol. 2008; 26 :808–816. [ PMC bepul maqola ] [ PubMed ] [ Google Scholar ]
4. Boch J, Bonas U. Xanthomonas AvrBs3 oila-tipi III effektorlar: kashfiyot va funktsiya. Annu Rev Fitopatol. 2010; 48 :419–436. [ PubMed ] [ Google Scholar ]

Tayanch iboralar: genomika, DNK va oqsil ketma-ketliklari,


sekvenirlash, bioinformatika, proteomika
Download 28.37 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling