I oism. M e ’ m o r c h IL ik tarixi 0 ‘zbek3ST0n respublikasi oliy va

bet1/19
Sana05.12.2019
Hajmi
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19
73112

I OISM. M E ’ M O R C H IL IK   TARIXI

0 ‘ZBEK3ST0N  RESPUBLIKASI  OLIY  VA 
0 ‘RTA  MAXSUS  TA’LIM  VAZIRLIGI
М.  M.  VAXITOV,  SH.R.MIRZAYEV
ME’MORCHILIK

QISM. M E ’MORCHILIK TARIXI
«TAFAKKUR» NASHRIVOTI 
TOSHKENT-2 0 1 0

ВВК  85.  11я73 
UDK:  72  (075)
V-30
Vaxitov, М.  М.
M e'm orchilik:  darslik  /  М.  M.  Vaxitov,  Sh.  R.  M irzayev;  0 ‘zbekiston 
R espublikasi  oliy va o ‘rta-m axsus ta ’lim  vazirligi.  -  Toshkent  Tafakkur.
Q ism   I.  :  M e ’m orchilik tarixi.  -368  b.
О 
‘zbekiston  R espublikasi oliy va  о 'rta m axsus ta ’lim  vazirligining 
2009-yil 26-fevraldagi 51-sonli buyrug 7 bilan darslik sifatida  nashr etishga
tavsiya etilgan
Taqrizchilar:  arxitektura  doktori,  prof.  T.  F.  Q odirova  (1'AQI) 
t.f.n.,  dost.  X.  R.  R o ‘ziyev  (B uxO O vaESTI)
U shbu  darslik  oliy  o ‘quv  yurtlarining  5140900  -   «K asb  ta ’lim i  (B inolar 
va  inshootlar  qurilishi)»  va  5580200  -   «B inolar  va  inshootlar  qurilishi» 
y o ‘nalishlari  o ‘quv  dasturlariga m os ho ld a  yaratilgan,  u  uch  qism dan tashkil 
topgan.
D arslikning  ushbu  I  qismi  —  M e ’m orchilik  tarixi  ikki  b o ‘lim dan  iborat 
b o iib ,  1  -  b o ‘lim ida ja h o n   m e ’m orchilik  tarixi,  2  -  b o iim id a   0 ‘zbekiston 
m illiy m e'm o rch ilik  tarixi  m asalalari  bayon  etilgan.
K itobning  II  qismi  -  F uqarolik binolari  to 'rtta   b o iim n i  o ‘z  ichiga  oladi, 
uning  1  -  b o iim id a   binolam i  loyihalash  asoslari,  2  -  b o iim id a   turar  -  jo y  
binolari,  3  - b o iim id a   fuqarolik binolarining konstruksiyalari  va  4 - b o ‘limida 
ja m o at binolarining loyihaviy  va konstruksiyaviy  m asalalari  bayon  etilgan.
D arslikning  III  qismi  -   Sanoat  binolari  uch  b o iim d a n   iborat  b o ‘lib, 
1  -  b o iim id a   sanoat  binolarini  loyihalash  asoslari,  2  -  b o iim id a   binolarning 
konstruksiyalari,  3 -  b o iim id a  m e ’m orchilik fanini o ‘qitish m etodikasi  yoritib 
berilgan.
K itobning  barcha  qism lari  tarkibidan  m ustaqil  ishlash  uchun  savol  va 
topshiriqlar ham   o ‘rin  egallagan.
ISBN  978-9943-372-30-6
UDK:  72  (075)
© M .M .  Vaxitov,  Sh.R.M irzayev, 2010-y.

K IRISH
0 ‘zbek.iston 
Respublikasi 
mustaqillik 
sharofati 
bilan 
o ‘z 
taraqqiyotining  yangi  davriga  kirdi.  X alqim iz  o 'z in in g   boy  tarixiy, 
madaniy  va  m a'naviy 
m erosiga  ega  b o ‘ldi.  M ing-m ing  yillik 
m e ’m orchilik  va  shaharso'ilik  tariximizni,  hattoki  borib  k o'rish 
t a ’qiqlangan  arxitekturaviy  yodgorliklarni  nafaqat  ziyorat  qilishga„ 
balki  ularni 
o 'rg an ish g a  va  restavratsiya  qilishga  ham 
keng 
im koniyatlar  yaratildi.  Vatanim izda  qadim  zam onlardan  boshlab 
yaratilgan  nodir  m e'm oriy  obidalarni,  shaharsozlikning  yaratilish 
tarixini,  qurilish  usullari  va  qoidalarini  taiabalarga  xolisona 
o 'rg atish   zamoni  keldi.
S am arqand  shahrining  2750  yillik,  Buxoro,  X iva  va  Termiz 
shaharlarining  2500  yillik,  Shahrisabzning  2700  yillik,  Toshkent 
shahrining  2200,  M a r g ‘ilon  shahrining  2000  yillik  у ubileylari 
nishonlandi.  B uyuk  sohibqiron  va  atoqli  davlat  arbobi  Am ir  Temur, 
ja h o n g a   m ashhur  yatandoshlarim iz  Alisher  N a voiyv  Abu  Rayhon 
Beruniy,  Abu  Ali  ibn  Sino,  al-Xorazmiy, 
A hm ad  F a rg ‘oniy„ 
M arg'inoniy,  Imom al-Buxoriy, B ahouddin Naqshbandiy, Abduxoliq 
G'ijduvoniy,  N njm iddin  Kubro,  Im om   al-Moturdiy,  JaloT  Idin 
M anguberdi  singari  j a h o n g a   m ashhur  kishilarning  qadamjolari 
m am lakatim izning  bosh  m e ’mori  -   davlatim iz  Prezidenti  Islom 
A bdug'aniy evich  K arim ovning  tashabbuslari  va  rahbarliklarida 
zam onam izdan  kelajak  avlodga  meros  b o 'lib   qoladigan  darajada 
restavratsiya  qilindi,  tubdan  qayta  qurildi  va  yangidan 
tiklandi. 
2007-y ilda Islom  m adaniyatining poytaxti deb tan olingan  Toshkent 
shahrida u lu g 'v o r  inshoot -- Hazrati  Im om   masjidi  bunyod  etildi.
Zam onaviy  m ateriallar  va  konstruksiyalar  asosida,  milliylikni 
o ‘zida  jo  etgan,  um um iylik  bilan  u y g 'unlashga n 
ko 'p lab   turar-
- 3 -

joy,  j a m o a t  ham da  sanoat  binolari  va  inshootlari  qurildi.  K adrlar 
tayyorlash  milliy  dasturini  am alga  oshirish y o ‘lida m am lakatim izda 
yuksak  m e ’m orchilik  s a n ’ati  darajasida  akadem ik  litseylar.  kasb- 
hunar  kollejlari,  m aktablar,  sport  inshootlari,  zamonaviy  tibbiyot 
muassasalari,  y angicha  qishloqlar  yaratildi.  K o ‘plab  maydonlar, 
b o g ‘-r o g ‘lar,  orom gohlar  xalqqa  i n ’om  etildi.  Z am onaviy  ishlab 
chiqarish  korxonalari,  zavodlar,  fabrikalar ishga  tushdi. N e ft va gaz, 
gidrotexnika,  energetika  inshootlari,  yangi  y o ‘nalishdagi  avtom obil 
y o ‘llari,  tem ir  yo41ar,  k o ‘priklar,  estakadalar  va  k o ‘plab  boshqa 
turdagi  inshootlar  bunyod  etilib,  foydalanishga topshirildi.
Yurtboshimiz  tarixsiz  kelajak  y o 'q ligini,  vatandoshim iz A bdulla 
Q odiriy  t a ’biri  biian  aytganda,  m oziyga  qaytib  ish  k o ‘rm oq 
kerakligini  e ’tiborga  olib  talaba  yoshlarga  -   b o ‘lajak  quruvchi 
m uxandislarga 
m e ’morchilik,  shaharsozlik 
va  qurilish  tarixini, 
ularning  sir-asrorlarini  o ‘rgatish  m aqsadga  muvofiqdir.  Ushbu 
darslik  ana  shu  m aqsadni  k o ‘zlab  yaratilgan  b o ‘lib,  yoshlarim izga 
m e ’m orchilik  sirlarini  o ‘rgatishga  qaratilgandir.
M e ’m orchilikning 
vazifasi  inson  hayoti  va  faoliyati  uchun 
m unosib fazoviy m uhitni tashkil qilishdir. Bu vazifa moddiy struktura
— qurilayotgan  va  t a ’m irlanayotgan  binolar  va  inshootlar  orqali  hal 
etiladi.  A rxitekturaning  ijtimoiy  va  g ‘oyaviy  rivojlanish jarayonida 
uning funksiyasi  binolar,  konstruksiyalar orqali  turlicha ifodalanadi. 
Konstruksiyalar  va  arxitekturaviy  -  badiiy  ifodalar  o ‘rtasidagi 
o ‘zaro  b o g ‘liqlik  m e ’m orchilik  rivojlanishining  m uhim   m uam m osi 
b o ‘lib  kelgan.  K onstruksiya  aniq  funksional  va  estetik  m asalalarga 
mos  holda  q o ‘llanilganligi  uchun  arxitekturaviy  asar  elementi 
aham iyatiga ega b o ‘lgan.  Konstruktiv shaklning proporsional,  hajtn- 
fazoviy  va  plastik  ifodalanishi  bino  va  inshootlar  tektonikasining 
xususiyatlarini  tashkil  etadi  va  bu  arxitekturaviy  kom pozitsiyaning 
bir m uhim  vositasidir.
M e ’m orchilik  fani  ham m a  vaqt  ijtimoiy,  siyos1/  va  g ‘oyaviy 
omillarni  hisobga  olgan,  ularga  mos  holda  rivojlangan.  M uhandis 
quruvchilar  arxitekturaning,  asosan 
texnik  m asalalari  bilan  ish 
k o ‘rib,  konstruksiyalar va  qurilish  usullarini  o ‘ziga  :o  etgan  estetik 
im koniyatlarini yaqqol tasavvur qilishlari kerak b o ‘ladi.  Bu jihatdan
- 4 -

qaraganda,  arxitektura  tarixiy  tajribasi  nafaqat  keng  m a ’lumotlar 
beradi,  shuningdek,  u  m uamm oni  nazariy  o ‘y lashga  o ‘rgatadi, 
konstruksiyalar va  badiiy  shakllarning o ‘zaro  b o g ‘ >iqligiga oid  k o ‘p 
qirrali  nazariy  masalalarni  hal  qilishga yordam   beradi.
Kitobning 
birinchi 
qismini 
birinchi 
b o ‘limida 
tarixiy- 
arxitekturaviy  m a ’lumotlar,  um um iy  tarixiy  izohlar,  konstruktiv 
shakllarning  rivojlanishi,  tektonik  xususiyatlar,  ikkinchi  boMimda 
o ‘zbek  milliy  m e ’m orchiligi  yoritilgan.  Darslikning  ikkinchi  qismi 
bino  va  inshootlarni  loyihalash  asoslariga,  turar  joy  binolariga, 
fuqarolik  binolarining  konstruksiyalariga  va  o ‘ziga  xos  jao m o at 
binolariga  b ag ‘ishlangan.  S o ‘nggi  uchinch:  qism ida  esa  sanoat 
binolarini  loyihalash  va  konstruksiyalarini  o ‘rganish  masalalari 
yoritilgan.
B oblar  va  b o 'l i m la r   ichida  m aterialni  >oylashtirish  tartibi  bino 
va  inshootlarning  konstruktiv  aso slarid a n   boshlanib,  s o ‘ngra 
arxitekturaviy  y e c h im n in g   boshqa  tom onlarini  yoritish g a  o ‘tilgan. 
Bu  usul  arxitekturaga  m u h andislik  nu q tai-n a zard a n   yondoshishni 
bildiradi. 
Kelgusi 
m uhandis, 
quruvchi, 
pedagog 
kadrlarni 
tayy o rla sh  jara y o r  n u m o i y   siyosiy  va  g 'o y a v iy   tarbiya  bilan  ham 
bevosita  b o g 1 liqligini  inobatga  olib,  kitobda  bu  m asalaga  ham 
e ’tibor  berilgan.
Darslikning  o ‘ziga  xos  jihatlaridan  biri  «Kasb  t a ’limi  (Binolar 
va  inshootlar  qurilishi)»  ham da  «B inolar  va  '" sh o o tla r  qurilishi» 
y o ‘nalishlari  b o 'y ic h a   m e ’morchilik  fani  dasturiga  mos  holda uning 
o ‘zbek  tilida  keng  hajm da  birinch  marta  yaratilishidir.  Shuning 
uchun  ham  ushbu  kitob  mualliflar e ’tiboridan  chetga  chiqib  qolgan 
b a ’*i  kamchiliklardan  xoli  boMmasligi  mumkin.  Mualliflarga 
bildirilgan  darslik  bo ‘yicha  har  qanday  kam chilik  sam im iyat 
bilan  qabul  qilinadi  va  keyingi  tah~:rlarda  uning  sifatini  yanada 
yaxshilashga  xizmat  qiladi  deb  o ‘ylaymiz.
U sh b u  
darslik n i 
tay y o rla sh  
j a r a y o n i d a  
tex n ik  
yordam  
k o ‘rs a tga nliklari  va  o ‘z  x iz m a tla rin i  ay a m a g a n lik la ri  uchun
S. F. H a sa n o v a  va A. X.  H o jiy e v la r g a   m u a llifla r o ‘z m in n a td o rc h i- 
likla rini  izhor  etadilar.
- 5 -

I BO‘LIM. ME’MORCHILIK  TARIXI
l-bob.  U M U M IY   M A’LU M O TLA R
M e ’morchilik 
xalq  arxitekturasida  bino  v a   inshootlarning 
qurilish  s a n ’atini  ifodalovchi  atamadir.  M e ’m orchilik 
bino  va 
inshootlar qurishning o ‘ziga xos  texnikasini,  s a n ’atini, xalq  tarixini, 
uning  ijum oiy-siyosiy  qudratini,  diniy  va  dunyoviy  qarashlari- 
ni,  madaniy-maishiy  havotini  m a ’lum  shaklda  mujassam  etad  M e ’- 
mor — binokor  usta;  bino  va  inshootlarning  loyihasin.  yaratuvchi  va 
ularning  qurilishini  nazorat  qilib  boruvchi  bosn  mutaxassisdir.
A rxitektura (lot.)  m e ’m orchilik s a n ’ati  inson  ijodiy  faoliyatining 
qurilish  bilan  b o g ‘liq  b o ‘lgan  alohida  turidir,  u  m e ’morchilik 
sa n ’ati  tarixi,  qonuniyatlari,  nazariyasi,  b inolam ing  turi  va  uslubi, 
kom pozitsiyasi  kabi  qator  m asala la m i  o ‘rganuvchi  fandir.  U 
jam iy atn in g   ijtim oiy-m aishiy  va  g ‘oyaviy-badiiy  ehtiyojlariga 
xizm at  qiladi.  Turli-tum an  binolar,  ularni  loyihalash  va  qurish, 
inshootlar,  shahar  va  qishloqlar  keng  m a ’noda  arxitektura  nomi 
bilan  yuritiladi.
Arxitektura kishilik jam iyati taraqqiyotining ilk bosqichlaridayoq 
paydo  b o ‘lgan.  Ibtidoiy  odam   tabiat  kuchlaridan  o ‘zini  m uhofaza 
qiiish  uchun  hayotiy  zarurat  tufayli  oddiy  m a g ‘ora  va  chaylalar 
yasagan.  Inshootning k o ‘rkiga ham  e ’tibor berib, g o ‘zallik qonunlari 
asosida  ijod  eta  boshlagan.
Arxitektura  quldorlik  jam iyati  davrida  tez  taraqqiy  topgan. 
Jam iyatning  sinfiy  talablariga  m unosib  uy-joy  va  j a m o a t  binolari 
yaratilgan.  Q adim iy  S harqda  piramida,  zikkurat  kabi  ulkan  d'niy 
inshootlar kom pleksi, m urakkab rejali  saroylar  va boshqa inshootlar 
barpo  etilgan.  Fanning  b a ’zi  nazariy  va  amaliy  m asalalari  ishlab
- 6 -

chiqilgan.  Q aaim gi Yunonistonda maktab, stadion, teatr,  ibodatxona, 
amfiteatr  kabi  turlari  paydo  b o ‘lgan.
Fllinizm  davi iga  keiib  order sistemasi  arxitekturaning  konstruk­
tiv  va  badiiy  asosiga  aylangan.  Qadim gi  k i m d a   beton  ishlatilishi 
davri  ravoq  va  gum bazlar  arxitekturasining  rivojlanishiga  olib 
kelgan.  Forum,  Zafar  darvozasi  kabi  harbiy  qudrat  g ‘oyalarini 
namoyish  etuvchi  yangi  inshootlar  paydo  b o ‘lgan.  Binolar  bezagiga 
e ’, :bor  ortgan.
0 ‘rta  asrlar arxitekturasida  roman  (X  -  XII  asrlar)  uslubi,  keyinroq 
g o tika(X II - X V a s r l a i ) uslubi alohida o ‘rin tutgan. G otika arxitektura 
uslubiga  xos  boMgan  c h o 'ziq   ravoqlardan  borat  konstruksiyali  b i­
nolar  ichida  m onum ental  ibodatxonalar diqqatga  sazovor  b o ‘lgan.
U y g ‘onish d a v n   — R enessans  (X V   asr  oxiri  -  XVI  asr  boshlari) 
uslub  negizini  qadimgi  klassik  a rxi'ektura  prinsiplarining  yangi 
davr  talablari  asosida  rivojlantirirhni  tashkil  etgan.  Bu  davrda  keng 
k o ‘lamdagi  va  m urakkab  k o ‘rinishdagi  nshootlar  yaratilgan.  XVI 
asr  o ‘rtalarida  uslub  o ‘zgargan.  B inolar  haddan  tashqari  bezakdor 
(barokko  uslubi)  qurilgan.
X V I I - X I X   asrlarda  bu  serahasham   yechim dan  voz  kechishga 
intilish  boshlangan.  K lassik  va  Renessans  arxiteturasining  usul  va 
orinsiplari.  i  yangi  zam onga  tatbiq  etish  natijasida  k la s s H z m   uslubi 
paydo  b o ‘lgan.
Markaziy  Osiyo  arxitekturasi  ham  o ‘ziga xos  U y g ‘onish  davrini 
bosib  o ‘tgan.  Arxitektura  uslubida  naqsh  va  rangga  alohida  e ’tibor 
berilgan,  binolarnig  yangi  turlari  v a   kom pozitsiyalari  ijod  qilingan. 
Budda  dini  tarqalgan  yerlarda  Budda  haykallari  bilan  bezatilgan 
ibodatxonalar  bunyod  etilgan.  Rus  arxitekturasida  yetuk  inshootlar, 
ularning  komplekslari  va  ansabllari  qurilgan.
Kapitalistik  jam iyatning  paydo  boMishi  va  rive  .anishi  XIX 
asrning  ikkinchi  yarmi  va  XX  asrning  boshlarida  yangi  tipdagi 
i'ishootlarni  Dunyod  etishga  olib  kelgan.  Fabrika,  zavod,  elektr 
stansiya,  vokzal,  aerovokzal,  garaj,  elevator,  birja,  firma  singari 
bino 
va 
inshootlar 
qurila 
boshlangan. 
Temirbeton, 
metall 
konstruksiyalari  va  boshqa  qurilish  materiallari  (oyna,  plastmassa 
va  hokazo)  arxitektura  uslubida  tubdan  o ‘zgarish  yaratgan.  Yangi
- 7 -

jo y lard a  qurilgan.  U lar  m udofaa 
va  baliq  ovlab  ha>ot  kechirish 
m aqsadida  shunday jo y la rd a   tiklangan.
B ronza  asriga  kelib  metalldan  yasalgan  ish  qurollari  mehnat 
unumdorligini  keskin  k o ‘targan.  M egalitik  inshootlar  -   yirik 
toshlardan  tayyorlangan  .moratlar,  plitalar,  tik  ustunlar  yuzaga 
kelgan.  Bu  inshootlarning  vazifasi,  asosan  diniy  m arosim lar  va 
xotira  hodisalari  bilan  b o g ‘liq  bo'lgan.
M egalitik  insh o o tla n v n g   menger,  dolm en  va  krom lex  nomli  uch 
asosiy turi  topilgan.  M engerlar m arhum lar xotirasiga q o ‘yilgan katta 
o ‘lchamdagi  (odatda  4-5  m  ni  tashkil  etgan,  am m o  balandligi  20  m 
gacha,  vazni  300  t gacha  b o ‘lganlari  ham  bor.  masalan,  Franstiyada) 
tik  toshlardir.
D olm enlar  ustiga  bostirm a-yopm a  q o ‘yilgan  bir  necha  tik 
o'rnatilgan  toshlardan  iborat  inshootlar  (  ularning  dastlabki 
oMchamlari - u z u n l i g i  2 m gacha, balandligi  1,5 m gacha, keyinchalik 
o ‘lchamlari  kattalashgan).
K rom lex  (Angliya,  Stanxendjda  saqlangan)  uzun  y o ‘lak  yoki 
halqasim on  t o ‘siqdir,  diametri  30  m  b o ‘  ib,  devorlari  tik  toshlardan 
iborat  b o ‘lgan.  U yotiq  plitalar  bilan  yopilgan.
Vodgorlik  va  diniy  inshootlar  bilan  bir  qatorda,  ibtidoiy  ja m o a  
tuzum in  ng  s o ‘nggi  bosqichlarida  yangi  tur  inshootlar  —  tosh  va 
yog  och  q a l’alar  tiklana  boshlangan.  Dastlabki  q a l’alar  bitta  devor 
bilan,  keyinroq  esa,  ichkaridagi  ark  (stitodel)  atrofi  ikkinchi  devor 
bilan  o'ralgan.
M ehnat  turlarini  yuzaga  kelishi  va  dehqonchilikdan  hunarmand- 
chilikni  ajralishib  chii|ishi  bilan  qabilalar  orasidagi  nizolar 
kuchaygan.  Xususiy  mulkni  paydo  b o ‘ 1 ishi  bilan  mulkiy  farqlar 
kattalashgan.  Q o ‘l  mehnatini  ahamiyati  oshib,  qarindoshchilik 
tuzumini  yem irilishiga  olib  kelgan  va  quldorlik  davlatlari  pa>do 
b o ‘la  boshlagan.
M ustaqil  ishlash  uchun  savol va  topshiriqlar
1.  M e ’m o r deganda  kimni  tushunasiz?
2.  M e ’morch  lik  t o ‘g ‘risiua  o ‘z fikringizn'  ')a>on  eting.
- 1 0 -

3. A rxitekturaning  rivojlanish  tarixini  qisqacha  izohlab  bering.
4.  Ibtidoiy ja m o a  davri  m e ’m orchiligini  sharhlab  bering.
5.  M egalitik  inshootlar t o ‘g ‘risida  nimalarni  bilasiz?
6.  Tosh  va  y o g ‘och  q a l ’alarning  shakllanishm i  izohlab  bering.
3-bob.  Q ULO O R CH ILIK   DAVLATLARINING 
M E ’M O RC H ILIG I  VA  SHA H A R   Q URILISH I
Ibtidoiy  jamoa  tuzum ini  yemirilishi  bilan  M isr  va  Old  O siyoda 
qullarning 
mehnatidan*-  foydalanishga 
asoslangan 
quldorlik 
davlatlari  paydo  b o ‘lgan.  O 'tr o q q a   aylanish  va  bu  hududlarda 
davlatlarini  paydo  b o 'lishi  yirik  daryolar  b o ‘ylab  loyl  yerlarda 
irrigatsiya  tizimlarini  rivojlanishiga  sabab  b o ‘lgan.  Issiq  va  quruq 
iqlim  sharoit'dagi  yerlarni  s u n ’iy  s u g ‘orish  m asalasi  dehqonchi'ik 
va  chorvachilikni  rivojlanishiga  asos  solgan.
M urakkab s u g ‘orish sistemasini barpo etish va undan foydalanish 
ishianadigan  yerlarni  b o ‘lib  olishni  m um kin  qilmay  q o ‘ygan  va 
m ulkka  egalik  bir  kishi  -   podshoh  (fir’avn)  q o ‘liga  o ‘tib  qolgan. 
Katta  davlatni  siyosiy  vositalar  va  podshohni  xudoning  yerdagi 
vakili  deb  e ’lon  qilingan  bosh  diniy  g ‘oya  orqali  b o s h q iris h  
m ustahkam langan.  Shu  sababli  dindorlar  alohida  im iiyozlardan 
foydalanadigan  b o ‘lganlar.
Davlat va boylikni podshoh va uning yaqinlari  q o ‘l i d a t o ‘planishi 
qadim gi  sharq  quldorlik  tuzum ining  farqli  tom oni  b o ‘lgan. 
Hokimiyatni  m arkazlashuvi  k o ‘p  qullar  mehnatini  yodgorliklar 
(ibodatxonalar,  qasrlar,  m aqbaralar)  qurish uchun  t o ‘plashga imkon 
yaratgan.
3.1.  Qadim gi  M isr arxitekturasi
Nil  vodiysining  shimoliy  va  janubiy  rayonlarini  birlashtirgan 
yagona  Misr  davlati 
eram izdan  avvalgi  III 
minginchi  yillarda 
tashkil  topgan.
M isr  davlati  m e ’m orchiligi  tarixi  quyidagi  t o ’rt  davrga 
boTingan: erta podsholik (eramizdan oldingi III  minginchi yillikning
-   11  -

boshlanishi);  qadimgi  podsholilt  (eramizdan  oldingi  2800  -   2400 
yillar);  o ‘rta  podsholik  (eram izdan  oldingi  III  m inginchi  yillikning 
oxiri  -   eram izdan  o ld 'n g   XVII  asrlar);  yangi  podsholik  (eram izdan 
oldingi  XVI  —1XI  asrlar).
Qadimgi  Misr  m onum ental  qurilish lari  ichida,  xususan  maq- 
baralar, y a ’ni piram idalar(qurilishlarni e n g yuqori c h o ‘qqiga chiqqan 
payti  qadimgi  podshohlik  davriga  t o ‘g ‘ri  keladi)  va  ibodatxonalar 
kom plekslari  (rivojlanishi  yangi  podsholik  davriga  t o ‘g ‘ri  keladi) 
ajralib  turadi.
Qurilish 
usullari 
va 
k o n struksivalari. 
M isrda 
qurilish 
texnikasining  rivojlanishi  uchun  muhim  faktor  b o ‘lib  doim iy 
irrigatsiya  inshootlariga  b o 'lg a n   zaruriyatning  mavjudligi  xizm at 
qilgan.  G idrotexnik kom plekslar tarkibiga suv omborlari,  to ‘g ‘onlar, 
suv  o'tkazgichlar,  suvni  k o ‘tarish  uchun  xizm at  qiladigan  quduqlar 
va  boshqa  injenerlik  inshootlar>  kirgan.
O m m aviy  qurilisbda  asosiy  material  sifatida  xom  g ‘ isht 
(oMchamlari  14 x 36 x  1 Ism),  m onum ental  binolar v a y o d g o r lik la r d a  
esa  to g ‘  jinslari  (granit,  ohaktosh,  bazalt,  qum tosh  va  boshqalar) 
ishlatilgan.  Tarkibi  ohak,  qum  va  loydan  tashkil  topgan  qorishm alar 
yordam ida  toshlar  terilgan.  Yog‘och  kam  b o ‘lganligi  uchun  u  kam 
va  zaruriy  hollardagina  (yopm ada,  tomda,  b a ’zi  tayanchlarda) 
ishlatilgan.  G um baz konstruksiyalar ham deyarli  ishlatilmagan. Tosh 
konstruksiyalar  binolar  va  inshootlarning  asosiy  elementlari  b o ‘lib 
xizm at  qilgan.  D evor  va  ustun  -   t o ‘sin  sistemasi  yodgorliklarning 
asosiy  konstruktiv  tizimi  hisoblangan  (3.1  -  rasm ).
Oadimtzi  Misr  bi r olari  va  m e ’morchilik  komplekslari.  M onu­
mental  m aqbara  inshootlarining eng oddiylari  m astaba bo ‘lib,  shakli 
kesilgan  piram idaga  o ‘xshaydi.  Bu  xil  inshoot  ikki  qismdan,  y a ’ni 
yer  usti  qismi  (bitta  yoki  ikkita  m arosim  xonalari  mavjud)  va  yer 
osti  qismi  (qabr xonasi)  dan  iborat  boMgan.  Bu  tipdagi  inshootlarga 
Sakkaradagi  Joser  p o g ‘onali  piramidasi  (eramizdan  oldingi  2780  - 
yillar)  misol  b o ‘la  oladi.  Inshoot asosining  o ‘lchami  109,2  x  121  m 
ni,  balandligi  60  mni  tashkil  etgan.
- 1 2 -

3.1  - rasm  Qadimgi  Misrda ustun -  to'sin konstruktiv xizirni 
1  karnakdagi4m on  ibodatxonasi (eramizdan avvalgi  X IV -   Kill asrlar); 
a-tom   konstruksiyalar!;  b-  ко ‘ndalang qirqim;  2-  qadimgi M isr  ustunlari
Oddiy qurilish usullarida minglab qullar m ehnatidan foydalanilib, 
q o ‘pol  yorilgan  toshlar  yoki  qorishm a  bilan  terilgan  g ‘ishtlar 
asosida  piram idalar yaratilgan.  Inshootning tashqi  tom oni  y o 'n ilg an  
kvadratlar  va  plitalardan  qorishmasiz  terilgan. 
A dabiyotlarda 
keltirilgan  m a ’lum otlarga  k o ‘ra,  qurilish  larayonida  p o g ‘onali 
piram idaning  avval  tasnqi  tom oni  terilgan,  keyin  ichki  qismi 
t o ‘ldirilgan.  B unda  zinalar  materiallarni  k o ‘tarish  va  terish  uchun 
oraliq  m aydoncha  vazifasini  bajargan  degan  fikrlar mavjud.
Maqbara  inshootlarining  eng  katta  kompleksi  qadimgi  podsholik 
davriga  mansub  bo‘lgan  Gizadagi  uchta  D'ramidadir  (3.2  -  rasm)-, 
fir’avn Xeops  piramidasi,  uning balandligi  147 m, asosi kvadrat shaklida 
bo ‘lib,  tomonlari  233  m  ni,  umumiy  hajmi  2,6  mln  m3  ni  tashkil  etadi; 
fir’avn  Xefren  piramidasining  ba'andligi  undan  8  m  pastdir;  Mikerin 
piramidasining  balandligi  Xeops  piramidasidan  qariyb  ikki  marta 
kichikdir.  Piramidalarnig  shakli  o ‘zining  qirralari  bilan  cheksiz  yerga 
ketgan, tuzilishining oddiyligi va shaklining statikligi podshoh  -  fir’avnni 
abadiylik  va  baquvvatlik  ramzini  bildirgan.  Fir’avn  Quyosh  xudosining 
o ‘g ‘li,  narigi  dunyo  xudosining  taxt  vorisi  hisoblangan.  Piramidalar 
fir’avnning yodgorligi va uning vafotidan keyingi uyi  deb hisoblangan.
- 1 3 -

0 ‘rta  podshohlik  davriga  kelib  fir’avnlaming  siyosiy  hukmronligi 
kuchsizlanib, yirik piramidalami  qurish to‘xtatilgan. Ammo  ibodatxonalar 
va  maqbaralar  qurilishi  rivoj  topgan.  Bu  davrda  qurilgan  oinolarga  «Deyr  - 
el-Baxri»  vodiysidag'  tog‘  manzarasiga juda mos  tushgan  ibodatxonalar 
ansamHi  namuna  bo‘la  oladi  (3.3-rasm).  Bu  inshootni  barpo  etishda 
geometrik to‘g ‘ri  shakldagi  orderlardan samarali foydalanilgan.
3.2- rasm.  Gizadagi piramidalar kompleksi 
(Eramizdan oldingi III ming у  illik)
3.3 - rasm.  Deyr-el-Baxri vodiysidagi ibudatxonalar kompleksi
-  1 4 -

Katalog: Elektron%20adabiyotlar -> 85%20Санъат
85%20Санъат -> IM. M. Vaxitov, sh. R. M irzayev I q I s m. M e ’ morf hilik tarixi
85%20Санъат -> Sa id a h b o r bulatov asrol m u xto ro V g a n c h k o r L i k
85%20Санъат -> Binolar zilzilabardoshligi. Rahmonov B, Siddiqov M.pdf [Abdurasulboy madrasasi]
85%20Санъат -> B. S. Sayfullayev, V. K. Rustamov madaniy tadbirlarni tashkil etish
85%20Санъат -> Iiq ism. Fuqarolik binolari «tafakkur» nashriyoti toshkent
85%20Санъат -> D. U. Isamuxamedova shahar va qishloqlar rekon struktsiy asi
85%20Санъат -> Yodgorliklarini
85%20Санъат -> Iii qism. Sanoat binolari «tafakkur» nashriyoti toshkent
85%20Санъат -> Iii qism. Sanoat binolari «tafakkur» nashriyoti toshkent
85%20Санъат -> Oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi r. Dosmetova N. Abraykulova raqs

Download

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling