I. uluslararasi


Download 3.66 Mb.
Pdf ko'rish
bet36/46
Sana01.12.2017
Hajmi3.66 Mb.
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   46

 

D- DEĞERLENDİRME 

Semerkant en eski tarihlerden itibaren bulunduğu Batı Türkistan (Mâverâünnehir) 

coğrafyası  içinde,  gerek  siyasî,  gerek  ekonomik  gerekse  kültürel  bakımdan  saygın  bir 

yere sahip olmuştur. Şehrin Müslümanlar tarafından fethi ile önemi daha da artmış, her 

yönden insanları kendisine çeken bir câzibe merkezi haline gelmiştir. Daha önce olduğu 

gibi, İslâm döneminde de Batı Türkistan'ın siyasî ve idârî merkezi olmasının yanında önce 

Sâmânîler,  sonra  Timur  döneminde  siyasî  ve  iktisadî  yönden  olduğu  gibi  ilim,  kültür, 

mimarî ve sanatta zirveye ulaşan ve değişik ilim dallarında adından söz ettiren büyük ilim 

adamı ve mütefekkirler yetiştiren müstesna şehirlerden birisi olarak hep dikkatleri üzerine 

çekmiştir.  

                                                 

116


  Bu  konuda  geniş  bilgi  için  bkz.  Taberî,  Târîhu’r-Rüsûl  ve’l-Mülûk,  (nşr.  Muhammed  Ebû’l-Fadl 

İbrâhim), Kâhire: Dârü'l-Maârif, t.y., VI, 479 (II/1251); İbnü'l-Esir, el-Kâmil fî’t-Târih, (nşr. Carolus Jo-

hannes Tornberg), Beyrût: Dâru Sadır - Dâru Beyrut, 1965, IV, 574-575. 

117


  Bu  vergi  miktarları  hakkında  bk.  Halife  b.  Hayyât,  Târih,  (nşr.  Ekrem  Ziyâ  el-Ömerî),  Riyâd:  Daru 

Taybe, 1985, s. 305; Belâzûrî, Fütûhu’l-Büldân, (nşr. Abdullâh Enis et-Tübba‘ – Ömer Enis et- Tübba‘), 

Beyrût: Müessesetü’l-Mearif, 1987, s. 592; Taberî, VI, 425 (II/1245); İbnü’l-Esir, IV, 573. 

118


 Aydınlı, "Soğd Havzasının İktisadi ve Sosyokültürel Dinamikleri", s. 114. 

119


 Günaltay, Orta Asya’nın Umumi Vaziyeti, s. 16. 

120


 Aydınlı, "Soğd Havzasının İktisadi ve Sosyokültürel Dinamikleri", s. 114. 

 

398 


 

Semerkant'ın bulunduğu coğrafyada başarının zirvesine ulaşmadaki önemli âmil-

lerinden biri, iktisâdî açıdan sahip olduğu üstünlüklerdir. Şehrin çok eski tarihlerden iti-

baren bilinen birçok ticaret yolu üzerinde bulunması, özellikle meşhur İpek Yolu üzerinde 

önemli bir mevkide yer alması, onun büyük zenginliklere sahip olmasını ve halkının mü-

reffeh bir hayat sürmesini sağlamıştır. Yine dönemin en kaliteli kâğıdı, en değerli tekstil 

ürünleri gibi birçok alanda ürettiği değerli mamulleri ve üstün zanaat dalları ile bu üstün-

lüğünü perçinlemiştir. Ayrıca yerli halkı olan Soğdlular'ın İpek Yolu üzerinde en başarılı 

ve etkili tüccarlar olması, bu şehrin servetine servet katmış ve onu iktisadî yönden olduğu 

gibi siyasî açıdan da bölgedeki halkların kaderini belirleyici bir şehir haline getirmiştir. 



BİBLİYOĞRAFYA 

Akbulut,  Dursun  (1984).  Arap Fütühatına Kadar Mâverâünnehir  ve Horasan’da Türkler

(Doktara tezi, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü), Erzurum.  

Aleskerov, Yu. N. (1967). Samarkand, Taşkent.  

Aydınlı, Osman (2011). Fethinden Samanilerin Yıkılışına Kadar (93-389/711-999) Semer-

kant Tarihi, İstanbul: İSAM Yay. 

Aydınlı, Osman (2014).  "İslam Hâkimiyetine (II./VIII. Asır) Kadarki Dönemde Soğd Hav-

zasının İktisadi ve Sosyokültürel Dinamikleri", İSAM İslam Araştırmaları Dergisi

sy. 32. İstanbul, s. 99-126. 

Aydınlı, Osman (2009).   "Semerkant", DİA, XXXVI, İstanbul, s. 481-484. 

Barthold, Vassiliy Viladimiroviç (1990), Moğol İstilasına Kadar Türkistan, haz. Hakkı Dur-

sun Yıldız, Ankara. 

Barthold, V. V. (2010). Orta Asya, çev. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yay.  

Barthold, V. V. (1927). Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, İstanbul. 

Barthold, V. V. (1962). Four Studies on the History of Central Asia, Rusça’dan İngilizce’ye 

trc. V. and T. Minorsky, I-III, Leiden. 

Barthold, V. V. (1988). “Çoban-Ata”, İA., c. III, İstanbul, s. 439-440. 

Barthold, V.V. - C.E. Bosworth (1997) “Sughd”, EI² (İng.), IX, Leiden. 

Belâzürî, Ahmed b. Yahya b. Câbir (ö. 279/892), Fütûhu’l-Büldân, nşr. Abdullâh Enis et-

Tübba‘ – Ömer Enis et- Tübba‘, Beyrût: Müessesetü’l-Mearif, 1987. 

Bosworth, C. E. (1968). The Book of Curious and Entertaining İnformation, Edinburg. 

Bridgwater, William – Seymour Kurtz (1963). “Samarkand”, The Columbia Encylopedia, c. 

IV, New York, s. 1877.  

Clavijo (1975). Timur Devrinde Semerkant'a Seyahat, trc. Ömer Rıza Doğrul, İstanbul.  

Çeşmeli, İbrahim (2007). Antik Çağdan XIII. Yüzyıla Kadar Orta Asya ve Karahanlı Dönemi 



Mimarisi, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yay. 

 

399 


 

Çeşmeli, İbrahim (2002).  “Semerkant Şehri’nin Antik Dönemden 19. Yüzyıla Kadar Olan 

Fiziksel Gelişimi”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Yıllığı, sy. 

15, İstanbul, s. 57-90. 

Diyarbekirli, Nejat  (2008).  "İpek Yolu ve Türkler: Sanat, Kültür ve Mimariye Doğu-Batı 

Yolunda Yaptıkları Katkılar", Dünden Bugüne İpek Yolu: Beklentiler ve Gerçekler

s. 15-33, İstanbul: Ötüken Yay.  

Eberhard, W. (1940-1942). “Çin Kaynaklarına Göre Orta ve Garbi Asya Halklarının Mede-

niyeti”, Türkiyat Mecmuası, c. VII-VIII, sy. 1, İstanbul, s. 125-189. 

Frumkin, G. (1970). Archeology in Soviet Central Asia, Leiden. 

Frye, Richard N. (1966). The Heritage of Persia, London: Weidenfeld and Nicolson. 

Gippenreiter, Vadim – Robin Magowan (1990). Fabled Cities of Central Asia: Samarkand 



- Bukhara - Khiva, London: Cassell and Company. 

Günaltay, Şemsettin, Müslümanlığın Çıktığı ve Yayıldığı Zamanlarda Orta Asya’nın Umumi 



Vaziyeti, Ankara ty.  

Hattox, Ralph (1989). “Samarkand”, Dıctionary of the Mıddle Ages, c. X, New York, s. 640-

641,  

Heyd, W. (1975). Yakın Doğu Ticaret Tarihi, çev. Enver Ziya Karal, Ankara: Türk Tarih 



Kurumu Yay. 

İbn Havkal, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Havkal (ö. 367/977 den sonra), Sûretü’l-arz, nşr. 

Kramers-Johannes Heind, Leiden 1938. 

 

İbnü'l-Esir, İzzüddîn Ebû’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Muhammed b. Abdilkerîm el-Cezerî 



(ö. 630/1232), el-Kâmil fî’t-Târih, nşr. Carolus Johannes Tornberg, I-XIII, Beyrût: 

Dâru Sadr, 1965. 

İbnü’l-Fakîh, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. İshâk el-Hemedânî (ö. 300/913’den 

sonra),  Kitâbü’l-Büldân, thk. Yusuf el-Hâvî, Beyrût 1996. 

İstahrî,  Ebû  İshâk  İbrâhim  b.  Muhammed  el-Fârisî  el-Kerhî  (ö.  346/957),  Mesâlikü’l-

memâlik, nşr. M. J. De Goeje, Leiden 1967.  

İzgi, Özkan (1984). "Çin ile Batı Arasında İpek Yolları (VIII. Yüzyıla Kadar)" Hacettepe 



Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, c.II, sy. 1,  Ankara. 

Kanar, Mehmet (1993). Büyük Farsça Türkçe Sözlük, İstanbul: Birim Yay. 

Kazvînî, Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd (ö. 682/1283), Âsâru’l-Bilâd ve Ahbâru’l-

‘İbâd, Beyrût ty.  

Kitapçı, Zekeriya (1995). Yeni İslâm Tarihi ve Türkler, Konya.  

Kitapçı, Zekeriya (1983). “İslâmiyetin Asya Türk Medeniyetinin Beşiği Semerkant ve Ha-

valisinde İlk Yayılışı”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sa. 25, s.109-135. 

Knobloch, Edgar (1972). Beyond the Oxus (Archaeology, Art, Architecture of Central Asia), 

London.  

Law,  David  A.  (1992).  From  Samaria  to  Samarkand:  The  Ten  Lost  Tribes  of  İsrael

Amerika. 

Lawton, John (1991). Samarkand and Bukhara,  London. 


 

400 


 

Lewis, Bernard (1979). Tarihte Araplar, trc. Hakkı Dursun Yıldız, İstanbul. 

Lıgeti (1986). Bilinmeyen İç Asya, çev. Sadrettin Karatay, Ankara: Türk Dil Kurumu Yay. 

Mc Govern, William M. (1939). The Early Empires of Central Asia, North Carolina.  

Mori, Masao (1984). “Soğdluların Orta-Asya’daki Faaliyetleri”, Belleten, c. XLVII, sa. 185 

(1983), Ankara, s. 339-351.  

Mukaddesî,  Ebû  Abdillâh  Muhammed  b.  Ahmet  b.  el-Benâi  el-Beşârî  (ö.  380/990),  Ah-

senü’t-Tekâsîm fî Ma’rifeti’l-Ekâlîm, thk. Muhammed Mahzûm, Beyrût 1987.  

Muminov, M. I. (1969). İstoriya Samarkanda, c. I, Taşkent. 

Nerşahî, Ebû Bekr Muhammed b. Ca‘fer (ö. 348/959), Târîhu Buhârâ, Farsça’dan Arapça’ya 

trc. ve thk. Emîn Abdülmecîd Bedevî – Nasrullâh Mübeşşir et-Tırâzî, Kâhire 1965.  

Nesefî, Necmüddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed (ö. 537/1142), el-Kand fî Zikr-i Ulemâ-

i Semerkand, thk. Nazar Muhammed el-Fâryâbî, Suudi Arabistan 1991. 

Nüveyrî, Şihâbuddîn Ahmed b. Abdülvehhâb (ö. 733/1332),  Nihâyetü’l-Ereb fî Funûni’l- 



Edeb thk. Muhammed Rıf’at Fethullâh - Ali Muhammed el-Becâvî ve arkadaşları, I-

XXVII, Kâhire 1923-1985. 

Ögel, Bahattin (1984). İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu 

Yay. 


Salman, Hüseyin (2008). "658-787 Yılları Arasında İpek Yollarına Hakim Olmak", Dünden 

Bugüne İpek Yolu: Beklentiler ve Gerçekler, s. 147-155, İstanbul: Ötüken Yay.  

Schaeder, H. H. - C. E. Bosworth (1995). “Samarkand”, EI², VIII, Londra, s. 1031-1034.  

Seâlibî,  Ebû  Mansûr  Abdülmelik  b.  Muhammed  en-Nîsâbûrî  (ö.  429/1038),  Letâifü’l-

Maârif, Mısır 1960. 

Strange, Guy Le (1905). The Lands Of The Eastern Caliphate, Londra. 

Strong, Anna Louise (1930). Red Star in Samarkand, New York. 

Şeşen, Ramazan (2008). "İpek Yolunda Buhara-Semerkant-Kaşgar'dan Geçen Ana Yolun 

Önemi", Dünden Bugüne İpek Yolu: Beklentiler ve Gerçekler, s. 65-69, İstanbul: Ötü-

ken Yay.  

Umnyakov, I. – Y. Aleskerov (1972). Samarkand: a guide book, Moskova. 

Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr (ö. 310/922), Târîhu’r-Rüsûl ve’l-Mülûk, nşr. Mu-

hammed Ebû’l-Fadl İbrâhim, I-XI, Kâhire: Dârü'l-Maârif, ty. 

Togan, Zeki Velidi (1981). Umumi Türk Tarihine Giriş,  İstanbul. 

Yâkût el-Hamevî, Şihâbuddin Ebî Abdillâh Yâkût b. Abdillâh el-Hamevî er-Rûmî el-Bağ-

dâdî (ö. 629/1229), Mu’cemü’l-Büldân, I-V, Dâru’s-Sâdır, Beyrût ty. 

Zehebî,  Ebû  Abdillâh  Şemseddîn  Muhammed  b.  Ahmed  (ö.  748/1347),  Siyeru  A‘lâmi’n-

Nübelâ’, thk. Şuayb Arnavud - Hüseyin Esed ve Arkadaşları, I-XXV, Beyrût 1990. 

 


 

401 


 

KÜLTÜR TARİHİMİZ AÇISINDAN KALKANDELEN VE  

KALKANDELEN DOĞUMLU DİVAN ŞAİRLERİ 

 

Araş. Gör. Şerife ÖRDEK 



Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi 

serifeordek@nevsehir.edu.tr 

 

ÖZET 

Osmanlı Devleti, ortak bir ideal doğrultusunda bir araya 

gelmiş farklı etnik ve kültürel grupların oluşturduğu bir medeni-

yettir. Her bölgede olduğu gibi Balkan topraklarında yetişen şair-

lerin  ve  diğer  önemli  şahsiyetlerin  de  bu  kültür  ve  medeniyete 

yaptıkları katkılar edebiyat tarihimiz açısından çok önemlidir. 

Çok eski tarihlerden beri Türk kültür merkezlerinden biri 

olarak öne çıkan Kalkandelen, kültürel anlamda Balkan coğraf-

yasında yetiştirdiği şairlerle dikkate değerdir. Bâlî, Fakîrî, Kâşifî, 

Muîdî,  Nâlî, Remzî, Sa’îd, Sâidî, Sücûdî,  Tulû’î ve Reşid  Âkif 

Paşa divan şiirine önemli katkıları olan Kalkandelen doğumlu şa-

irlerdir.  

Bu çalışmada, şuarâ tezkirelerinde zikredilen Kalkandelen 

doğumlu şairler hakkında bilgi verilerek Kalkandelen’in bir kül-

tür merkezi olarak üstlendiği görev anlatılmaya çalışılacaktır. 

 

0.



 

Giriş 

Balkanlar,  Avrupa’nın  güneydoğusunda  yer  alan  bir  yarımada  olup  tarihin  çok 

eski dönemlerinden beri Türklerin de yoğun olarak yaşadığı yörelerden biridir. Osmanlı 

Devleti  tarafından  tamamen  fethi  Sultan  II.  Murat  devri  (1421-1444)  ve  Fatih  Sultan 

Mehmet devrinde (1444-1446) gerçekleştirilen Makedonya şehirlerinin önemli bir kısmı 

14.  yüzyılın  ikinci  yarısından 20.  yüzyılın  ikinci çeyreğine kadar  gerekli olan mimarî, 

dinî, sosyal ve edebî yapılarıyla Osmanlı kültür coğrafyasının önemli birer kültür merkezi 

haline gelmişlerdir.  

Osmanlı kültür coğrafyasına bakıldığında edebiyat tarihimize katkıda bulunan şa-

irlerin büyük bir bölümünün Balkanlardaki şehirlerde doğduğu görülmektedir (İsen 2001: 

7). Makedonya sınırlarında yer alan şehirlerin de yetiştirdiği şairlerle divan şiirine olan 

katkısı azımsanmayacak derecededir.  



 

402 


 

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü adlı şair ve yazarların biyografilerini modern bi-

yografi anlayışına göre ele alan projenin son verileri incelendiğinde bugünkü Makedonya 

sınırları içerisinde yer alan Üsküp (26), Manastır (35), Kalkandelen (11), Debre (2), İştip 

(8), Ustrumca (3) ve Köprülü (1) gibi şehirlerin toplam 86 divan şairi yetiştirdiği görül-

mektedir. Bu şehirler yetiştirdikleri birbirinden önemli divan şairiyle şuara tezkiresi ya-

zarlarının dikkatini çekmişler ve bu yazarların eserlerine konu olmuşlardır.  

Bu çalışmada yetiştirdiği şair ve önemli şahsiyetler açısından Osmanlının önemli 

kültür merkezlerinden biri olan Kalkandelen’den kısaca söz edildikten sonra bu şehirde 

doğmuş divan şairleri ele alınacaktır.  

 

1.

 

Tarihî Kaynaklarda Kalkandelen 

Makedonya’nın kuzeybatısında yer alan şehrin Osmanlının fethinden önceki adı 

Tetova’dır.  Bu  şehir,  1476’dan  sonraki  belgelerde  Türklerin  verdikleri  Kalkandelen 

adıyla zikredilmektedir (Nureski 2014: 82). Üsküp’ün 42 km. batısında, Şar dağları ile 

Suha Gora dağları arasında bulunan Polog vadisinde yer alır  (Aruçi 2001: 262). Make-

donya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Enstitüsü’nün son verilerine göre toplam 86.580 nü-

fusa sahiptir. Ülkenin üçüncü büyük şehri olan Kalkandelen’de günümüzde 20.053 Ma-

kedon, 60.886 Arnavut, 1.882 Türk, 2.357 Roman, 15 Ulah, 604 Sırp, 156 Boşnak, ve 

diğerleri (627) yaşamaktadır

1



Kalkandelen, 14.  yüzyılın ikinci  yarısının sonlarında Osmanlı Türklerinin eline 

geçmiştir. 1455 tarihli maliye defterlerinde köy ve pazar yeri olarak zikredilmesinin ya-

nında şehir olarak da zikredilmektedir. Evliyâ Çelebi’nin Seyahatnâmesinde yer almayan 

Kalkandelen’i Kâtip Çelebi, Cihânnümâ adlı eserinde şöyle anlatır; Üsküb’den garb ve 



şimâl  tarafında  Şâr-dağı  dimekle  mâruf  ve  meşhûr  cebel  şarkîsinde  bir  kasaba  ve 

kazâdur. İstanbul’dan 17 günde varılur. Ve nehr-i Vardar Kalkandelen kurbundan çıkup 

cereyân ider. Ve cevânibi Üsküb ve Kırçova ve kazâları vâki olmışdur (Kâtip Çelebi 1971: 

89).  


                                                 

1

 http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf. 



 

403 


 

Osmanlının  önemli  kültür  merkezlerinden  biri  olan  Kalkandelen’i  16.  yüzyılın 

tezkire yazarlarından Âşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ adlı eserinde yer alan Fakîrî mad-

desinde  şu cümleyle ifade etmektedir; Hayli murg-ı ma’ânî şikâr ider şehbâz-tab şâ’irleri 



kopar meşhûr yuvadur (Kılıç 2010: 1213). Âşık Çelebi’nin bu ifadesinden o dönemde 

Kalkandelen’in güzel şiirler yazan yetenekli şairlerin yetiştiği önemli bir kültür merkezi 

olduğu anlaşılmaktadır.  

Djuneis Nureski, Osmanlı Kaynaklarına Göre Kültür Merkezi Konumundaki Ma-



kedonya Şehirleri ve Özellikleri adlı çalışmasında Kalkandelen’in yetiştirdiği 6 divan şa-

iri olduğundan söz eder. Ancak incelenen biyografi kaynaklarında Kalkandelen doğumlu 

11 divan şairi olduğu tespit edildi. Bunlar; Bâlî, Fakîrî, Kâşifî, Muîdî, Nâlî, Remzî, Sa’îd, 

Sâidî, Sücûdî, Tulûî ve Reşid Âkif Paşa’dır. Ayrıca incelemeler sonrasında bu şehirde 

doğmuş  Osmanlı  Devleti’ne  hizmet  etmiş  önemli  şahsiyetlerin  varlığı  da  tespit  edildi. 

Âkif Mehmed Paşa, Receb Paşa, Receb Rüşdî Efendi ve Ruhî Mustafa Efendi tespit edi-

lebilen şahsiyetlerden bazılarıdır.  

 

2.



 

Kalkandelen Doğumlu Divan Şairleri 

 

2.1.Bâlî, Kalkandelenli Bâlî Çelebi 

15. yüzyıl şairlerindedir. Şuara tezkirelerine göre Rumelilidir. Bu konuda ayrıntılı 

bilgi veren Latîfî, tezkiresinde şairin bir beytinden yola çıkarak Kalkandelenli olduğunu, 

Ahdî ise aynı bölgedeki Göllikesriye şehrinden olduğunu belirtir. Başlangıç düzeyinde 

bir eğitim aldığı ve Farsça öğrendiği bilinmektedir. Tımar sahibidir. Divan mensuplarının 

ve dönemin ileri gelenlerinin hizmetinde buluduğu ve onlarla yakınlık kurduğu bilinmek-

tedir. Sultân I. Selîm devrinde (1512-1520) vefat etti. Bâlî’nin eser kaleme alıp almadı-

ğına dair günümüze bir bilgi mevcut değildir. Halep ve Şam’ın fethi üzerine yazdığı ta-

rihler vardır. “Sultân Selîm şuvey şuvey” tarihini Arap diyarının fethi için düşürmüştür. 

Bâlî, her ne kadar döneminin meşhur şairlerinden olmasa da hoş ve şirin manzumeleri ve 

beğenilen sözleri vardır. Ancak tezkire yazarı Ahdî, Bâlî’yi görünüşü ve tavrı itibariyle 

Rumeli  delilerine  benzetmektedir  (Canım  2000:  185-186,  Demir  2014:  isimlersoz-

lugu.com, Kurnaz-Tatcı 2001: 87, Kutlar-Çakır-Koncu 2012:104-105, Riyâzî (yty.: 35v.), 

Sungurhan 2008: 31, Sungurhan 2009: 172, Solmaz 2005: 115-116). 



 

404 


 

Bâgun güli vü sünbüli serv ü benefşesi 

Yâri gelür diyü kodılar gözci nergisi 

 

Aldı haber sabâdan ü döndi göz eyledi 



Ya’nî gelür o gözleri âhû kesün sesi 

 

Müştak imiş benefşe ki pâyuna yüz süre 



Miskînün uymış çemen içinde sinmesi 

 

Bâlî nice halâs ola kaplân-ı ‘ışkdan 



Çünkim irişdi tenden öte câna pençesi (Sungurhan 2009: 172) 

 

2.2.Fakîrî 

16. yüzyıl şairlerinden olup Kalkandelenlidir. Edebiyatımızda Fakîrî mahlasını ta-

şıyan dört şairden biridir. Riyâzî, Fâkirî’nin meşrebinde “fakr u fenâ” emareleri olduğu 

için şairin bu mahlası seçtiğini söyler. Hakkında bilgi veren kaynaklar yoksul ama gönlü 

zengin bir kişi olduğundan söz eder.  

Sicill-i Osmânî’de şairin Kânûnî dönemi (1520-1566) ortalarında vefat ettiği an-

cak Latîfî ve Riyâzî Tezkiresi’nde Sultân Selîm devrinde (1566-1574) vefat ettiğini be-

lirtilir. Bu ikilem aynı yüzyılda ve aynı bölgede yaşamış, aynı mahlası kullanan iki şairin 

var olduğunu düşündürmektedir. Çünkü iki Fakîrî’nin biyografisi  sadece vefat  tarihle-

rinde değil başka hususlarda da farklılık göstermektedir. Kalkandelenli Fakîrî’nin mesle-

ğine dair net bir bilgi elde olmamasına rağmen Latîfî Tezkiresi’ndeki Fakîrî’nin Budin’in 

yeni  fethedildiği  sırada  Rumeli’nde  “bazen  imamlık,  bazen  hatiplik,  bazen  remmallık, 

bazen tabiplik” yaptığını söylemektedir.

 

Ancak, bu bilgi, meseleyi daha da karmaşık hâle 



getirmektedir. Zira Budin 13 Zilkade 932 (22 Ağustos 1526) tarihinde Kanunî Sultan Sü-

leyman  tarafından  fethedilmiştir.  Buna  rağmen  Latîfî  Tezkiresi’nde  Sultân  Selîm  dev-

rinde  (1566-1574)  vefat  ettiği  kaydının  bulunması  nüshaların  istinsahında  “Süleymân” 

kelimesinin “Selîm” olarak yazılmasıyla ortaya çıkan ve sonradan yaygınlaşan bir hata 

olması ihtimalini düşündürmektedir.

 

Bununla birlikte, şairin kendisiyle ilgili bilgi veren 



biyografi kaynaklarda bahsedilen Risâle-i Ta’rîfât’ından ve diğer eserinden Latîfî’de söz 

 

405 


 

edilmemesi, verilen şiir örneklerinin benzeşmemesi gibi farklılıklar da göz önüne alındı-

ğında iki Fakîrî’nin ayrı şairler olması ihtimali daha da güçlenmektedir.  

Şairin  941/1534  yılında  yazıp  Kânûnî  Sultân  Süleymân’a  sunduğu  Risâle-i 



Ta’rîfât adlı bir eseri vardır. Bu eser mefâîlün mefâîlün feûlün kalıbında yazılmış bir mes-

nevidir. Çeşitli devlet görevlisi, ticaret erbabı ve sanatkâr tipleri şehrengîz üslubunda 159 

fasıl içinde kısaca tarif edilmektedir. Ayrıca şairin, İstanbul tavsifi ve 43 gencin nitelen-

mesinden oluşan Şehrengîz-i Fakîrî, insanlar, hayvanlar ve diğer çeşitli konularda yakla-

şık 35 anekdotun yer aldığı Letâif ve feûlün feûlün feûl kalıbında yazılmış 101 beyitten 

oluşan tasavvufî bir mesnevî olan Sâkînâme adlı eserleri vardır (Akbayar 1996: 509, Ca-

nım 2000: 440, İsen 1999: 165, Kılıç 2010: 1213, Köksal 2013: isimlersozlugu.com, Kur-

naz-Tatcı 2001:  781, Riyâzî  (yty.:  107), Sungurhan 2008, Sungurhan 2009:  180, Sâmî 

1413: 3417).  

Der Vasf-ı Şuarâ 

 

Nedür şâ’irlerün bildün mi hâlin 



Ögüp her dil-berün zülfi vü hâlin 

 

Kimin dâm eyleyüp kimini dâne 



Tolaşup geh dehân ü geh miyâna 

 

İderler yok yire dürlü makâlât 



Netîce çıkmaz illâ ki hayâlât (Kılıç 2010: 1213) 

 

2.3.Kâşifî, Mehmed Kâşif Efendi 

18.  yüzyıl  şairlerindendir. Kalkandelenlidir.  Asıl  adı  Mehmed  olan  şair Kâşifî 

mahlasını kullandı.  Derviş görünümlü, arif bir kişidir. Tezkire yazarı Râmiz, Sultân I. 

Mahmûd devrinde şiir yazmaya başladığını ve şairler arasında önemli bir yere sahip ol-

duğunu belirtir (Erdem 1994: 250-251, Kurnaz-Tatcı 2001: 838, Tan 2014: isimlersoz-

lugu.com).  

2.4.Muîdî 

16.  yüzyıl şairlerinden olup  Kalkandelenlidir. Asıl  adı  bilinmeyen şairin Muîdî 

mahlasını  seçmesi  hususunda  kaynaklarda  farklı  bilgiler  mevcuttur.  Kimi  kaynaklarda 


 

406 


 

Muîdzâde diye bilinen bir kişinin oğlu olduğu için, kimilerinde Zenbilli  Ali Çelebi’ye 

muîd olduğu için, kimilerinde de babası muîd olduğu için bu mahlası aldığı iddia edil-

mektedir (Köksal 2014: isimlersozlugu.com). Medrese eğitimini tamamladıktan sonra ka-

zasker Mîrîm Çelebi’den mülazım oldu. II. Bayezid devrinde (1481-1512) müderrislik 

yaptı. Hacca gittikten sonra Mısır’da ikamet etmeye başladı ve orada beytü’l-mâl kâtibi 

olarak  görev  yaptı.  Mehmed  Süreyyâ’ya  göre  Kânûnî  devrinde  (1520-1566),  Nâil  Tu-

man’a göre 994/1585/86 tarihinde Mısır’da öldü ve aynı yerde medfundur.  

Muîdî, tezkirelerde sade ve açık bir dille eserler yazan orta derecede bir şair olarak 

değerlendirilmektedir. Ahdî, şairin özellikle murabba’, muaşşer, tahmis ve tesdis tarzında 

beğenildiğini  söyler.  Latîfî  ise  şiirlerinden  takdirle  bahsetmez.  Nazire  mecmualarında 

çokça şiirinin yer alması Muîdî’nin devrinde gördüğü ilgi ve kabulün de bir işareti sayılır. 

Şairin Pervâne Bey Mecmuası’nda 59, Edirneli Nazmî’nin Mecma’u’n-nezâ’ir’inde ise 

61 şiiri bulunmaktadır (Köksal 2014: isimlersozlugu.com). 

Şairin, 120 varaktan oluşan bir divanı vardır. Ayrıca Miftâhü’t-teşbîh adlı eserin 

de Kalkandelenli Muîdî’ye ait olabileceğini İsmail Erünsal belirtmektedir. Bu eser teşbîh 

sanatı hakkında bilgi veren bir risaledir. Eser belâgata dair yazılan en eski kitaplardan biri 

olması bakımından önemlidir. Kaynaklardaki bilgiye göre Muîdî aynı zamanda Hamse 

sahibidir. Latîfî, tezkiresinde Cevâb-ı Penç Genc’i ve kütüb-i seb’ası olduğundan söz et-

mektedir. Bu ifadeden yedi eseri olduğunu, bunların beşinin Nizâmî’nin Penç Genc’ine 

nazire olarak yazıldığı anlaşılmaktadır. Husrev ü ŞîrînVâmık u AzrâŞem’ ü Pervâne ve 

Gül ü Nevrûz mesnevileri kaynaklarda ismi geçen eserleridir. Latîfî’nin sözünü ettiği Kü-

tüb-i Seb’a’sının geri kalanlarının adları bilinmemektedir (Akbayar 1996: 1111, Canım 

2000, İsen 1999: 315, Kılıç 2010: 824, Kurnaz-Tatcı 2000: 221-222, Kurnaz-Tatcı 2001: 

969, Riyâzî (yty.: 123), Sâmi 1311: 4335, Solmaz 2005: 282, Sungurhan 2008: 191, Sun-

gurhan 2009: 300, Köksal 2014: isimlersozlugu.com). 

Sînemüñ her cânibi kim pür-cüdâlık dâgıdur 

 Lale-i derd ile zeyn olmış mahabbet dagıdur 

  

 Mest ü rüsvây oldugum ayb itme sûfî kim yine 



 Tâze gül devrânı zâr u mübtelâlık çagıdur 

  

 Cân halâs itmek olur mı ışk meydânında kim 



 

407 


 

 Âteş-i âhum yalıñ yarıklu dilsüz yagıdur 

  

 Göz bıñarında akup yaşum dükenmezse n’ola 



 Kimse kandan geldügin bilmez belâ ırmagıdur 

  

 Kaddüñ üzre ârızuñ ey hûr-ı gül-ruh fi’l-mesel 



 Sidre üstinde açılmış tâze cennet bâgıdur 

  

 Kimse rahm itmez ölürsem ben garîb üftâdeye 



 Aglayup yanan hemîn eşkümle bagrum yagıdur 

  

 Dîde mülkinde Mu’îdî kondı sultân-ı hevâ 



 Her habâb-ı eşküm anuñ bir kızıl otagıdur (Köksal 2012: 620-621) 


Download 3.66 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   46




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling