I. uluslararasi


Download 3.66 Mb.
Pdf ko'rish
bet32/46
Sana01.12.2017
Hajmi3.66 Mb.
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   46

1314 (1896 / 1897 ) 

1315 (1897 / 1898 ) 

 

ER-



KEK 

KADIN 


TOP-

LAM 

ERKEK  KADIN 



TOP-

LAM 

BURSA 


65.270 

66.313 


131.583 

64.422 


65.433 

129.855 

ATRANOS 


19.826 

20.171 


39.997 

20.339 


20.548 

40.887 

GEMLİK 


11.422 

10.407 


21.819 

11.911 


10.207 

22.118 

KİRMASTI 

18.722 

16.938 


35.660 

22.435 


20.335 

42.770 

MİHALİÇ 


22.148 

20.272 


42.420 

18.818 


16.905 

35.723 

MUDANYA 


9.021 

8.374 


17.395 

9.053 


8.409 

17.462 

PAZAR-


KÖY 

11.133 


10.345 

21.478 

11.323 


10.513 

21.836 

TOPLAM 


157.542  152.820 

310.362 

158.301  152.350 

310.651 

 

 



1317 (1899 / 1900 ) 

1318 ( 1900 / 1901 ) 

 

 



ERKEK  KADIN 

TOP-

LAM 

ER-


KEK 

KA-


DIN 

TOPLAM 

BURSA 




125.456 



133.232 



ATRANOS 



42.727 



43.021 

GEMLİK 




22.669 



22.941 



KİR-

MASTI 




44.091 



43.810 



MİHALİÇ 



37.038 



30.188 

MU-


DANYA 



17.894 



18.173 

PAZAR-


KÖY 



26.877 



30.344 

TOPLAM 




316.752 



321.709 



 

 


 

357 


 

 

1319 (1901 / 1902 ) 



1321 ( 1903 / 1904 ) 

 

 



ERKEK

  KADIN 


TOP-

LAM 

ER-


KEK 

KA-


DIN 

TOPLAM 

BURSA 




136.232 



138.578 



ATRANOS 



42.975 



43.125 

GEMLİK 




23.156 



23.170 



KİRMASTI 



44.399 



44.680 

MİHALİÇ 




31.244 



31.312 



MUDANYA 



18.193 



18.850 

PAZARKÖY 



31.206 





31.083 

TOPLAM 





327.405 



330.798 

 

 



 

1324 ( 1906 / 1907 ) 

1325 ( 1907 / 1908 ) 

 

 



ERKEK

  KADIN 


TOP-

LAM 

ER-


KEK 

KADIN 


TOP-

LAM 

BURSA 


69.341 

68.312 


137.653 

68.960 


68.939 

137.899 

ATRANOS 


23.128 

22.576 


45.704 

23.128 


22.576 

45.704 

GEMLİK 


13.186 

11.855 


25.041 

13.329 


11.898 

25.227 

KİRMASTI 

29.116 

27.000 


56.116 

29.116 


27.000 

56.116 

MİHALİÇ 


18.496 

16.743 


35.239 

18.496 


16.743 

35.239 

MUDANYA 


12.650 

11.465 


24.115 

12.708 


11.525 

24.233 

PAZARKÖY 

17.447 

15.950 


33.397 

17.447 


15.950 

33.397 

TOPLAM 


183.364  173.901 

357.265 

183.184  174.631 

357.815 

*Toplamlara ecnebi (yabancı ) nüfus dâhil edilmiştir. 

 

Tablo No:5 Bursa Merkez ve Merkeze Bağlı Köylerin Cinsiyete Dayalı Toplam 



Nüfusu

27

 



YIL 

NÜFUS 

HİCRİ  MİLADİ 

ER-

KEK 

KADIN 

TOP-

LAM 

1306 


1888/1889  59.167 

55.876 


115.043 

1311 


1893/1894  61.540 

62.520 


124.060 

1312 


1894/1895  60.927 

60.492 


121.419 

1313 


1895/1896  63.366 

62.704 


126.070 

1314 


1896/1897  65.270 

66.313 


131.583 

1315 


1897/1898  64.422 

65.433 


129.855 

1317 


1899/1900 



125.456 

1318 


1900/1901 



133.232 

                                                 

27

 Hudâvendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi, Matbaa-i Vilâyet, 1303, s.72; 1306, s.92; 1310, s.311, 1311, s.314; 



1312, s.370, 1313, s.136; 1314, s.420, 1315, s.314; 1317, s.346; 1318, s.338; 1319, s.350; 1321, s.368; 

1324, s.606, 1325, s.68. 

 


 

358 


 

1319 


1901/1902 



136.232 

1321 


1903/1904 



138.536 

1324 


1906/1907  69.341 

68.312 


137.653 

1325 


1907/1908  68.960 

67.939 


136.899 

YALNIZ BURSA ŞEHİR MERKEZİ 

1303 


1885/1886  27.463 

25.794 


53.257* 

1310 


1892/1893  37.627 

39.076 


76.703 

1313 


1895/1896  30.795 

30.268 


61.063 

1314 


1896/1897  32.699 

33.877 


66.576 

1315 


1897/1898  31.043 

32.233 


63.276 

*Yabancı (Ecnebi) nüfusu tespit edilemediği için dâhil edilmemiştir. 

Tablo No:5 ile Grafik No:2 ve 3’de Bursa merkez ve merkeze bağlı köylerin cin-

siyete dayalı sayısal bilgileri verilmiştir. Bu bilgiler, kadın ve erkek nüfus arasında den-

geli bir nüfus dağılımının olduğunu göstermektedir. 

Grafik No: 2 Bursa Merkez ve Merkeze Bağlı Köylerin Cinsiyete Dayalı Toplam Nüfusu* 

 

*Tablo No:5’de verilmiş olan verilere göre hazırlanmıştır. 



**1303  (1885/1886),  1310  (1892/1893),  1311(1893/1894),  1312  (1894/1895), 

1313  (1895/1896),  1314  (1896/1897),  1315  (1897/1898),  1317  (1899/1900),  1318 

(1900/1901), 1319 (1901/1902), 1321 (1903/1904), 1324 (1906/1907). 

 

Grafik No: 3 Bursa Merkez Nüfusun Cinsiyete Göre Dağılımı* 



0

20000


40000

60000


80000

100000


120000

140000


160000

YI

L



1306

1311


1312

1313


1314

1315


1317

1318


1319

1321


1324

1325


ERKEK

KADIN


TOPLAM

 

359 


 

 

*Tablo No:5’de verilmiş olan verilere göre hazırlanmıştır. 



** 1303 (1885/1886), 1310 (1892/1893), 1313 (1895/1896), 1314 (1896/1897), 

1315 (1897/1898). 

Tablo No: 6 

Bursa Merkez ile Merkeze Bağlı Köylerin Müslim, Gayrimüslim ve Yabancı Nüfus Top-

lamı

28

 



HİCR

İ 

MİLADİ 

MÜSLÜ-

MAN 

GAYRİMÜS-

LİM 

YABANCI  TOPLAM 

1311 


1893/1894 

91.129 


31.868 

1063 


124.060 

1312 


1894/1895 

88.764 


31.384 

1271 


121.419 

1313 


1895/1896 

91.729 


33.070 

1271 


126.070 

1314 


1896/1897 

97.608 


32.704 

1271 


131.583 

1315 


1897/1898 

97.161 


32.694 

129.855 



1317 

1899/1900 

92.506 

32.950 


125.456 


1318 

1900/1901 

99.859 

33.373 


133.232 


1319 

1901/1902 

101.180 

35.052 


136.232 


1321 

1903/1904 

103.738 

34.798 


138.536 


1324 

1906/1907 

101.913 

35.740 


137.653 


YALNIZ BURSA ŞEHİR İÇİ MAHALLELER 

 

1303 



1885/1886 

38.172 


15.085 

53.257 



1310 

1892/1893 

59.302 

16.150 


1251 

76.703 


1313 

1895/1896 

44.062 

15.730 


1271 

61.063 


1314 

1896/1897 

49.941 

15.364 


1271 

66.576 


1315 

1897/1898 

48.053 

15.223 


63.276 


*Yabancı (Ecnebi) nüfusu tespit edilemediği için dâhil edilmemiştir. 

                                                 

28

 Hudâvendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi, Matbaa-i Vilâyet, 1303, s.72; 1310, s.311, 1311, s.314; 1312, s.370, 



1313, s.136; 1314, s.420, 1315, s.314; 1317, s.346; 1318, s.338; 1319, s.350; 1321, s.368; 1324, s.606. 

0

10



20

30

40



50

60

70



80

90

YIL



1303

1310


1313

1314


1315

ERKEK


KADIN

TOPLAM


 

360 


 

Tablo No:6 ve ona bağlı olarak hazırlanmış olan Grafik No:4 ve 5’e göre; yıllar 

içinde Müslim-gayrimüslim nüfusunda genel olarak düzenli bir artış gözlenmektedir. Bu-

nunla beraber, iki grup arasında üçte birlik oranın korunmuş olması ilginç bir detaydır. 

Bursa şehir merkezinde nüfusun inişli-çıkışlı bir seyir izliyor olması, Bursa’ya gelen göç-

menlerin,  kalıcı  ikametgâhlarına  gönderilmeden  önce  şehir  merkezinde  geçici  olarak 

iskâna tabi tutulmuş olmalarının bir etkisi şeklinde yorumlanabilir. 

Grafik No: 4 Bursa Merkez ile Merkeze Bağlı Köylerin Müslim, Gayrimüslim ve 

Yabancı 

Nüfus Toplamı* 

 

 * Tablo No:6’daki verilere göre hazırlanmıştır. 



** 1311 (1893/1894), 1312 (1894/1895), 1313 (1895/1896), 1314 (1896/1897), 

1315  (1897/1898),  1317  (1899/1900),  1318  (1900/1901),  1319  (1901/1902),  1321 

(1903/1904), 1324 (1906/1907). 

 

Grafik No: 5 Bursa Merkez Nüfusun Müslim, Gayrimüslim ve Yabancı Toplamı* 



 

0

20



40

60

80



100

120


140

160


YIL 1311 1312 1313 1314 1315 1317 1318 1319 1321 1324

MÜSLÜMAN


GAYRİMÜSLİM

YABANCI


TOPLAM

0

10



20

30

40



50

60

70



80

90

YIL



1303

1310


1313

1314


1315

MÜSLÜMAN


GAYRİMÜSLİM

YABANCI


TOPLAM

 

361 


 

*Tablo  No:6’daki  verilere  göre  hazırlanmıştır.    **  1303  (1885/1886),  1310 

(1892/1893). 

Vilȃyet Nüfusunun Toplumsal Tabakalar İçindeki Dağılımı 

 Hudâvendigâr Vilâyeti’nde Müslümanların dışında pek çok etnik yapı bulunmak-

tadır. Bu yapının genel bir görünümü Tablo No:7 ve Grafik No:6 da verilmiştir. 

Tablo No:7 Hudâvendigâr Vilâyeti’nin Genel Nüfus Yapısı 

29

 

 



Cemaat İsmi 

TOP-

LAM 

ER-

KEK 

KA-

DIN 

İslam 


826.977 

420.191  406.786 

Rum 

61.751 


32.498 

29.253 


Ermeni 

49.020 


26.891 

22.129 


Yahudi 

2559 


1326 

1233 


Katolik 

1960 


982 

978 


Protestan 

581 


271 

310 


Bulgar 

429 


259 

170 


Latin 

10 




TOPLAM 

943.287 

482.424  460.863 

Yabancı (ecnebi) 

ile uyruğu belli ol-

mayan 

1723 


1012 

711 


GENEL TOP-

LAM 

945.010 


483.436  461.574 

 

 

    Grafik No: 6 Hudâvendigâr Vilâyeti’nin Genel Nüfus Yapısı* 

 

Tablo No:7’de verilmiş olan verilere göre hazırlanmıştır. 

                                                 

29

 Hudâvendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi, Def’a 16 ve 17, Matbaa-i Vilâyet, 1306, s.94. 



0

200


400

600


800

1000


1200

1400


1600

1800


2000

İsla


m

Ru

m



Erm

en

i



Bu

lga


r

Ka

tol



ik

Ya

hu



di

Pro


test

an

La



tin

TO

PL



AM

Ya

ba



ncı

 (e


cn

eb

i) 



GE

NE

L T



OP

LA

M



Toplam

ERKEK


KKADIN

 

362 


 

 

 Tablo No:7 ve Grafik No:6’da görüldüğü üzere, vilâyet genelinde ve Bursa’da en 

az sekiz etnik ve dini yapı bir arada bulunmaktadır. Cemaat nüfuslarına büyüklük açısın-

dan bakıldığında, vilâyet genelinde en çoktan en aza sıralama şu şekilde oluşmaktadır: 

Müslümanlar, Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Katolikler, Protestanlar, Bulgarlar ve La-

tinler. Bu cemaat gruplarından nüfusları binin altında olan Protestan, Bulgar ve Latinler 

çıkarıldığında, vilâyetin beş etnik ve dini yapı üzerinde şekillendiği görülmektedir. 

 1324 (1906/1907) yılı Hudâvendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi’nde yer alan veriler de-

ğerlendirildiğinde; vilâyet genelinin % 84,54’ü Müslüman, % 9,84’ü Rum, % 4,66’sı Er-

meni, % 0,13’ü Katolik, % 0,08’i Protestan, % 0,29’u Bulgar, % 0,09’u Kazak, % 0,25’i 

Musevi, % 0,09’u Kıpti, % 0,03’ü Ecnebidir (Yabancı) 

30

. Vilâyet sâlnâmeleri göz önünde 



bulundurularak şehrin nüfus yapısı incelendiğinde, Müslüman ve gayrimüslimlerden olu-

şan bir sosyal yapının varlığı görülmektedir. Şehrin yöneticileri ve şehir adına söz söyle-

yenler; memur, ulema, asker ve esnaftan oluşan Müslüman unsurlardı. Kısaca  yönetim 

erki  Müslümanların  elindeydi.  Şehrin  ekonomik  gücü;  Rum,  Ermeni  ve  Musevilerden 

oluşan gayrimüslimlerdeydi. Dolayısıyla XIX. yüzyıl, ekonomik güç ile yönetim gücü-

nün rekabeti ile geçmiştir denilebilir. 



 

 a) Müslümanlar 

 Şehrin asli unsurunu oluşturan Müslümanlar, nüfus açısından en kalabalık cemaat 

grubudur. Bursa şehrine ait nüfus defterleri dikkate alındığında şehirde 1830 yılında; 149 

Müslüman mahallesi, 4961 hane ve 10.185 Müslüman erkek; 1839 yılında 133 Müslüman 

mahallesi, 4761 hane ve 8604 Müslüman erkek; 1844 yılında 4337 hane ve 1853 tarihinde 

de 5127 hane bulunduğu anlaşılmaktadır. Kaplanoğlu, 1830 yılı verilerine aynı oranda 

kadın nüfusunu da ekleyerek, Bursa şehir merkezinde yaklaşık 22 bin Müslüman’ın ya-

şadığını ifade etmektedir

31



Tablo No:8’de Müslüman nüfus ile ilgili sayısal veriler sunulmuştur. 

                                                 

30

 Hudâvendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi, Def’a 33, Matbaa-i Vilâyet, 1324, s.195. 



31

 Raif Kaplanoğlu, 1830-1843 Yılları Nüfus Defterlerine Göre Bursanın Ekonomik ve Sosyal Yapısı

Nilüfer Belediyesi, Bursa, 2013, ss.21-27. 


 

363 


 

Tablo No: 8 Bursa Sancağı’nın Merkez ve Köylerinde Bulunan Müslüman Nüfus

32

 

YIL



** 

BURSA SANCAK 

BURSA MERKEZ 

(MAHALLE-

LER+KÖY) 

BURSA MERKEZ 

(MAHALLELER) 

 

ERKEK 



KADIN 

 TOP. 

ERKEK 


KADIN 

TOP. 

ERKEK 


KADIN 

TOP. 

1303  91.368  86.776  178.14





19.895  18.277  38.172 

1310  * 





29.349  29.953  59.302 

1311  110.86

107.42




218.28

45.202  45.927  91.129  



1312  109.94



105.26




215.21

44.802  43.962  88.764  



1313  111.60



107.22




218.83

46.186  45.543  91.729  22.037  22.025  44.062 

1314  115.54

111.84





227.38

48.818  48.790  97.608  24.669  25.272  49.941 

1315  116.14

112.17





228.32

48.371  48.790  97.161  23.735  24.318  48.053 

1317  * 



230.31





92.506  



  

1318  * 



234.89





99.859  



1319  * 



236.80





101.18



1321  * 




241.12



103.73



1324  * 




259.74



101.91



*Sayısal veri tespit edilememiştir. 

Tablo No:8’deki nüfus bilgileri üç başlık altında toplanmıştır. Öncelikle, şehrin 

bağlı  bulunduğu  sancak  içindeki  konumunun  anlaşılmasına  katkı  sağlaması  açısından, 

sancak nüfusu toplamı verilmiştir. Şehir nüfusu; Bursa’ya bağlı köylerin toplamı ile yal-

nızca  Bursa’nın  mahalleleri  dikkate  alınarak  hesaplanan  iki  ayrı  sütunda  verilmiştir. 

Tablo No: 8,9 ve 10’da yine aynı uygulamaya gidilmiştir. 

                                                 

32

  Hudâvendigâr  Vilâyeti  Sâlnâmesi,  Matbaa-i  Vilâyet,  1303,  s.69,72;  1310,  s.311;  1311,  s.314;  1312, 



s.370, 1313, s.136; 1314, s.420, 1315, s.314; 1317, s.346; 1318, s.338; 1319, s.350; 1321, s.368; 1324, 

s.606. 


**

1303 (1885/1886), 1310 (1892/1893), 1311(1893/1894), 1312 (1894/1895), 1313 (1895/1896), 

1314  (1896/1897),  1315  (1897/1898),  1317  (1899/1900),  1318  (1900/1901),  1319  (1901/1902),  1321 

(1903/1904), 1324 (1906/1907). 



 

364 


 

Bursa merkez nüfusu hakkında, yıllar bazında nüfus bilgilerimiz sınırlı olmasına 

karşılık, nüfustaki iniş ve çıkışlar dikkat çekicidir. Bu durum şehirde bir nüfus hareketli-

liği  yaşandığını  göstermektedir.  Daha  öncede  ifade  edildiği  gibi  muhacirlerin  geçici 

iskânlar ile önce Bursa ve çevresine yerleştirilmiş olması ve daha sonra bir başka bölge-

deki kalıcı iskân bölgelerine gönderilmeleri bu hareketliliği açıklayabilir. 

Tablo  No:8’den  de  anlaşıldığı  gibi  Bursa  Sancağı  genelinde  Müslüman  nüfus, 

1312 (1894/1895) yılı sayılmazsa her yıl artış göstermiştir. Fakat 1312 (1894/1895) yı-

lında Bursa Sancağı’nın genel nüfusu içinde; % -1,4 ve Bursa merkez ve köy toplamında 

%-2.59 oranında Müslüman nüfus azalmıştır. Bu dönemde, başta kolera olmak üzere pek 

çok bulaşıcı hastalığın etkili olduğu bilinmektedir. Bu bilgi, nüfusun azalmasının neden-

leri arasında değerlendirilebilir. Müslüman nüfusun, tüm vilâyet genelinde toplam nüfus 

içindeki yüzdesinin daha fazla olduğunu görüyoruz. Bu bize gayrimüslimlerin daha çok 

şehir  ve  kasaba  merkezlerinde  toplandığını  göstermektedir.  Müslüman  nüfusun  yıllar 

içinde çok küçük iniş-çıkışlar olmasına karşın, nüfus potansiyelini belli bir düzeyde ko-

ruduğu da Tablo No:8’de görülmektedir. 

Tablo No:9’da, Müslüman nüfusun, merkezden köylere doğru gittikçe az da olsa 

azalma eğiliminde olduğunu göstermektedir. Bir başka deyişle, gayrimüslim nüfus şehir 

ve kasaba merkezlerinde biraz daha  yoğundur.  Bu durum, gayrimüslimlerin  genellikle 

ticaret, kuyumculuk ve eğlence sektörü gibi alanlarda etkinlik göstermelerinden kaynak-

lanmaktadır. Müslümanların asıl uğraşı alanları tarım ve hayvancılık olduğu için, kırsal 

alanlarda daha yoğun bir nüfus kitlesine sahiptirler. Müslüman nüfusun vilâyet genelin-

deki toplam nüfus içindeki  yüzdesinin,  yıllar içinde çok küçük oynamalarla neredeyse 

sabit olarak kalması ilginç bir noktadır. Çeşitli dönemlerde Bursa’ya gelen muhacirlerin 

de bu dengeyi bozmamış olması, Osmanlı Hükümeti’nin nüfus dağılımına verdiği önemin 

bir göstergesidir. 

 

 


 

365 


 

Tablo No: 9 Müslüman Nüfusun Toplam Nüfus İçindeki Durumu

33

 

 



 


Download 3.66 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   46




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling