I. uluslararasi


    2.6. Nobırda (Novaborda)


Download 3.66 Mb.
Pdf ko'rish
bet12/46
Sana01.12.2017
Hajmi3.66 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   46

 

 

131 


 

2.6. Nobırda (Novaborda) 

Kosova’nın doğusunda bir şehirdir. Bazı eserlerde Novaberde, Novaborda gibi isim-

lendirmelerle görülen şehir Seyahatnâme’de Novaborda biçiminde zikredilmektedir. Eski 

dönemlerden günümüze dek dağ şekiller ve madenleriyle ünlü olan şehir ticaret yönüne 

de sahiptir.  

Şehrin madenleriyle ünlü olmasıyla ilgili Seyahatnâme’de şu ifadeler yer almaktadır:  



1/[176b]  

Beşinci sikke Priştine kurbünde Novaborda'dır, azîm gümüşhânedir. 

2/[327a]  

Rûmeli'nde olan gümüş ma‘denleri bunlardır kim zikr olunur 

Bosna hudûdunda Sirebreniçse ve Üsküp kurbunda Kıratova'da ve Priştine 

kurbunda Novaborda'da ve Selânik  kurbunda Sidirkapsi'de ve niçe yerlerde 

dahi ma‘âdinler vardır ammâ rakîk damarlardır. Ammâ bu Canha şehri gü-

müşhanesinin damarı bi-emrillahi Te‘âlâ yedi koldan kol kalınlığı damarlar 

ve cümlesi kurşumsuz hâlis gevherlerdir ve hâlâ bu şehr içre Emîn mahalle-

sinde darbhânesi vardır. 

Novaborda şehrinin kurucusunun Sırp krallarından “Destpot” olduğunu belirten 

Evliyâ Çelebi şehrin fethinin II. Murat tarafından Lala Şahin Paşa ile gerçekleştiril-

diğini belirtmektedir. Bu şehrin Vıçıtırın (Vuçitrin) sancağına dahil bir gümüş mer-

kezi olduğunu belirten Evliyâ şehirde halen büyükçe gümüş madeni damarlarının 

olduğunu belirtmektedir. IV. Murat tarafından burada darphane kurulduğunu belir-

ten seyyah kendisinin de buranın gümüş akçesine sahip olduğunu belirtmektedir. 

Fakat darphanenin artık kapalı olduğunu da söylemektedir. 



5/[181b] 

Evsâf-ı  ma‘den-i  sîm  burd,  ya‘nî  hisâr-ı  üstüvâr-ı  Novaborda:  Lisân-ı 

Latin'de (---) (---) (---) (---) demekdir. Bânîsi Sırf krallarından Destpot Kral 

binâsıdır. Fâtihi sene 843 târîhinde Ebü'l-feth Mehemmed Hân pederi Koca 

Sultân Murâd Hân-ı Sânî fethidir, be-dest-i Lala şahin Paşa. Rûmeli eyâle-

tinde Vuçitrin sancağı hâkinde mu‘âf u müsellem gümüşhâne emîni hâkimdir. 

Yüz  âdem  ile  hidmet  edüp  yigirmi  yük  akçe  iltizâmdır.  Anıniçün  başka 

 

132 


 

maktû‘ü'[l]-kadem  ve  mefrûzü'l-kalem  hükûmetdir.  Hâlâ  üç  kol  gümüş  da-

marları var. Ka‘r-ı zemîninden mücrimler cevherin çıkaru[p] mu‘âf [u] mü-

sellem re‘âyâlar cevheri pâk edüp emîne teslîm edüp emîn dahi huzûrunda 

cevherleri kal edüp fürûht ederek mîrî mâl verir, ammâ Sultân Murâd Hân-ı 

Râbi‘ asrında bu şehir  içre darbhâne işleyüp "Azze nasrahu  duribe Nova-

borda" deyü sîm-i hâlis akçesi olup hakîr çok mâlik olmuşdum, ammâ hâlâ 

darbhânesi mesdûd olup Selânikli Cufûd Yahyâ nâm mülakkab âdem gümüş-

hânesi emînidir ve Novabordalı Hilye-i şerîf mü'ellifi şâ‘ir ve mâhir Zuhûrî 

Efendi  ma‘den kâtibidir  ve bu ma‘den berekâtıyla bu şehrin  ahâlîleri ankâ 

âdemlerdir.  

Ve bir hâkimi dahi yüz elli akçe pâyesiyle âlî kazâdır ve cümle (---) aded 

nâhiye kurâlarıdır.  

Kal‘a dizdârı ve yigirmi aded neferâtları ve sipâh kethüdâyeri ve yeniçeri 

serdârı  ve  harâc  ağası  ve  muhtesibi  ve  bâcdârı  ve  şehir  kethüdâsı  vardır, 

ammâ müftî ve nakîbi yokdur. 

2.7. Yakova 

Bugünkü Kosova’nın batısında yer alan Yakova, nüfusunun çoğunluğunu Arnavutla-

rın oluşturduğu, Türk, Boşnak gibi milletlerin de yaşadığı şehirdir. Osmanlı Devletinin 

hâkimiyetinden çıktıktan sonra şehirdeki Türk nüfusu giderek azalmıştır. 

Evliyâ Çelebi Yakova şehrinin kuruluşuyla ilgili olarak bilgiler verdikten sonra şehrin 

fatihinin “Sarhoş İbrâhîm Paşa ceddi Gâzî Arnavud Memi Paşa” olduğunu söylemektedir. 



5/[159b] Evsâf-ı (---), ya‘nî dâr-ı mücâhidân kal‘a-i Yakova; 

Lisân-ı Latince bu kal‘anın ismi (---) (---) (---) demekdir. Bânîsi Unguru[s] 

krallarından  (---)  kral-ı  dâlldir,  ammâ  fâtihi  sene  (---)  târîhinde  Sarhoş 

İbrâhîm Paşa ceddi Gâzî Arnavud Memi Paşa feth edüp evlâd-ı evlâda ocak-

lık ihsân olunmuşdur. Anıniçün hâlâ İbrâhîm Paşa bu kal‘a içre sâkin olup 

bir sâhib-i tab‘ sahiyyü'l-vücûd kerem-kârâ-yı dilâverândır. 

Yakova kalesiyle ilgili olarak da bazı bilgilerin bulunduğu bölgede Seyahatnâme’de 

boşluklar  bulunmaktadır.  Evliyâ  bu  bilgileri  daha  sonra  doldurmayı  düşünmüş  ancak 


 

133 


 

ömrü vefa etmemiştir. “5/[159b] Dağlıkdadır. şekl-i muhammes şeddadî tula ve ağaç şa-



rampav dolma rıhtım binâdır ve dâ’iren-mâdâr cirmi (---) adımdır.” şeklinde tarifinden 

sonra şehirle ilgili medreseleri, tekke dervişleri, hamamı, tüccarı, çarşısı gibi bilgileri ver-

miştir

7



Yakova ile ilgili verilen bilgilerden birisi burada var olan dağlardan doğan Sava Nehri 

ile ilgilidir. Evliyâ Çelebi nehrin gemiyle geçildiğini ancak Tuna gibi olmadığını belirtir. 

Suyunun Tuna gibi lezzetli olmadığını belirten Evliyâ Çelebi, zevk sahibi kişilerin Sava 

Nehri’nin Tuna’ya karışmadığı yerlerden su getirdiğini belirtmektedir. Yakova’dan do-

ğan bir diğer nehir ise Kırasiçe Nehri’dir. Seyyah bu nehrin Yakova ile Pejeğe dağların-

dan doğarak Tuna nehrine karıştığını belirtmektedir. 



3/[115b] İkincisi bu nehr-i Sava'dır. Gemiyle ubûr olunur ammâ Tuna gibi lezîz 

değildir. Zîrâ Kıradışka dağlarında demir me‘âdinlerine uğradığından şehr-i Belg-

rad'ın sâhib-i tab‘ olan ahâlîleri nehr-i Sava, Tuna'ya mahlût olmadığı mahallerde 

Zimon kal‘ası cânibinden kayıklar ile sâfî Tuna suyu getirdirler. Yakova Budin yolu 

üzre kal‘a-i Volkovar dibinde Tuna'ya mahlût olup Yakova dağlarından gelir küçük 

[116a] nehirdir  (…) Nehr-i Kırasiçe: Yakova ile Pejeğe dağlarından cem‘ olup 

Ösek'e  karîb  Valpova  kal‘asından  geçüp  nehr-i  Dirava  ile  nehr-i  Tuna'ya  rîzân 

olur.  

Dobrakuga kalesinin anlatıldığı bölümde bir cümlesinde seyyah Yakova şehrinin fati-

hinin “Sarhoş İbrâhîm Paşa ceddi Gâzi Arnavud Memi Paşa” olduğunu tekrar etmektedir. 

3/[158b]  

Evsâf-ı  (---),  ya‘nî  kal‘a-i garîb Dobrakuga  Lisân-ı  Latin'de  (---)  (---) 

(---) demekdir. Bânîsi Koca Zirin'dir. Fâtihi (---) senede Yakova fâtihi Sarhoş 

İbrâhîm Paşa ceddi Gâzî Arnavud Memi Paşa'dır. 

2.8. Mitroviça (Mitroviçse) 

Kosova’nın kuzeyinde yer alan şehir Osmanlı Devletinin hâkimiyetindeyken  Mitro-



viça ya da Mitroviçe olarak adlandırılmaktadır. Fakat Seyahatnâme’de şehir Mitroviçse 

olarak ifade edilmektedir. Bu durum Evliyâ Çelebi’nin kendi tasarrufundan kaynaklıdır. 

                                                 

7

 bk. 5/[159b] 



 

134 


 

Evliyâ Çelebi Kosova’nın batısında yer alan Mitroviçse kalesini de eserine konu edin-

miştir. Yine bu kaleyi anlatmadan evvel I. Murat’ın şehit edilmesini anlatmıştır. I. Murat’ı 

şehit edenin atına binip kaçması esnasında yaşlı bir kadının ortaya çıkar ve kaçan kişinin 

atının tırnağından vurulması gerektiğini söylemektedir. Evliyâ Çelebi atın da kaçan kefe-

renin de “demir giyimli” olduğunu aktarmaktadır. Bu olaydan dolayı Miroviçse kalesine 

“kal‘a-i menhûs” denildiğini belirterek kalenin tasvirini seci sanatı ile vermektedir.  

5/[167a-167b] 

Anıniçün bu Mitroviçse kal‘asına kal‘a-i menhûs derler kim bu kal‘a-i 

bâlâ Kosova sahrâsının mağribî cânibi nihâyetinde havâlesiz yumurta-misâl 

şekl-i müdevver seng-i tırâş bir kal‘a-i savaş meteris ve lağım kabûl etmez 

bir hısn-ı hasîn ve sedd-i metîndir.  

Ancak  bir  kapusu  var.  İçinde  aslâ  ma‘mûrâtdan  bir  eyü  binâ  yokdur. 

[167b] Ammâ bu kal‘a dibinden (---) (---) (---) cârîdir. Arnavudluk'da İpek 

dağlarından  gelüp  nehr-i  Klab  ile  bir  olup  iner,  nehr-i  Morava'ya  mahlût 

olur. Bu kal‘aya bu diyârlarda Kosova Mitroviçesi derler. Birine dahi Sirem 

Mitroviçesi derler, ammâ anın kal‘ası harâbdır. 

Evliyâ Çelebi Mitroviçe haklının Osmanlı askerlerine verdiği ziyafeti şu şekilde 

aktarmaktadır: 

6/[137a] 

Menzil-i kasaba-i Mitroviçe: Bu kasaba ahâlîsi asâkir-i Âl-i Osmân'a eyle 

ziyâfetler etdiler kim cümle guzât-ı müslimînin harbendeleri bile ta‘âm yeme-

den müstagnî oldular. 

2.9. Kaçanik 

Makedonya-Kosova sınır şeridinin kuzeyinde yer alan Kaçanik’in şehir olarak gelişimi 

Osmanlı Devleti ile başlamıştır. XVI. yüzyılda Koca Sinan Paşa ile şehir bugüne kadar 

gelen yapılarına kavuşmuştur. Koca Sinan Paşa zamanında cami, imaret, hanlar ve ha-

mam bulunmaktaydı. 

Evliyâ Çelebi gittiği  yerlerin isimlerinin etimolojik tahlillerini de yapmıştır. Her ne 

kadar halk etimolojisi olsa da bu tahliller dil ve folklor verisi olarak önem arz etmektedir. 

Etimolojik tahlillerinden birisi de bir Kosova şehri olan Kaçanik ile ilgilidir. Evliyâ’nın 

cümleleriyle Kaçanik’in etimolojisi şu şekildedir: 


 

135 


 

5/[169a] 

Evsâf-ı (---) (---), ya‘nî (---) (---) kal‘a-i Kaçanik 

Sebeb-i tesmiyesi oldur kim şehr-i Üsküb'ü bir kerre Arnavud eşkıyâları 

basup kaçarlar. Bu mahalle gelüp karâr-dâde olam zann edüp cümle kaçan-

ları bu mahalde kırdıklarıyçün kaçanlardan galat Kaçanik derler. 

Seyyah Kaçanik kalesini kare taş bir bina olduğunu söyleyerek etrafının ölçüsünü ver-

mektedir. Bununla birlikte kalenin sahip olduğu dizdar, asker ve top sayısını da bildir-

mektedir. 



5/[169a] 

Ba‘dehû  bu  boğaz  ağzına  nehr-i  Lipense  kenârında  sene  (---)  târîhinde 

Fâtih-i Yemen Sinân Paşa şekl-i murabba‘ seng binâ bir sûr-ı ra‘nâ binâ edüp 

dâ’iren-mâdâr cirmi sekiz yüz adımdır, ammâ bir dere içinde vâki‘ olmağile 

etrâfında havâlesi çokdur. Dizdârı ve elli aded neferâtları ve iki topu ve bir 

kapusu var.  

Kaçanik şehriyle ilgili olarak da kırk-elli kadar evlerinin olduğunu çok fazla ev olma-

dığını belirten Evliya, taşrasında da yüz adet kiremit örtülü bahçeli evlerinin olduğunu 

söylemektedir. Kaçanik’te bir Bektaşî dergâhının olduğunu söyleyen Seyyah, bunun bir-

likte han, okul, hamam gibi yapıları hakkında da bilgi vermektedir. Kaçanik şehri ile ilgili 

Seyahatname’deki bilgiler şu şekildedir: 



5/[169a] 

Derûn-ı hisârda kırk elli neferât hâneleri var, gayrı imâret yokdur, ammâ 

taşra varoşu yüz aded hâneleri var, cümle kiremit örtülü ve bâğçeli evlerdir.  

Ve bir müferrih câmi‘inin atebe-i ulyâsı üzre târîhi budur: 

 

Vallâhi Dâ‘î dedi târîhin 

 

Ma‘bed-i hûb makâm-ı Mahmûd   

 

  Sene 1003 

Ve bir tekye-i dervîşân-ı Bektaşîyânı var. Ve bir mekteb-i sıbyânı var. Ve 

bir hân-ı azîmi var, kayalar dibinde vâki‘ olmuş.  

Ve bir küçük hammâmı var, ammâ çârsû-yı bâzârdan bir alâmet yokdur, 

zîrâ şehr-i Üsküb yakındır. 

 

136 


 

Ve bu Kaçanik'den akan nehr-i (---) bu dereler içre cereyân ederek Gâzî 

İsâ  Beğ  kemerleriyle  cereyân  ederek  inüp  şehr-i  Üsküb'ün  hân  u  câmi‘  u 

hammâm u medreselerine taksîm olur azîm hayrâtdır. 

Ve  bu  Kaçanik  başka  kazâdır  kim  yüz  elli  akçe  pâyesiyle  Üskübî  Veysî 

Efendizâde'ye mü’ebbeden ihsân olunmuşdur ve Üsküb sancağı voyvadalığı-

dır.  

Evliyâ Çelebi Kaçanik dağlarında toplanarak Üsküp’e oradan da Vardar nehrine akan 

ırmağın billur temiz, berrak olduğunu belirtmektedir. 

5/[170b] 

Evvelâ şehrin cemî‘i imâretlerine taksîm olan kal‘a-i Kaçanik'den berü nehr-i 

Lipense İsâ Beğ kemerleriyle gelüp şehre tevzî‘ olur. Bu ayn-ı câriyenin mahreci 

yine Kaçanik dağlarından (---) (---) cem‘ olup bu şehr-i Üsküb altında nehr-i Var-

dar'a mahlût olur, billûr-misâl bir âb-ı nâbdır. 

2.10. İpek 

Kosova’nın kuzeybatısında yer alan İpek şehri Osmanlı hâkimiyetine girmesiyle bera-

ber halkın Türkleşmesi ve Müslümanlaşması hız kazanmıştır. Mehmet Âkif Ersoy’un ba-

bası İpekli Tahir Efendi de burada doğmuştur. Balkan savaşından sonra Sırbistan sınırla-

rına katılan şehirde günümüzde halen birçok Osmanlı yapısı bulunmaktadır. 

Seyahatnâme’de Kosova’nın şehirlerinden olan İpek birkaç yerde zikrolunmaktadır. 

Bunlardan birisi Vardar Nehri’nin anlatıldığı bölümdedir. Bir diğeri ise Üsküp şehrinin 

konumunu tasvir ederken bahsedildiği bölümdedir. 



5/[170b] 

Andan nehr-i kebîr Vardar Arnavudluk'da Kalkandelen ve İpek'den ve Pi-

rizren  şehirleri  dağlarından  cem‘  olup  bu  Üsküb  altından  ubûr  edüp  iner. 

şehr-i  Köpürlü  içinden  dahi  güzer  edüp  Karaferye  kurbunda  bir  ağaç  cisr 

altından  ubûr  edüp  Selânik  kurbunda  (---)  (---)  nâm  mahalde  Akdeniz'e 

mahlût olur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)  

5/[172a] 

Şehr-i İpek ve sancağ-ı Dukagin ve şehr-i Pirizren şehr-i müzeyyen Üs-

küb'ün  garbında  dağlar  ardında  birer  ikişer  konak  yer  karîb  şehirlerdir. 

Cânib-i kıblesine bir konak kal‘a-i Köpürlü ve iki konak şehr-i  İştib'dir ve 

 

137 


 

cânib-i şarkında bir menzilde kasaba-i Kıratova'dır. Bir menzil dahi kal‘a-i 

Eğridere'dir. (---) (---) (---) (---) (---)  

3. Sonuç 

Seyahatnâme’nin etkisinin yalnızca yazıldığı yüzyılda kalmayıp günümüzde de devam 

etmesinin sebebi onun Türk kültürünün yaşadığı birçok coğrafyayla ilgili çeşitli bilgiler 

vermesidir. Yapılan ve  yapılacak olan çalışmalara kaynaklık etmesi bakımından  Seya-

hatnâme önem arz etmektedir.  

Evliyâ Çelebi gittiği yerlerle ilgili birçok bilgiyi eserine aktararak dönemindeki bilgi-

lerin bugün de ulaşılabilir olmasını sağlamaktadır. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nde Ko-

sova ve civarı ile ilgili bilgiler azımsanmayacak boyuttadır. Seyyah bu bölgedeki yerle-

şim yerlerinin, yapıların, bitki örtüsünün özelliklerini tasvir ettiği gibi bu bölgede yaşayan 

insanların dillerinden, giyimlerinden, geleneklerinden de bahsetmektedir. 

Seyahatnâme’de Kosova’nın en önemli yeri I. Kosova Savaşı’nda I. Murat’ın bir Sırp 

tarafından şehit edilmesiyle ilgilidir. On ciltlik eserde yalnızca dört ve dokuzuncu ciltte 

bu olayın aktarılmaması diğer ciltlerde çok kez tekrarı bu olayın önemini göstermesi ba-

kımından ve Evliyâ Çelebi’de bıraktığı izleri aktarması bakımından önemlidir. 

Türk kültürünün yaşadığı ve yaşamakta olduğu bölgelerin incelenirken Seyahatnâme 

gibi Türk şaheserlerinin büyük bir titizlikle disiplinler arası bir yöntemle ele alınması ge-

rektiği bir gerçektir. 

 

 

 


 

138 


 

Kaynakça 

AHMAD, Feroz, (2010), Bir Kimlik Peşinde Türkiye, İstanbul Bilgi Üniversitesi, Yayın-

ları, İstanbul. 

ATANASIJE Uročević, (1961), Iz prošlosti Muratovog Turbeta na Kosovu, Glasnik Mu-

zeja Kosova i MetohijeKnjiga I, Priština, s. 233-237 

DERVİŞ, Fetnan, (2007), XVIII.-XIX. Yüzyıllarda Prizren: Siyasi ve Sosyo-Ekonomik Ta-



rihi, Yayımlanmamış Y. Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi. 

DJORDJEVİĆ, Dimitrije, (1990), The Role of St. Vitus Day in Modern Serbian History



Serbian Studies, Vol 5, 33-40. 

EMECEN, Feridun M., (2010), Osmanlı Klasik Çağında Savaş, Timaş Yayınları, İstan-

bul. 

HAFIZ, Nimetullah, (1979), “Kosova Mitroviçası, Vuçitırın ve Priştine Türk Ağızlarının 

Başlıca Özellikleri”, Çevren, VI/1-2, Mart-Haziran 1979, Priştine, 1979, s. 75-91. 

HALASİ-KUN, T., (2015), Dilbilimci Olarak Evliyâ Çelebi, (Çeviren: Erkan HİRİK), 



Turkish Studies - International Periodical for the Languages, Literature and His-

tory of Turkish or Turkic Volume 10/8 Spring 2015, p. 1355-1364. 

KUTLU,  Sacit  (2007),  Milliyetçilik  ve  Emperyalizm  Yüzyılında  Balkanlar  ve  Osmanlı 



Devleti, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul. 

MENGİ, Mine, (1995). Mesîhî Dîvânı, Ankara: AKM Yay. 

ŠABANOVIĆ Hazim (1979), Evlija Čelebi i njegov putopis, Veselin Maslesa, Sarajevo. 

TÜRBEDAR, Erhan, (2007), Balkanlardaki Türk ve Müslüman Varlığının Sembolü, Yel 



Dergisi, Sayı 3. 

UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, (2011), Osmanlı Tarihi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Ba-

sımevi, Ankara. 


 

139 


 

ANADOLU’DA MÜZİKLE TEDAVİNİN ÜÇ ÖNEMLİ MERKEZİ: 

AMASYA EDİRNE VE KAYSERİ 

 

Doç. Dr. Feyzan Göher VURAL 



Doç. Dr. Timur VURAL 

Niğde Üniversitesi 

Niğde Üniversitesi 

Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı 

Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı 

feyzan_goher@yahoo.com 

trvural@yahoo.com 

 

ÖZET 

Türkler  binlerce  yıllık  geçmişleri  boyunca,  birbirinden 

önemli kültür merkezleri kurmuşlar ve bu merkezlerde eşsiz eser-

ler, değerli çalışmalar ortaya koymuşlardır. Savaşlar, tabiat şart-

ları ve Türkün doğasında olan fethetme arzusu gibi nedenlerle pek 

çok kez göç etmiş olan Türkler, gittikleri her yere müziklerini de 

beraberlerinde götürmüşlerdir.  

Müzik,  Türkler  için  doğarken  ezan  ya  da  daha  eski  dö-

nemlerde Umay Ana’ya yakarı ilahisi, bebekken ninni, çocukken 

tekerleme,  düğünlerde  şarkı,  savaşlarda  marş,  ölümlerde  ağıt, 

hastalıklarda da derman olmuştur.  Müziğin fiziksel ve ruhsal sı-

kıntılara iyi geldiği düşüncesi, Türklerde uzun bir geçmişe dayan-

maktadır. Zaman ilerledikçe bilimsel çalışmalar artmış, makam-

ların insan sağlığı üzerindeki etkileri detaylı şekilde araştırılmış-

tır. Bu araştırmaların önemli merkezleri arasında Amasya, Edirne 

ve Kayseri’yi zikretmek mümkündür. 

Günümüzde Gevher Nesibe Tıp Tarihi Müzesi içinde yer 

alan 1204-1206 yıllarında Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından inşa 

ettirilmiş  olan  Kayseri’deki  Darüşşifa,  Sabuncuoğlu  Şerefeddin 

Tıp ve Cerrahi Tarihi Müzesi içinde yer ve İlhanlı hükümdarı Sul-

tan Mehmet Olcaytu ve hanımı Uduz Hatun adına 1308-1309 yıl-

larında yaptırılan Amasya’daki Darüşşifa; Sultan II. Bayezid Kül-

liyesi ve Sağlık Müzesi içinde yer alan 1488’de II. Bayezid tara-

fından inşa ettirilen Edirne’deki Darüşşifa, müzikle tedavi tarihi-

mizde çok önemli yapılardır. Bu önemden hareketle araştırmada, 

Anadolu  müzik  tedavi  merkezleri  içinde  yer  alan  Kayseri, 

Amasya ve Edirne ele alınmıştır. Çalışmada literatür taramasının 

yanı  sıra,  söz  konusu  Darüşşifalara  gidilerek  yerinde  inceleme 

gerçekleştirilmiştir. 



Anahtar Kelimeler: Müzikle Tedavi, Kayseri, Amasya, 

Edirne, Darüşşifa, Bimarhane, Türk Müziği, Makamlar, Müziko-

loji 

 

 


 

140 


 

Giriş 

Müziğin yatıştırıcı etkisini, ilham verici ve canlandırıcı özelliğini keşfeden insan-

lar, yüzlerce yıldır müzikten tedavi amacıyla faydalanmışlardır. Duyguları harekete ge-

çirmede, kişiyi heyecanlandırmada ya da sakinleştirmede büyük bir etkiye sahip olan mü-

zik, farklı ritimler, melodiler ve kimi zaman etkileyici sözler eşliğinde hastaların şifaya 

kavuşturulması için kullanılmıştır (Pavlicevic ve Wood 2005: 18; Grebene 1978: 6; Erer 

ve Atıcı 2010:29). Günümüzde müzikle tedavi veya müzik terapi olarak adlandırılan bu 

yöntem, çok eski dönemlerden beri, pek çok medeniyette görülmüştür. 

Bilhassa  Türkler,  müziğin  sağaltım  (tedavi  edici)  özelliğinden,  Kamlık  inanışı 

(Şamanizm) çerçevesinde uzun yıllar faydalanmışlardır. Davulu eşliğinde ilahiler söyle-

yen kamlar (şamanlar) hastalıkları tedavi etme ve hastayı rahatlama gibi görevlere sahip-

tiler (Vural Göher 2015: 124). İnanç ile birlikte şekillenmiş olan bu seanslar, günümüz 

uygulamalarının  bilimselliğinden  uzak  olsa  da,  müziğin  insan  sağlığı  ile  bağlantısının 

keşfedilmesi açısından son derece önemlidir. Türkler zaman ilerledikçe, bu tedavi şekil-

lerini bilimsel dayanaklara göre ve tıbbi müdahalelere eşlik edecek şekilde geliştirmişler-

dir.  


Ortaçağda, Batılıların ruh hastalarını birer hasta olarak kabul etmeyip onlara iş-

kence yaparak öldürdükleri dönemlerde, Türkler onları hasta olarak kabul etmiş ve iyi-

leştirmek için çeşitli yollar aramışlardır. Müzik de ruh sağlığı için çok önemli araçlardan 

birisi olarak kabul  görmüştür. Farabi,  müzikten  anlamayan bir hekimin  tıpta bilgin  ve 

mesleğinde yetkin olamayacağını belirtmiştir. İbn Sina ise “Kitabü’ş Şifa” adlı eserinde, 

“Tedavinin en iyi ve en etkili yollarından biri hastanın aklî ve ruhî güçlerini artırmak, ona 

hastalıkla daha iyi mücadele için cesaret vermek, ona en iyi musikiyi dinletmek ve onu 

sevdiği insanlarla bir araya getirmektir” diyerek, müziğin tedavi sürecinde hastaya ver-

diği güçten söz etmiştir (Şevki 1991: 22; Erer ve Atıcı 2010: 30).  

Selçuklular ve Osmanlılar zamanında da müzik, tedavinin önemli araçlarından bi-

risi olarak kabul görmüştür. Darüşşifalarda akıl hastaları müzikle tedavi edilmişlerdir.  

Ancak pek çok alanda olduğu gibi XVIII. yüzyılın sonu XIX. yüzyılın başlarından 

itibaren,  Avrupa  ve  Amerika  bu  alanda  da  önderliği  ele  geçirmiştir.  Avrupa  ve  Ame-

rika’da müzik terapi konusunda çalışmalara hız verilmiş; planlı, disiplinlerarası iletişime 

dayalı, çok yönlü terapi sistemleri geliştirilmiş ve geliştirilmeye devam edilmektedir.  


 

141 


 

Örneğin Mössler ve arkadaşlarının 483 katılımcı üzerinde gerçekleştirdikleri ça-

lışma sonucunda, müzikle terapinin şizofreni hastalarının algılamaları, genel tutumları ve 

sosyal uyumlarında büyük ölçüde olumlu değişim yaşandığı tespit edilmiştir (Mössler ve 

diğerleri 2011) . Mary Priestley tarafından geliştirilen ve Freud, Jung ve Klein gibi psi-

kanalitik kavramlara dayanan Analitik Müzik Terapi klinik teorisi de moral, düşünme ve 

içgüdüsel boyutlardaki  çalışmalarda kullanılmakta; bireylerin içsel  yaşantıları ve diğer 

kişilerle olan ilişkilerine yönelik başarılı araştırmalarda rol oynamaktadır (Eschen 2005: 

34). 

Günümüzde müzik terapistleri, müziğin insanlar üzerindeki bu büyük gücünü sık 



sık palyatif bakımda kullanmaktalar. Palyatif bakımda müzikle tedavi son derece değer-

lidir  (Pavlicevic  ve Wood 2005:  18). Palyatif bakım,  Dünya Sağlık Örgütünün  yapmış 

olduğu tanıma göre, yaşamı tehdit eden hastalığa bağlı olarak ortaya çıkan problemlerle 

karşılaşan hasta ve ailede, ağrının ve diğer problemlerin, erken tanılama ve kusursuz bir 

değerlendirme ile belirlenmesi; fiziksel, psikososyal ve manevi gereksinimlerin karşılan-

ması yoluyla acı çekmenin önlenmesi ve hafifletilmesine yönelik uygulamaların yer al-

dığı 

ve 


yaşam 

kalitesini 

geliştirmenin 

amaçlandığı 

bir 

yaklaşımdır 



(http://www.igkh.gov.tr). 

1997’den beri çocukların palyatif bakımında çalışan Catherine Sweeney-Brown, 

derin fiziksel ve bilişsel engelli çocuklarla yapılan çalışmaların düzenli devam etmesinin 

zorluğundan söz etmektedir. Böylesi çalışmaların öncesinde düzenli bir planın yapılması, 

her çocuğun durumuna göre çalışmaya şekil verilmesi, başarıya ulaşmak için büyük önem 

taşımaktadır. Müzik terapi seansları, hastanın tedavisinde kullanılan ilaç dönemleri, za-

man çizelgesi, karmaşık beslenme rejimleri, doktor tavsiyeleri ve diğer tıbbi prosedürlerle 

uyum içinde olmak durumundadır. Kimi zaman oksijene bağımlı, kimi zaman başka ağır 

tedavi  altındaki  kişilerle  çalışmak,  büyük  bir  özveri  ve  bilgi  birikimi  gerektirmektedir 

(Pavlicevic  ve  Wood  2005:  47-48).  Brown  tarafından  bakımevindeki  hasta  çocuklarla 

gerçekleştirilen  müzik  terapisi  sonucunda,  beyin  felci  geçirmiş  çocukların  kas  spamz-

larında azalma, soluk alışverişlerinde düzelme; diğer pek çok rahatsızlığa sahip çocuk-

larda rahatlama, solunumun düzene girmesi sonuçlarıyla karşılaşılmıştır. Ayrıca doğum 

sırasında ağrıların azaldığı da 2003 yılında BUPA tarafından belgelenmiştir. Bunların dı-

şında The Journal of Pain and Symptom Management adlı dergide, Bailey’in, müzik te-

rapisi gören hastaların daha az ağrı çektikleri ve daha az ağrıkesiciye ihtiyaç duyduklarını 



 

142 


 

belgeleyen çalışması yayınlanmıştır. (Pavlicevic ve Wood 2005: 49-50). Şüphesiz örnek-

leri arttırmak mümkün. 

Bugün  dünyada  müzikle  tedavinin  kültürel  bir  terapi  aracı  olarak  kullanılması, 

uygulama  alanının  genişletilmesine  ilişkin  yapılan  çalışmalar,  yeni  model  oluşturmaya 

yönelik hareketler, teorik zeminine ilişkin araştırmalar sürdürülmektedir (Pavlicevic ve 

Ansdell 2004: 92-93). Klinik uygulamalarda araştırmanın ilerlemesi ve başarıya ulaşabil-

mesi için yöntem desteği şarttır. Bu nedenle müzik terapistinin tıbbi prosedürlerden ha-

berdar olması ve tıbbi kökenli araştırmacılarla birlikte çalışması önemlidir (Ghetti 2012: 

3).  


Ayrıca müzikal seslerin iyileştirici etkisi, çeşitli meditasyon biçimlerinde önemli 

bir yöntem olarak hızla yaygınlaşmaktadır. Burada sadece ritim ve sabit bir ses ile ya da 

ritim ve melodi ile çalışmalar denenebilmektedir (D’angelo 2007: 23). 

 

 



 

 

Yukarıda söz konusu meditasyon çalışmalarında kullanılabilecek müzikal bir mo-



tif görülmektedir. Bu örnekte ses aralığı, kadın ve erkek için uygun olup, melodik zorluk 

da içermediği için içsel rahatlamaya imkân sağlayacak bir yapıdadır.  

Bu çalışmalarda aynı melodi, değişik sözlerle söylenebilmektedir. Örneğin farklı 

dine mensup kişilerin, daha derinden etkilenmesi ve rehabilite olması için, kendi dinlerine 

ait kelimeler kullanılmaktadır. Hallelujah ya da Allah Hu gibi (D’angelo 2007: 130).  

Bu ve benzeri çalışmaların gelişmesinde Amerika ve Avrupa’daki 3 yıl eğitim + 

2 yıl hastane stajı programlarına sahip müzik terapi okullarının varlığı önem taşır. Batı 

dünyasının bu noktaya gelmesinde, XVII. yüzyıla kadar Türklerin gerçekleştirdikleri mü-

zikle tedavi uygulamalarını incelemeleri ve bunu geliştirmeleri son derece etkin rol oy-

namıştır  (Çoban  2014).   Müzikle  tedavi,  Türk  hekimliğinin  en  önemli  sembollerinden 

iken, XVII-XVIII.  yüzyıllardan sonra terk edilmiştir. Günümüzde filizlenen yeni çalış-


 

143 


 

malar ise ümit verici gözükmekle birlikte, daha büyük başarılara ulaşılabilmesi ve yay-

gınlaşabilmesi için teorik alt yapısı güçlü, planlı, disiplinlerarası zeminli bir boyuta sahip 

olmak büyük önem taşıyacaktır. 

Bununla birlikte müzik terapi üzerine odaklanan Tümata Grubu, yeni kurulmuş 

olan Müzik Terapi Derneği gibi kuruluşlar ve zihinsel ve fiziksel engelli çocuklara yöne-

lik araştırmalar, sürekli  dikkat gerektiren işlerde çalışanlara  yönelik müzik  yayını gibi 

bazı çalışmalar, ülkemizde konuya ilginin giderek arttığını göstermektedir.  

Türk ve dünya tıp tarihinde böylesine önemli bir yeri olan müzikle tedavi, Sel-

çuklu ve Osmanlılarda hangi merkezlerde gerçekleştirilmiştir? 

Türkiye Selçuklu Devleti’nde darüşşifalar,  bilgi ve beceriye sahibi hekim ve sağ-

lık kadrosuna sahiptiler. Bunların içinde 1217’de inşa edilen Sivas’taki Keykâvus Darüş-

şifası, 1217-1236’da yaptırılan Konya Darüşşifaları, Divriği’deki Turan Melik Darüşşi-

fası (1228), Çankırı’daki Selçuklu Emirlerinden Atabey Ferruh Darüşşifası (1235), Kas-

tamonu’da  Ali  Pervane’nin  Darüşşifası  (1272)  Tokat’taki  Pervane  Bey’in  Darüşşifası 

(1275) sayılabilir (Kemaloğlu 2014: 3-4).  

Yine  Selçuklular  ve  onları  takip  eden  Osmanlılar  zamanında  önde  gelen  diğer 

merkezler içinde, Şam’da 1154 yılında Türk Atabegi Nureddin Zengi tarafından yaptırı-

lan ve XVII. yüzyılda Evliya Çelebi tarafından ziyaret edildiğinde,  hala günde üç defa 

güzel sesli hanendeler ve sazendelerin fasılları eşliğinde müzikle tedavi yapılan hastane 

(Ak, 2006:142),  1204-1206 yıllarında Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından inşa ettirilmiş 

olan  Kayseri’deki  Darüşşifa,  1308-1309  yıllarında  yaptırılan  Amasya’daki  Darüşşifa, 

1470’te İstanbul’da inşa edilen Fatih Darüşşifası, 1484-1488’de  II. Bayezid tarafından 

inşa ettirilen Edirne’deki Darüşşifa, 1557’de Kanuni Sultan Süleyman’ın Mimar Sinan’a 

yaptırdığı  Süleymaniye  Darüşşifası’nı  saymak  mümkündür.  Ayrıca  Bursa  ve  İstan-

bul’daki çeşitli medrese ve hastanelerde de müzikle tedavi yapıldığı söylenebilir.  

Osmanlı döneminde Topkapı Sarayında bulunan Enderun’da yer alan hastanede 

müzikle tedavi yapıldığını İstanbul’u 1675 yılında ziyaret eden Baron J.B. Tavernier’in 

notlarında görmekteyiz (Ak 2006: 41). Elbette bu örnekleri arttırmak mümkündür. 

Bizim  bu  araştırmada  öne  çıkarmak  istediklerimiz  ise  Kayseri,  Amasya  ve 

Edirne’deki darüşşifalardır.  


 

144 


 

Download 3.66 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   46




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling