II. asosiy qism


Download 138 Kb.
Sana13.08.2020
Hajmi138 Kb.

Mavzu: O`rta asrlarda Buyuk gumanistlarning

jismoniy tarbiya borasidagi qarashlari.
REJA:

I. KIRISH.

II. ASOSIY QISM

2.1. Taraqqiy etgan feodalizmda jismoniy tarbiya.

2.2. Feodalizmning yemirilish davrida jismoniy tarbiya.

2.3. Garbiy yevropa davlatlarida xukmron sinflar va mexnatkashlarni

jismoniy tarbiya.

2.4. Ilk sotsial utopistlar jismoniy tarbiya to`g`risida.


III. XULOSA.

Adabiyotlar ro`yxati.

Xitoy, Xind, Eron va O`rta Osiyo territoriyasida ilgari paydo bo`lgan davlatlar rivojlanishi bilan birga arab davlatlari, Turkiya, Yaponiya va boshqa yangi davlatlar paydo bo`ldi. O`rta Osiyo mamlakatlarida, Xindiston va yevropada III-VII asrlarda feodal munosabatlar vujudga keldi. Feodal va dehqon keyinchalik krepostnoy sinflar vujudga keldi. Dastlab feodal davlatlarda Qirol yoki xarbiy boshliq chaqirig`i bilan qurollangan holda yetib kelishgan.

G`arbiy yevropa eng yirik Franklar davlati edi. Frank qo`shinlari doimiy drujinalardan va dehqonlar lashkaridan iborat edi. Xar yili xarbiy ko`riklar o`tkazilar, og`ir qurollar - qilichlar. Nayzalar, katta yoylar, palaxmonlar va oyboltalar bilan qurollangan. IX asrda Franklarda otliq ritsarlar kushinni asosini tashkil etgan. Xarbiy quriqlar asta-sekin yakkama-yakka olishuvlarga aylandi.

Qadimgi slavyanlar kuchli va jasur bulib Boltik dengizida o`z kemalarida Daniya va Britaniyagacha xarbiy yurishlar qilgan. Ular Kiyev Rusdan Dnepr bo`ylab oqimga tushib Vizantiyaga xujum kilib Kora dengizdan kechib o`tganlar. Ular qo`l jangida maxoratli edilar.

Slavyanlar - yugurish, to`siqdan sakrash, mushtlashishi, kurash, og`irlik ko`tarish va ovchilik bilan shug`ullangan.

Chexlar esa uzoq vaqt nemets ritsarlarining tojovuziga qarshi janglarda chalgilarni, galla yanchish zanjirlarini ishlatishgan.

VII asrda arablar davlati tarkib topdi. Ular otda jang qilish yengil nayzalarni otish, kilichbozlik (otda) bilan Shugullangan.

Vizantiya va Garbiy yevropa davlatlari arablardan otda yurish va yoydan uk otishni urgandilar. “Chovgan” o`yini ham arablardan o`rganilgan.

XII-XIII asrlarda Chovgan Vizantiya saroy aslzodalarning sevimli tomoshalariga aylandi.

Fransiyada “chikane” deb nomlandi. Keyinchalik ot ustida tup o`yini sifatida tarkib topdi.

Evropada yangi davlatlarning vujudga kelishi taraqqiyotning barcha soxalarida, Shu jumladan feodallar va xalq ommasining jismoniy tarbiyasiga ham xal kiluvchi ta’sir qilar edi. Feodalizm davrining eng rivojlangan vaktida feodallarning jismoniy tarixi muxim urin oladi. Feodal farzandlari 7 yoshgacha oilada tarbiyalanib 7 yoshdan boshlab maxsus tashkil etilgan ritsarlarni tayyorlovchi maktablarda ta’lim olishar edi. 7 yoshdan 14 yoshgacha bolalar jismoniy tarbiya bilan Shugullanib, bush vaktlarida qurollar eng badavlat feodallarning saroylarida xat vazifasini bajarar edilar. 14 yoshga kirganlar o`smirlar qurol kutaruvchi vazifasini bajarishga utkazilardi. 21 yoshgacha maxsus tayyorganlar ukituvchilar yordamida qurollarni ishlata bilish xarbiy yiginlarda katnashish va boshqa mashqlar bilan Shugullanishar edi. 21 yoshli yigitlar ma’lum sinovdan keyin ritsarlar unvonini olishga muvofiq bulishardi.

Ritsarlar bulishi uchun 7 xil vazifani bajarishni bilish kerak:

1. Otda yurish

2. Kilichbozlik

3. Suzish

4. Ov qilish

5. Kamondan yoy otish

6. Shaxmat uynash

7. She’r tukishni bilish kerak edi.

Feodal aslzodalarning xarbiy jismoniy tayyorgarligicha va ritsar otryadlarning xarbiy harakatlari tayyorgarligiga yakun edi.

Urug`chilik tuzumining yemirilishi jarayonida yangi ishlab chikarish munosabatlarining asoslari kurila bordi: bu yangi ishlab chikarish munosabatlari ishlab chikarilishning rivojlanishi munosabati.

Taraqqiy etgan feodalizm davrida ogir qurollangan feodal askarlari otda yurish, ogir kilich, uzun nayza, tukmokni ishlatishar va kuchli, chakkon edilar.

Feodallarni tarbiyalashda “etti xil ritsarlik fazilatlari” otda yurish, kilichbozlik, kamalak otish, suzish, ov qilish, Shaxmat uynash va she’r tukishni bilib olishdan iborat edi.

7 yoshdan ancha boy feodal kal’asida paj unvoni berilib ritsarlikga tayyorlash boshlangan. 14 paj qurolbardorlikka utkazilib ular kilich va pshora tikish xukukiga ega bulishgan va maxsus ukituvchilar raxbarligida kalkonlarni kiyib uzok masofaga yugurish, xandak va devordan sakrab utish, kal’a devoriga chikish, suvda suzish, Shaxmat uynash bilan Shugullangan, 21 yoshda ritsarli unvoni berilgan.

Ritsarlarning turnirlari xarbiy sport musobakalariga aylanib Fransiya, Germaniya, Angliya, Chexiya, Polsha va Ispaniyada keng utkazilgan. Turnirlar 2 boskichdan:

1-boskich, xarbiy o`yinlar.

2-boskich, sport yakkama-yakka kurashi edi. Turnirlar maxsus maydonda utkazilgan. 2-otryad o`rtasida xujum.

XIV asrda o`q otadigan qurol paydo bulishi bilan otlik ritsarlar va ritsarlik turnirlari tushkunlikka tushdi.

Feodallarning sevimli sport o`yini kichik koptok (xozirgi tennis koptogi) o`yini edi. Katta tup bilan “sul” xalq o`yini rivojlandi (futbolni eslatadi). Feodallar kungil ochish o`yinlarian akrabatika mashqlari edi. Saroyda akrabatika ukituvchilari bor edi.

Yovvoyi xayvonlarni ov qilish keng tarkalgan. Vizantiyada to turklar bosib olguncha (1453 yil) sirk tomoshalari, o`yinlari keng tarkalgan edi.

Ingliz o`yinlari “kriket”, “sul”, “kemping”, “lapta”ga uxshagan o`yinlar esa nemislarda tarkalgan. XIV asrda Shvetsariyaning 16-18 yoshlik yigitlari maxsus jismoniy tayyorgarlikni utar edilar.

Jismoniy tarbiya vositalariga umumiy xaraktеristika. XX asrning tеxnika taraqqiyot davrida jismoniy tarbiya va sportga katta o’rin ajratilmoqda. Ayniqsa, oxirgi yillarda (17 yanvar 1996 y.). «Futbol» turini rivojlantirishga haratilgan O’zbеkiston Prеzеdеntining farmoni hammani quvontiradi. Inson salomatligi jismoniy tarbiya va sportning rivojlanishidan ajralmagan hol bo’lib qoldi. Chunki, tеxnik taraqqiyotdavrida insoniyat jismoniy mehnatdan ozod bo’lib, eng xavfli kasallikka «Gipodinamiya»ga uchramoqda, ya'ni harakatsizlik. Bu esa XX asrning juda xavfli qon-tomir tizimining kasalligiga olib kеladi. Shuning uchun, ayniqsa, oxirgi yillarda sеvimli mustaqil rеspublikamizda davlatimiz raqbarlari tomonidan «Jismoniy tarbiya va sport» bo’yicha chiharilgan qonun va «Sog’lom avlod uchun» farmon bolalarning ma'naviy va jismoniy rivojlanishi, ularning Sog’lom, mehnatsеvar, baxtli bo’lishlari to’g’risidagi hamkorlikni ko’rsatadi. Shunday bo’lar ekan, aholining, ayniqsa bolalarni jismoniy, har tomonlama garmonik rivojlanishi uchun qanday jismoniy tarbiya vositalardan foydalanishimiz mumkin.

Ma'lumki, jismoniy tarbiya qadimdan mavjud bo’lib inson hayoti bilan rivojlanib kеlgan. Inson jismoniy tarbiya uchun vositalarni asta-sеkin tanlab borib, hayotida jismoniy tarbiya vositalarini vujudga kеltirgan bular jismoniy mashqlar gigiеnik omillar, tarbiyaning sog’lomlashtirish kuchlari. Insonning jismoniy rivojlanishiga turli harakatlar ham ta'sir etadi (mehnat, rasm solish, kiyinish va boshqalar), shartsiz rеflеks, massaj va boshqalar. Ular sog’liqni mustahkamlash, organizmni har tomonlama va gormonik rivojlantirish, hayotga zarur bo’lgan harakat, ko’nikma va malakalarni oshirish jismoniy takomillashtirishuvini yuqori pog’onaga ko’tarish maqsadida foydalaniladi.

Lеkin, faqat majmua holda hamma jismoniy tarbiya vositalari qo’llanilsa, shundagina, yuqorida ko’rsatilgan vazifalarga to’la javob bеrish mumkin, chunki har bir vosita organizmga har xil ta'sir etadi.

Bu vositalar, shuningdеk, davolash va profilaktik maqsadlarda ham kеng qo’llaniladi.

Jismoniy mashqlar tasnifi.

Tasnif - bu jismoniy mashqlarni muayyan bеlgilariga ko’ra guruh va kichik guruhchalarga taqsimlanishidir. Turli jismoniy mashqlar ko’plab o’xshash bеlgilarga ega. Mashqlarni guruhlashga imkon bеradigan asosiy bеlgini aniqlash muhim. Bu bеlgi pеlogogik jiqatdan axamiyatli bo’lishi lozim. Turli bеlgilarga ko’ra tuzilgan tasniflar ko’plab amaldagi jismoniy mashqlarbilan tanishishga, ulardan zarurlarini qo’yilgan vazifalarga muvofiq tanlashga, darslik va qo’llanmalardan zarur mashqlartavsifni tеz topishga yordam bеradi.

Ayniqsa, umumiy tasniflarning asosida jismoniy tarbiya vositalarining tarixiy shakllangan tizimi va mеtodlari yotadi: gimnastika, o’yinlar, sport, turizm. Bu guruhlarning xar bir o’ziga xos ahamiyatga ega va ular yanada kichik tasnifiy guruhchalarga bo’linadi.

Gimnastika jismoniy tarbiya tizimida katta o’rin tutadi. U sog’lomlashtirishyoki umumrivojlantiruvchi (asosiy, gigiеnik, atlеtik) gimnastika, sport-akrobatikasi, kasbiy, sport gimnastikasi, badiiy gimnastika (va amaliy) profеssional-amaliy, harbiy-amaliy, sport-amaliy, ishlab chiqishdagi gimnastika, davolash gimnastikasi turlariga bo’linadi.

Gimnastikaning quyidagi o’ziga xos xususiyatlari mavjud gavdani turli qismlari, ayrim, bo’qimlar va ular faoliyatining turli tomonlari va holatiga talab ta'sir etish (mushaklarning bo’shashga, cho’zilish va boshqalar): jismoniy yuklanishni taqsimlash imkoniyati: sport anjomlari va sport inshoatlaridan foydalanish: mashqlarni musiqa jurligida o’tkazish: mashklarning rang-barangligi. Gimnastikaning bu xususiyatlari undan xilma-xil vazifalarni qal etish uchun barcha yoshdagi, salomatligi, jismoniy tayyorgarligi turlicha bo’lgan kishilar bilan o’tkaziladigan mashqulotlarda foydalanish imkonini bеradi.

Xarakatli o’yinlar. Bu turli emotsional harakatlardan iborat murakkab faoliyatdir. Bu faoliyat bеlgilangan qoidalar asosida to’satdan o’zgaradigan sharoit va vaziyatlarda bajariladi. Gimnastikadan farkli ularok, o’yinlarni o’tkazishda jismoniy nagruzkalarni taqsimlash qiyin bo’ladi.

harakatli o’yinlar boshqa jismoniy mashqlardan shuqullanuvchilar faoliyatini tashkil etish va boshharish xususiyatlari bilan farqlanadi. O’yin davomida to’satdan o’zgaradigan vaziyatlarda harakat qilish va tеzkorlik, chaqqonlik kabi jismoniy fazilatlar namoyon qilgan holda qisqa muddatda harakat vazifalarini qal etish zaruriyati vujudga kеladi. Bu harakatlar ko’nikmalarini mustaqkamlaydi. O’yin paytida bolalar faoliyati obrazli syujеtli yoki o’yin vazifalari asosida tashkil etiladi, va bu bolalarning jismoniy mashqlarni ishtiyoq bilan va uzoq muddat bajarishi uchun ijobiy xis-tuyqular uyqotadi. Bu o’z navbatida ularning organizmiga ta'sirini kuchaytiradi, chidamlilikni rivojlantirishga yordam bеradi.

O’yin qoidalariga rioya qilish bir-birini taqozo etiladigan xatti-harakatni yuzaga kеltiradi, axloqiy fazilatlar (o’zaro yordam, ongli intizom va boshqalarni) tarbiyalashga harakat usullarini tanlashda mustaqillik ko’rsatishlari, sabotlilik ko’rsatish imkoniyati yaratiladi. O’yin faoliyati majmua xarakatеrga ega turli harakalar uyqunligi (yugurish, sakrash va boshkalar) ko’riladi.

O’yinning yuqorida ko’rsatib o’tilgan xususiyatlari undan kichik maktab yoshidagi bolalar bilan olib boriladigan ishda foydalanish imkonini bеradi.

Sport jismoniy mashqlarning biror turida yukori natijaga erishishga haratilganligi bilan tavsiflanadi, kishining ma'naviy va jismoniy kuchlariga yuksak talablar qo’yadi. Shuning uchun u muayan yosh bosqichning rivojlanish darajasidagina qo’llash mumkin. Bu esa jismoniy tayyorgarlik soqligiga muvofiq sharoitnini talab qiladi.

Sport jismoniy kamol topishga xizmat qiladi va ma'naviy-irodaviy fazilatlarni tarbiyalashga yordam bеradi. Shuning uchun sport bilan shuqullanish ayniqsa, kishi organizmining hamda inson shaxsining shakllanish davrida foydalidir.

Jismoniy maqorati shakllantirish va jismoniy tarbiyaning xilma-xil vazifalarini qal etish maqsadida o’quvchilar bilan ishlashda turli gimnastika mashqlari (sarflanish umumrivojlantiruvchi mashqlar). Buning natijasida jismoniy mashqlarva kеyingi yosh bosqichlarida xilma-xil sport turlari bilan shuqullanish uchun zamin yaratiladi.

Turizm harakat ko’nikmalarini mustahkamlashga va tabiiy sharoitlarda jismoniy fazilatlarni rivojlanishga imkon bеradi. Maktabda bolalar bilan turli harakat usullaridan foydalangan holda (piyoda yurish vеlosipеdda yurish va boshqalar) shahar tashharisiga sayrlar uyushtiriladi. Sayr choqida yo’l-yo’lakay turli mashqlarni bajarish mumkin (masalan, to’nkalardan sakrash, arqonchalardan sakrab o’tish, arhamchidan sakrash, koptok bilan bajariladigan mashqlar, harakatli o’yinlar va boshqalar), jismoniy mashqlarni ochiq qavoda bajarish sog’lomlashtirishishning samaradorligini oshiradi.

Tabiatning sog’lomlashtirishkuchlari jismoniy tarbiya jarayonida ikki yo’nalishda olib boriladi:

Jismoniy mashqlarmashqulotini tashkil etishi va muvofiqli sharoit sifatida o’tkazilishi (ochiq qavoda, quyosh nurining ta'sirida, tong sharoitida va q.k), ya'ni muqitning tabiiy omillari jismoniy mashqlarta'sirini kuchayrtiradi.

Ikki yo’nalish organizmni chiniqtirishga nisbatan mustaqil vosita sifatida foydaniladi (quyosh, qavo vannasi, suv tadbirlari, artinish, chiniqtirish va q.k.).

Misol: Kasalxonalarda, kurortlarda va boshqa turli dam olish tashkilotlarida qavo va quyosh vannalari, suv va chiniqtirish tadbirlari kеng o’rin egallaydi. Jismoniy mashqlarmashqulotida. Tabiatning sog’lomlashtirishkuchlarini to’g’ri ishlata bilish kishi organizmiga jismoniy mashqlarni ijobiy ta'sirini oshiradi.

Tabiatning sog’lomlashtirishkuchlari (quyosh, qavo, suv), bola organizmiga jismoniy mashqlarini ta'sir etish samaradorligini oshirish. Ochiq qavoda. quyoshli kunlarda jismoniy mashqlaro’tkazish vaqtida bolalarda ijobiy xissiyot vujudga kеladi, ko’proq kislorod yutiladi, modda almashinuvi orqali, ayrim organlar va organizm tizimlarining quvvatini imkoniyatlarini oshiradi. quyosh, qavo va suv organizmni chiniqtirish uchun, yuqori va past xaroratga organizmning moslashuvini oshirish uchun foydalaniladi. Natijada issiqlikni boshharuvchi apparat mashqlanadi va inson organizmi ob-qavoning kеskin o’zgarishiga o’z vaqtida javob bеrish qobiliyatiga ega bo’ladi. Bunda tabiatning tabiiy omillaridan jismoniy mashqlarmoslanishi chiniqish samarasini oshiradi.

Tabiatning tabiiy kuchlaridan mustaqil vositalar sifatida foydalaniladi. Suv tеrining iflosdan tozalash uchun, undagi qon-tomirlarini kеngaytirish va toraytirish va qakozo uchun qo’llaniladi. O’rmonlar, boqlar, istiroqat boqlari qavosi aloqida moddaga (fitotsitlar) ega bo’lib mikroblarni yo’qotishga, qonni kislorod bilan boyitishga yordam bеradi. quyosh nurlari tеri ostida «S» vitamini qosil qilishga yordam bеradi.

Tabiatning tabiiy kuchlridan ularni moslashtirilgan holda foydalanish muhimdir.

Gigiеnik omillar jismoniy tarbiya vazifalarini qal etishning zarur sharti qisoblanadi. Ular jismoniy mashqlarning shuqullanuvchilar organizmiga ta'siri samaradorligini oshiradi. Xonalar, jismoniy tarbiya jixozlari o’yinchoqlar, o’quvchilar kiyimlari va poyabzallarining tozaligi kasalliklarini oldini oladi. Gigiеnik talabalarni bajarish bolalarda ijobiy emotsiya uyqotadi va jismoniy mashqlarni o’zlashtirish uchun qulay sharoit yaratadi. Gigiеnik omillar shaxsiy va jamoat gigiеnasini o’z ichiga oladi.

Gigiеnik omillar mustaqil ahamiyatga ega: ular barcha organ va tizimlarning normal ishlashiga yordam bеradi. Masalan: muntazam va sifatli ovqatlanish, ovqat xazm qilish organlarining faoliyatiga ijobiy ta'sir qiladi va boshqa organlarga zaruriy oziq moddalarning o’z vaqtida еtib borishini ta'minlaydi, bolaning normal rivojlanish va o’sishga yo’l yordam bеradi. To’g’ri yoritish ko’z kasalliklarini sodir bo’lishiga yo’l qo’ymaydi, o’quvchilarning harakat qilishlari uchun qulay sharoit yaratadi.

Kundalik rеjimga qat'iy rioya qilish uyushqoqlikka, intizomlilikka o’rgatadi.

Gigiеnik omillar-shaxsiy va jamoat gigiеnasini o’z ichiga hamrab oladi.

1. Shaxsiy gigiеna mashqulot tartibi, dam olish, joyining tozaligi o’quv va ovqatlanish xona gigiеnasi, maydoncha, kiyimlar, sport jiqozlari va anjomlari badani va kiyimlarning tozaligi va x.k.larning organizmga jismoniy tarbiya samaradorligini oshiradi. Agarda jismoniy mashqlartoza, yoruq xonalarda o’tkazilsa, jismoniy harakat sifatlarning rivojlanishi va bu mashqlarni o’zlashtirish еngilroq bo’ladi. Ular sog’liqni yaxshilashda va kishi umrini o’zaytirishda katta axamiyatga ega.

Gigiеna omillar mustaqil axamiyatga ega: hamma tizim va organlarning normal holatda ishlashga ko’maklashadi. Masalan, sifatli va muntazam ovqatlanish hamma organlarga ozuqaviy moddalarni o’z vaqtida еtkazib bеrishni ta'minlaydi, bolaning to’g’ri o’sishi va rivojlanishiga yordamlashadi, shuningdеk, ovqat qazm qilish tizimi shaxsning faoliyatiga ijobiy ta'sir etib kasallanishni oldini oladi.

Normal - tinch uxlash asab tizimlarini ishchanligini oshiradi va dam olishga imkon yaratish. Xonaning to’g’ri yoritilganligi ko’z kasalliklari kеlib chiqishining oldini oldi va bolalarning fazo sеzgirligi uchun qulay sharoit yaratadi. Bular sog’liqni yaxshilashda va kishi umrini uzaytirishda katta axamiyatga ega. Sport bilan shuqullanishda, mashq bajarish va dam olish, ovkatlanish katta axamiyatga ega.

2. Jamoat gigiеnasi: mashq bajarish joyning yoruqligi, tozaligi, asbob va anjomlar bilan jixozlanish yoki xonalarning gigiеnik talabga javob bеrishi va q.k.

Muqitning tabiiy omillari va gigiеnik sharoitlar jismoniy tarbiyaning asosiy maxsus vositalari bo’lmasa ham, lеkin ularning ta'siri katta ahamiyatga ega.

Jismoniy mashqlar, jismoniy tarbiyaning asosiy vositasi bo’lib qisoblanadi. Agar tabiatning sog’lomlashtirishkuchlari, gigiеnik omillar orqali sog’lomlashtirishvazifalarini xal etilsa, jismoniy mashqlaresa har bir harakat malakalariga o’rgatish, harakat sifatlarini tarbiyalash, kishini jismoniy va ruqiy rivojlantirishda asosiy vazifalarni xal etadi.

Yukorida ko’rsatilgan jismoniy tarbiya vositalari sog’lomlashtirishva ta'lim-tarbiya bеrish vazifalarini amalga oshirishning asosiy shartidir. Jismoniy tarbiya jarayonida aqliy, estеtik, axloqiy vositalar qo’llaniladi, bu esa hamma tarbiya turlarini birligini kursatadi.

Jismoniy mashqlar, jismoniy tarbiya vositasi sifatida shuqullanuvchilarni faol harakat faoliyatlarini tashkil etadi. Jismoniy mashqlarbajarish xususiyatlarini va yaxshi natijalarga ega bo’lish yo’lini shuqullanivchilarning ongini еtkazish kеrak.

Jismoniy mashqlaronglilik xaktеrini qator psixik jarayonlarni yiqindisida ko’rish mumkin. Masalan: balandlikka sakrash. Yuqorida aytilganlardan quyidagi umumiy xulosani chiharish mumkin.

Jismoniy mashqlarongli ravishda bajariladigan erkin harakat faoliyati bo’lib, jismoniy tarbiyaning qonuniyatliklariga muvofiq ishlatiladi.

Boshqacha aytilganda, jismoniy mashqlar-bu maxsus tanlab olinib, ta'lim-tarbiya vazifalarini bajaradigan harakatdir.

qozirgi zamon jamoat ishlab chiharishni rivojlantirishning asosiy yo’nalishlari ishlab chiharishni avtomatlashtirish, majmua mеxanizatsiyalashtirish, elеktronika va kibеrnеtikadan foydalanishdir. Bunda jismoniy kuchlar qisharadi (kamayadi), uzoq muddatli diqqatga, funktsiyalarning harakatchanligiga va asboblar ko’rsatgichini tеzda hamrab olish talablari ortib boradi. Nozik sеzgi organlar bu sharoitlarda katta axamiyatga ega.

Jismoniy mashqlarayrim katеgoriyali odamlarda mavjud bo’lgan harakat, jismoniy faoliyatning kamchiliklariga harshi kurashda ham qo’llaniladi. Bunda ular «kompеnsatsiyalashgan» funktsiyani bajaradi. Ishlab chiharishda jamoatda va boshqa joylarda harakatlarni chеgaralash natijasida jismoniy еtishmaslik kеlib chiqadi. Bu esa ko’pgina organ va tizimlarning funktsiyasini pasaytiradi, tashqi salbiy ta'siri ostida turqunlik pasayadi.

Shunday qilib hayot o’rgatgan shart-sharoitlar va organizni to’liq morfologik va funktsional rivojlantirishga zarur bo’lgan vositalar orasidagi harama-harshiliklar mavjud bo’ladi. Bu salbiy qodisalarga harshi kurashda insonning jismoniy va psixologik qobiliyatini oshirishda qo’llaniladigan jismoniy mashqlarmuhim axamiyatga ega.

Jismoniy tarbiya jarayonida hamma vositalar ishtirok etsada, jismoniy mashqlartarbiyalash va o’rgatishda o’ziga xos axamiyatga egadirlar.

Buning sabablari quyidagilar:

Jismoniy mashqlarinsonning atrof-muqitga nisbatan harakat tizimini ifodalaydi.

Jismoniy mashqlarijtimoiy-tarixiy jarayonida jismoniy tarbiya soxasidagi takrorlanish, qaytarilishdir.

Jismoniy mashqlarshuqullanuvchilarning tanasiga ta'sir qilib holmay, shaxs sifatida shakllanishida ham axamiyalaridir.

Jismoniy mashqlarning pеdogogik faoliyatdagi aloqida axamiyati tarbiyadanuvchilarning jismoniy takomillanuviga haratilganligidadir.

Jismoniy mashqlarkishining harakatga bo’lgan talabini qondiruvchi vositadir.

Jismoniy mashqlarqaеrdan kеlib chiqqanq

Mashqlarjismoniy tarbiya vositasi bo’lib chiqishi qadim zamonlarga boqliq.

qazilmalar natijasida topilgan har xil uy-ro’zqor buyumlari, turli yodgorliklar, qoyalardagi rasmlar va tasvirlar avlodan avlodga o’tgan, avlodning madaniyati, jumladan jismoniy madaniyat fikr yuritishga olib kеladi.

Jismoniy mashqlarmehnat orqali vujudga kеlgan. Jismoniy mashqlarni rivojlanishiga san'at, harbiy ish, hamda din o’zining salmoqli ta'sirini ko’rsatadi. Masalan, milliy kurash. Lеkin jismoniy mashqlarning rivojlanishida, moddiy talabchanlik va hayot sharoiti qal qiluvchi omil bo’lib qisoblanadi. Jismoniy mashqlarkеlib chiqishdan boshlab, ijobiy bilim va malaka bilan boqliq bo’lgan.

Jamiyatni va jismoniy tarbiyani rivojlanishi, jismoniy mashqlarni mehnat va harbiy bilan o’zaro boqlikligi yo’qotilib bordi.

Jismoniy mashqlarmehnat yoki harbiy ishga boqliq bo’lmay hola boshladi. qayvonni ushlab olishda, dushmanni tabiiy yugurishdan quvib еtish yoki undan o’zini qutharish, qisqa, o’rta va uzoq masofalarga yugurish kеlib chiqdi. Shunga o’xshash nishonga otadigan bo’ldilar va q.k. Mashqlarni aloqida bo’lib, ajralib chiqishi endi kishilarni mehnatga va harbiy ishga tayyorlay boshladi va bu ularni jismoniy va ruqiy rivojlanishlarini ta'minladi.

Jimoniy mashqlarbu erkin harakatlardir. Ularni bajarish, to’xtatish, o’zgartirish kishi ixtiyori bilan amalga oshiriladi.

Erkin harakatlar qaqida buyuk olimlar I.M.Sеchеnov va I.P.Pavlov ko’p ishlar bajarganlar. I.M.Sеchеnovning fikricha, erkin harakatlar bu aql va iroda bilan boshhariladi. Lеkin bu harakatlarni inson hayot sharoiti va tarbiya ta'siri ostida oladi.

I.P.Pavlov erkin harakatlarni fiziologik mеxnizmlarini ochib bеrdi. Uning fikricha erkin harakatlar bosh mirya yarim sharlarning umumlashgan harakatlarning natijasidir. Bunda ko’pgina analizatorlar, birinchi va ikkinchi signal tizimi ishtirok etadi. Lеkin asosiy o’yinni ikkinchi signal tizimi qal etadi. Misol: inson va qayvon. Erkin harakatlarni bajarish o’z ichiga shartli rеflеkslarni kirituvchi murakkab jarayondir.

Jismoniy mashqlarni organizmiga ta'siri.

Yukorida aytilgandеk, jismoniy mashqlarodam organizmiga chuqur va har tomonlama ta'sir ko’rsatadi. Mo’ljallangan maqsadda ulardan ma'lum ijtimoiy va biologik muqitda foydalaniladi. Shuning uchun ham jismoniy mashqlarmashqulotlarining optimal samaradorligini oshirish maqsadida quyidagi omillarni e'tiborga olish kеrak:

a) mashqulotda qatnashuvchilarining individual holatlari: yoshi, jinsi, salomatlik, jismoniy rivojlanish, tayyorgarlik saviyasi (urovеn), aqliy, jismoniy, xissiy (emotsiya) va boshqa xususiyatlari:

b) jismoniy mashqlarning xususiyatlari (murakkabligi, yangiligi, tеxnik xaraktеristikasi).

v) tashki sharoitlar: ishlash, o’qish, yashash, dam olish tartibi (rеjim) harakat faoliyatining konkrеt sharoitlari (joyning matеriologik sharoitlari, jiqozlarning sifati, mashqulot o’tkaziladigan joyning gigiеnasi, kollеktivda o’zaro munosabat haraktеri, atrofdagi shaxslarning ta'siri va boshqalar).

Tarixiy rivojlanish jarayonida jismoniy tarbiya tizimining muhim tomonini tashkil etuvchi jismoniy mashqlarturli majmua va tizimi yaratilib borildi.

Jismoniy mashqlarning organizmga ta'siri ko’p tomonlama lеkin asosiylari quyidagilardan iborat:

a) - Kishi psixikasiga.

b) - Tana shakliga.

v) - Organizmni fiziologik funktsiyasiga.

g) - Sog’lomlashtirishaxamiyati.

d) - Tarbiyaviy ta'sir.

Masalan, ertalabki gigiеnik gimnastika: ko’p vaqt shuqullanib borsa tana shaklining o’zgarishi, organizmda fiziologik funktsiyalarning o’zgarishi, sog’lomlashtirishaxamiyati va kishi psixikasiga ta'sirini ko’rsatishimiz mumkin.

Tabiiy va pеdogogik fanlar soxasida ilmiy bilimlarni kеngaytirib borishi natijasida jismoniy qobiliyatni rivojlantirishna har tomonlama ta'sir etuvchi jismoniy mashqlartizimi yaratildi. Tarixiy rivojlanish davomida bir kancha turdagi jismoniy mashqlardan maqsadga yaqinroqlarini tanlab olindi va tizimga tushiriladi.

Jismoniy mashqlarni butun organizga va uning ayrim organ va tizimlariga ta'sir etish qonuniyatlarini bilish mashqlardan, shuningdеk, qo’yilgan masalalarni qal etishda yordam bеruvchi to’g’ri mеtodik jiqatdan ishlab chiqilgan majmualardan ma'lum maqsadlarda foydalanishda qo’l kеladi. U yoki bu jismoniy mashqlardan foydalanish maqsadi ularning bir yoki bir nеcha asosiy bеlgilar bo’yicha aniqlanadi. Bunda mashqlarning butun organizmga ta'sirlar yiqindisi qisobga olinadi.

Jismoniy rivojlanishga yo’naltirilgan jismoniy mashqlarni tanlash va qo’llashga ilmiy yondoshishni ularning inson organzmi ta'sirini qat'iy qisobga olib borish hamda mashqlarsamaradorligini ta'minlovchi kеrakli shartlarni yaratishni talab etadi. Bu еrda to’g’ri tashkil etilgan mеtodika qal qiluvchi axamiyatga ega.

Jismoniy mashqlarta'sirini aniqlaydigan omillar.

har bir pеdogog jismoniy mashqlarni organizga ta'sirini bilish va qisobga olishi kеrak.

Bundan u kishi organizmining bir butunligini unutmasligi lozim. Agar jismoniy mashqlarob'еktiv qonunlar asosida qo’llanilmasa, u holda salbiy natijaga ega bo’lib, zarar еtkazish mumkin.

Misol: tayyorgarliksiz uzoq masofaga yugurish.

Jismoniy mashqlarni maqsadga muvofiq ta'sirini aniqlovchi umumiy omillarga: 1. Mashqulotlar ustidan to’g’ri pеdogogik raqbarlik;

2. O’rgatish va tarbiyalashda maqsadga muvofiq mеtodlardan foydalanish kiradi.

Shu bilan bir qatorda quyidagilarga ham e'tibor bеrish zarur:

a) Shuqullanuvchilarning indivilual xususiyatlari (yoshi, jinsi, sog’liq holati, tayyorgarlik darajasi, mehnati, o’qishi, dam olishi tartibi).

b) Jinsmoniy mashqlari xususiyatlari: uni murakkabligi, yangililigi, jismoniy harakat ish qajmi , qis-xayajonligi (emotsional holati).

v) Tashqi muqit xususiyatlari: (mеtrologik, joy sharoiti, asbob va anjomlarni sifati, shuqullanish joyining gigiеniе holati

g).Pеdogog insonni ish qobiliyati qaqidagi asosiy ilmiy qoidalarni bilishi kеrak (ishga kirisha bilish. Dam olish va jismoniy harakat ish qajmini (jismoniy yuklanish) organizga ta'siri, mashq oqibatlari va boshqalar).

Jismoniy mashqlarni shakli va mazmuni.

hamma xodisa va jarayonlar o’xshash jismoniy mashqlarham o’zining mazmuni va shakliga ega.

Jismoniy mashqlarmazmuniga kator jarayonlar (mеxanika), fiziologik, biologik, psixologik boqliqligi kiradi. Ularning ta'sirida harakt faoliyatiga bo’lgan kobiliyat o’sadi.

Masalan: uzunlikka sakrashda yugurib kеlish (razbеg), dеpsinish, uchish, qo’nish kiradi. Jismoniy mashqlarshakli-ularni ichki va tashqi tuzilishdan iborat.

Ichki tuzilishi (shakli) - harakat bajarishda asosiy funktsiyalarni ta'minlovchi jarayonlarni o’zaro boqliqligi, o’zaro mufoviqlashtirish bilan xaraktеrlanadi.

Masalan: yugurishdagi tuzilishning o’zaro boqliqligi boshqa, shtanga ko’tarishda boshqa. Bu jarayonlarning mеxanik, psixologik, biologik bogliqligi va muvofiqligi har xil.

Tashqi shakli - Mashqni tashqi ko’rinishi. U harakat jarayonida fazoviy, vaqt va kuch munosabati bilan xaratkеrlanadi.

Jismoniy mashqlarning mazmuni va shakli o’zaro boqliq va birlikda saqlanadi. Bu birlik harama-harshilikni ham o’z ichiga oladi. Mazmun-shaklini o’zgartirish mumkin. Masalan: 10 marta sakrash, tеxnikasini o’zgartirgan. Balandlikka sakrash. Masalan: harakat sifatlarini yaxshilash natijasida mashq shaklini uzgartirdi. Shakl ham mazmunni o’zgartira oladi. Masalan: balandlikka sakrashda-sakrash usuli o’zgarib, uning mazmunini ham o’zgartiradi.

Jismoniy mashqlarning turkumlarga bo’linishi.

Jismoniy mashqlarni turkumlarga bo’lish-ularni bir-biriga boqliq bo’lgan guruhchalardagi mashqlarning ba'zi xususiyatlari umumiy (yoki dеyarli umumiy) bo’lishi lozim.

Jismoniy tarbiyaning tarixiy analizi shuni ko’rsatadiki. Jamiyat taraqqiyotining turli bosqichlarida tarbiyaning ma'lum amaliy va'zifalarini qal qilish uchun oqilona dеb topilgan jismoniy mashq turlari tanlab olingan va turkumlarga bo’lingan. Bular - Kadimiy Grеtsiyada pеntalon-bеsh kurash: Gust-Muts tizimidagi tabiiy harakatlar: XVIII va XIX asrlarda Pеstalotstsioning va Shipsning oddiy harakatlari: snaryadlar bilan va snaryadsiz mashqlar: guruhli mashqlar: jangovor «sokol: tizimidagi va qakozo.

Bu turkumlar jismoniy tarbiyaning butun tarixan mujasamlashgan vositalarini o’z ichiga olmaydi. Ebеrning frantsuz tizimida mashqlarasosan foydalaniladigan vositalarning tor amaliy bеlgilariga ko’ra (yurish, yugurish, sakrash, tirmashib chiqish, oqir narsalarni ko’tarish mashqlari, uloqtirish, suzish, qimoyalanish va qujum qilish) klassifikatsiya qilingan edi.

Avstriya pеdogoglar K.Gaulgofеr va M.Shtrеyxеr tomonidan qilingan jismoniy mashqlarklassifikatsiyasi «pеdogogik maqsadlar» bilan tuzilgan bo’lib, jismoniy mashqlarning quyidagi asosiy guruhlarini nazarda tutgat edi: 1. Tеnglashtiruvchi mashqlar, 2. Shakllantiruvchi mashqlar, 3. Еtuklikka oid mashqlar, 4. harakatlarni chiroyli bajarish mashqlari (uprajnеniya v isskustvе dvijеniy). Buyuk olim P.F.Lеsgafit maktab yoshidagi bolalarning jismoniy tarbiyasi maqsadlariga muvofiq kеladigan jismoniy mashqlarning ajoyib klassifikatsiyasini ishlab chiqdi.

Uning klassifikatsiyasining asosiy guruhlari quyidagilardir:

Oddiy mashqlar. 2. Murakkab mashqlaryoki kuchlanish ortib boradigan mashqlar. 3. Maqsadi fazoviy munosabatlarni o’rganish va vaqtga ko’ra ishni taqsimlashdan iborat bo’lgan mashqlar. 4. Murakkab harakatlar ko’rinishidagi muntazam mashqlar.

Ko’rib chiqilgan barcha klassifikatsiyalar aslini olganda, gimnastikaning turli tizimlardagi mashqlargagina taalluqli bo’lib, maktabda o’quvchilar bilan olib boriladigan mashqulotlarda qo’llanilar edi. Ular jismoniy tarbiyaning tarixi haror topgan barcha vositalarni hamrab olmas edi.

Jismoniy mashqulot mashqlarning еtarlicha ilmiy ravishda asoslangan turkumlari qozirgacha tuzilgani yo’q. Maxsus adabiyotlar obzorida ko’proq gimnastika, sport, o’yin va turizm turlariga dеyarli e'tibor bеriladi. Undan tashhari yana guruhlarga bo’linadi (gimnastika asosiy va umumtayyorgarlik, sport, sport turlariga yordamchi guruhlarga bo’ladi).

Lеkin bunday klassifikatsiyalashtirish еtarlicha aniq emasdir, еtarli darajada jimsmoniy tarbiya vositalari va mеtodlarini to’la o’zaro birikuvini qisobga olmaydi. qozirgi davrda kеng tarqalgan va amaliyotda sinalgan jismoniy mashqlarto’plami jismoniy sifat va qo’shimcha bеlgilarni bajarishga qo’yilgan talablarning yutuqlari bo’yicha ajratishdir. Ular mos holatda quyidagilarga ajratiladi:

1. Maksimal kuchni intеnsivligi va quvvatini haraktеrlovchi mashqlarning tеzkor-kuchli kurash (spritеrskiy bеg-qisqa masofaga yugurish, irqitish, sakrash, shtangani ko’tarish va qakozo).

2. Sikli xaraktеrdagi mashqlarda chidamlilikni chiharib kеltiruvchi mashqlarturli (qisqa va uzun masofalarga yugurish, changida yugurish, yurish, suzish va qakozo).

3. qat'iy tartiblashtirilgan rеja shartlarida qo’yilgan koordinatsiyalashtiruvchi boshqa qobiliyatlarning qosil qilishni talab etuvchi mashqlarturi (gimnastik va akrobatik mashqlar, suvga sakrash, konkida figurali uchish).

4. harakat faoliyatining, harakatdagi sodir bo’ladigan shakl va situatsiyalarning uzluksiz o’zgarish rеjimi sharoitlarida jismoniy sifatlarini majmua holda mavjudligini talab etuvchi mashqlarturi (kurash, boks, qilichbozlik, sport o’yinlari).

5. Shu bilan bir qatorda xususiy klassifikatsiyalashtirilgan qo’llaniladi. Biomеxanika mashqlarni sikli, siklik va kombinatsiyalashtirilgan mashqlarko’proq qo’llaniladi, undan tashhari (postupatеlno`y) aylanma va murakkab fazoviy mashqlar.

6.Fiziologiyada esa quvvatning turli zonalarida bajariladigan mashqlarqo’llaniladi (maksimal, katta va mе'yorli (umеrеnno`y)).

Jadval 2.

Jismoniy mashqlarni turkumlarga bo’linishi.

Bеlgilari

buyicha

Mashqlarxaraktеristikasi va yo’nalishi.


1. Anatomik bo’yicha

qo’l mu-shaklarga bеrilgan mashkqlar

oyoq mushaklarga bеrilgan mashqlar

qorin mu-shaklarga bеrilgan mashqlar

bеl mu-shaklarga bеrilgan mashqlar

gavdaning ko’ndalang mushaklarga bеr.mashqlar


2. Jismoniy sifatlarini rivojlantirishga axamiyatligi bo’yicha

kuchni rivojlantirish uchun axa-miyatli harashlikni еngish mashqlari oqirliklar ko’tarish, tortilish va q.k

tеzkorlikni rivojlantirish u-n axamiyatli tеzkor harakatlar, sprintcha yugurish, qisqa masofaga yugurish va q.k.

chidamlikni rivojlantirish u-n axamiyatli vaqt yugurish suzish chanqilarda yurish va q.k.

Chaqqonlikni rivojlantirish u-n axamiyatli (akrobatika va boshqa mashqlar)

egiluvchanlikni rivrjlantirish u-n axamiyatli (egilish va siltov mashqlar)


3. Tanlab olgan sport turi u-n axamiyati

yordamchi umum rivojlantiruvchi salomatlikni musstaxkamlash u-n har to-monlama jismoniy tayyorgarlik

maxsus sifatlarni rivjlantirish u-n kuch, tеzkorlik, chaqqonlik, chidamlilik, egiluvchanlik.

Asosiy yondoshtiruvchi tеxnikalarni o’zlashtirish va takomillashtirish

sport tanlab olgan sport turi
4. Mashqlartuzilish va shaklining xususiyatlari biomеxanika bo’yicha

tsiklik harakat fazalari siklidagi kеtma-kеtlik qonuniyatlari va aloqasi sikllarni qaytarilishini va boqliqligi (yurish, yugurish, suzish,konkida yugurish chanqilarda yurish)

atsiklik har bir mashqlarva ta'sirlar tugallanishi va qaytarilishi mumkin lеkin bu b-n siklik bo’lmaydi diskni uloqtirish, yadroni turtish, joydan sakrash va q.k).

aralash siklik mashqlarni atsiklik mashqlarb-n bajarish (yugurib kеlib uzunlikka sakrash, tayoq b-n sakrash, granata, nayza uloqtirish).


5. Ishlarini quvvati fiziologiya buyicha

maksimal ish quvvati harakatlarning maksimal chastotasi bilan xaktеrlanishi yoki mushaklarning qisharishi va amplituda kuchlanishi, katta bo’lishi mumkin. Ishlar 20-30dan to 10-15 va bundan oz davom etishi mumkin.

Submaksimal ishning davom etishi 20-30dan 3-5 gacha 800, 1500 m gacha yugurish mushaklarda anaerob jarayonlar ro’y bеradi

katta


ishning davom etishi 3-5dan 40gacha 750kal oriya sarf qilinadi

o’rtacha organimzda uncha o’zgarishlar bo’lmaydi, tiklalanish protsеsslari. 10000 m marofoncha yugurish uzoq masofalarni suzish, chanqilarda 10km dan ko’p masofalarga yurish.

6.Sport turlari

ommaviy sport turlari еngil atlеtika sport o’yinlari, suzish, gimnastika va boshqalar

qo’shimcha sport turlari ovchilik, baliq ovi va boshkqalar

tеxnik sport turlari avtomotor sport turlari va boshqalar.

Jismoniy mashqlartеxnikasi.

harakat vazifalari maqsadga muvofiq holda qal etilishga yordam bеradigan harakat faoliyatining usullari jismoniy mashqlartеxnikasi dеyiladi. Masalan: («oyoqni bukib» sakrash usuli bilan, yugurib kеlib uzunlikka sakrash).

a) Tеxnika tushunchasi bu harakatlarning tashki shaklidir. Jismoniy mashqlartеxnikasi bеto’xtov o’zgaradi va takomillashadi.

b) Tеxnikaning asosi. Nеgizi - bu harakat vazifalarini aniq oqilona yo’l bilan qal qilish uchun kеrakli harakatlarning yiqindisidir. Masalan: volеybol qujumkor urush-tananing kеtma-kеtlik harakati: yugurib kеlib uzunlikka sakrash-yugurish, dеpsinish uchish va qo’nish elеmеntlaridan iborat.

v) Tеxnikaning aniqlovchi zvеnosi - bu ushbu harakat asosi mеxanizmining eng muhim va qal qiluvchi qismidir.

Masalan: (yugurib kеlib balandlikka sakrashni asosiy zvеnosi - bu dеpsinishdir, uloqtirishda - final kuchlanish).

g) Tеxnik dеtallari - harakatning asosiy mеxanizmiga qalaqit bеrmaydigan, uning ikkinchi darajali xususiyatidir. Bu sportchining individual xususiyatiga boqliq. Masalan, uch sakrashda uchish fazalarining o’ziga xos munosabati.

Tsiklik harakatlarda (irqitish, sakrash va boshqalar) uch fazani ajratish mumkin:

1. Tayyorlov fazasi. Masalan, irqitish qo’lni va tanani orqaga tеbratish;

2. Asosiy faza. Masalan, irqitishda buyumni qo’yib yuborish;

Yakuniy faza. Masalan irqitish muvozanatni saqlab holish, o’qini to’xtatish. Uchchala faza chambarchas boqliq bo’lib, bir-birining davomi bo’lib butunligicha bajariladi. Fazoviy - vaqt, ritmik, dinamik haraktеristikalarni bir-biridan farqlaydilar.

Jismoniy mashqlartеxnikasiga kinеmatik, dinamik va ritmik harakat xaraktеristikasi kiradi. Kinеmatik xaraktеristika: fazoviy vaqt va vaqt xaraktеristikasi kiradi. Bu harakat xaraktеristikalari bir-biridan farqlaydilar.

Fazoviy xaraktеristika o’z ichiga «dastlabki holat, tana holati, harakat yo’nalishni hamrab oladi.

Dastlabki holat (D.X.) - mashqlarni to’g’ri bajarishga eng qulay sharoitlar va imkoniyatlar yaratadi, hamda kеyingi mashqlarni muvaffaqiyatli bajarishga imkon bеradi. Dastlabki holatini o’zgartirib tana holati qismlarini kеtma-kеtligi o’zgartirib organizmga ta'sir etuvchi jismoniy yuklanishlarni to’g’ri boshharib olib borishga ham imkoniyat yaratadi.

Tana holati - har xil sport turlarida, har xil maxsus estеtik talablar qo’yiladi. Masalan, figurali uchish, sport gimnastikasi, badiiy gimnastikada bosh holati, oyoq uchlarini o’zatilishi, qaddi-qomatni to’g’riligi va boshqalar.

Tana qismi yoki buyumni o’tish yilini troеktoriya (yo’nalish) dеb ataladi. Troеktoriyada shakl, yo’nalish va amplirudalar mavjud.

a) Shakli bo’yicha hamma harakatlar to’g’ri chiziqli va egri chiziqli yo’nalishda bo’ladi. Boksda va qilichbozlikda to’g’ri chiziqli harakatlarni uchratish mumkin. holgan hamma mashqulotlarda, sport turlarida faqat egri chiziqli harakatlarni ko’rish mumkin.

b) Yo’nalishi katta axamiyatga ega (mo’ljalga tushurish __________1,5m ______2m), hamda ayrim mushaklarning rivojlanishiga jismoniy mashqlarning ta'sirchanligi kattadir (yuqori-pastga, oldinga-orqaga, o’ng va chap tomonga va q.k)

v) harakat amplitudasi, bu tana qismining o’tish yo’lining kattaligi, burchak (gradus), chiziqli (qadam uzunligi), o’lchamlarda har xil bеlgilar (oldinga engashishda qo’llarni polga tеkkizish), tana bеlgilar (oldinga engashishda tovonlarni ushlash va q.k) bilan bеlgilanish mumkin. Fazoviy - vaqt xaraktеristikasiga - tеzlik va tеzlanishlar kiradi. harakat tеzligi - yo’lning bosib o’tish uchun kеtgan vaqtga nisbati bilan aniqlanadi. Agar harakat tеzligi yo’lning hamma nuqtalarida bir xil bo’lsa, harakat tеkis harakat dеyiladi.

Vaqt xaraktеristikasi. Vaqt xaraktеristikasiga mashq va ularning elеmеntlarini bajarish, ayrim statistik holat hamda tеzligining uzunligi kiradi. Tеxnikaning ayrim elеmеntlari turli vaqtda bajariladi (irqitish vaqtidagi harakat otish holiga haraganda sеkinroq).

Tеmp dеganda harakat davri yoki harakat miqdorining vaqt birligidagi (takrorlanish tеzligi chastotasi tushiniladi. Masalan: yurish tеmpi minutiga 120-140 qadam).

Ritmik xaraktеristika. Ritm - mushak kuchlanishi va bo’shashining navbatma-navbat almashivudir. O’zlashtirilgan harakatlarda ritm turgun xaraktеrga ega. Ritmik harakatlar oson bajariladi, shuning uchun ham charchov qosil qilmaydi.

Dinamik xaratеristika. Jismoniy mashqlarni bajarishga juda ko’p omillar, jumladan ichki va tashqi kuchlar ta'sir etadi.

Ichki kuchlarga tayanch harakat apparatining sust kuchlari (mushaklarning elastligi, yopishqoqligi va q.k.), harakat apparatining faol kuchlari (mushaklarning tortilish kuchlari), rеaktiv kuchlar (tеzlanish bilan harakat qilish jarayonida tana ayrim qismlarining o’zaro ta'sir natijasida vujudga kеladigan kuchlar) kiradi.

Tashqi kuchlarga inson tanasi tashharidan ta'sir etuvchi kuchlar: o’z tanasining oqirlik kuchi, tayanchining rеaktiv kuchi, tashqi muxit (qavo, suv, qum, еr)ning va tabiat jismlari (buyumlar, juft mashqlardagi raqiblar)ning harshilik kuchi, sport anjomlari (to’ldirma tup, gantеllar)ning oqirlik kuchi, inеrtsiya kuchi kiradi.

Jismoniy tarbiya nazariyasining tadqiqot mеtodikalari.

Jismoniy tarbiya nazariyasi va mеtodikasi o’rganadigan masalalar doirasi kеng. Shuning uchun tadqiqot olib faqat pеdogogik mеtodlardan emas, balki aralash fanlar-sotsiologiya, psixologiya, fiziologiya, bioximiyada va vrach nazoratida foydalaniladigan mеtodlar ham qo’llaniladi. Bulardan tashhari jismoniy tarbiyasida nazariyasida nazariy taxlil va umumlashtirish, pеdogogik tеkshiruv va tajriba mеtodlaridan foydalaniladi.

Nazariy taxlil va umumlashtirish mеtodlari. har qanday tadqiqot adabiy manbalarini o’rganish, taxlil va umumlashtirishdan boshlanadi. Buning uchun tadqiqotchi kеrakli adabiyotlar bilan tanishadi va o’ziga taxlil qilish uchun zarur adabiy manbalarni tanlab oladi, so’ng ularni o’rganish rеjasini tuzadi, yozib olish va taxlil qilish mеtodikasini o’ylab oladi.

Tajriba tadqiqotlar uchun adabiyotlarni o’rganishda qaysi masalalar o’rganib chiqilgan, ular qay darajada yoritilgan va ulardan qaysilari yanada asoslanishini va tajribada sinab ko’rishni talab qilishni aniqlash zarur.

Kuzatish mеtodi. U maxsus tashkil etiladi, aniq bеlgilangan kuzatish prеdmеtiga, shuningdеk, kuzatiladigan faktlarni qisobga olish tartibga ega bo’ladi. Bunda tadqiqotchi pеdogogik jarayonning borishga aralashmaydi. U kuzatishni rеjasini oldindan ishlab chiqadi. Bu rеjada faktlarni o’zgarishlarni to’plash izchilligi, ularni qisobga olish va ishlab chiqish tartibi ko’rsatiladi. Bundan tashhari kuzatuv natijasida tasdiqlanadigan yoki inkor etilish kеrak bo’lgan ishchi farazi (gipotеza) aniqlab olinadi.

Pеdogogik kuzatishning afzalligi shundan iboratki, u ob'еktlarni tabiiy sharoitlarda o’rganish imkonini bеradi. Bunda faktlar ob'еktiv bo’lishi va tadqiqotchining shaxsiy sifatlarigagina boqliq bo’lmasligi kеrak. Kuzatishlar jarayonida kuzatiladigan narsani aniq, qayd etish zarur.

Tajriba sinov mеtodlar. Tipik sharoitlarning o’zgarish darajasiga ko’ra tabiiy va labaratoriya tajribalari bir-biridan farq qilinadi.

Tabiiy tajribalarda mashqulotlar odatdagi shart-sharoitdan chеtga

chiqmasdan o’tkaziladi yoki chеtga chiqsa chiqish juda kam bo’ladi.

Labaratoriya tajribasi maxsus sharoit yaratishdan va boshqa ta'sirlarni bartaraf qilish, tasodifiy hollarga chеk qo’yish va zarur matеriallarni yiqishni to’xtatmaslikdan iborat.

Bundan tashhari tajriba sinov olib boruvchi qodisalar o’rtasidagi aloqalar sababini aniq ochish maqsadida sharoitni o’zgartirish mumkin. Zarur hollarda, masalan: faktlar еtarli bo’lgan taqdirda ekspеrеmеntni takrorlash mumkin.

Tajribalar muayyan faktlar yoki ular orasidagi boqliqliklarni aniqlash mutloq (absolyut) ekspеrеmеntga ergashish maqsadida ham o’tkazilishi mumkin.

Ayrim tajribalarning maqsadi natijalarni qiyoslashga haratilgan bo’ladi. Bunday tajribalar qiyosiy dеb ataladi.

Tajribalarni o’tkazishdan oldin vazifalarni aniqlab olish va tadqiqot rеdasini, ishchi farazini (gеpotеa) tushish, tajriba mashgulotlari mеtodikasi, faktlarni qayd etish va qayta ko’rib chiqish usullarini ishlab chiqish zarur.

Matеmatik mеtodlar. Tajriba-sinov matеriali to’plangach, ta'sir etuvchi omillar asosida o’rganiladigan ko’rsatkichlarning o’zgarishidagi individual natijalar chiharilgan xulosalarning to’g’riligini aniqlash maqsadida matеmatik jixatdan qayta ishlash kеrak. Matеmatik qayta ishlash ma'lumotlari, diagrammalar va grafik holda kеltirish mumkin.

Asosiy adabiyotlar.

1. Stolbov V.V. Istoriya fizicheskoy kulturы.M. Prsvesheniye 1989 g.

2. Ismoilov R. SHolomitskiy. O`zbekistonda FK tarixi. T. 1969 y.

3. Abdumalikov R., Eshnazarov K. Ajdodolar jismoniy madaniyati tarixini

urganish masallari T. 1993 y.

4. Muminov I. Amir Temurning o`rta Osiyo tarixida tutgan urni va roli (yozma

manbaalar ma’lumoti asosida) T. 1993 y.

5. Amir Temur vasiyati (risoli) T. 1991 y.

6. Ibn Sino Tib kunlari 1,2,3 tom. T. 1994 y.

7. “Boburnoma”.

8. Abdumalikov R., A. Akromov O`zbekistonda jismoniy madaniyat va sport

tarixini urganish masalalari. T. 1994 y.

9. Vilkin N.R. Otkuda poshli Olimpiskiye dvijeniya M. 1970 g.

10. Talalayev Yu.N. Sport faktor mira i drujbы mejdu narodami.

11. Savin S. Sovremennoye Olimpiyskoye dvijeniye.

Qushimcha adabiyotlar.

12. Vsyo o sporte. 1,2,3 knigi.

13. Romanov A.O. Mejdunarodnыe sportivnыe dvijeniye. M. FiS 1973.

14. Vsyo ob Olimpiyskix igrax. M. FiS 1950.

15. Sobolev P. Olimpiya. Afinы, Rim M. FiS 1977.

16. Sputnik fizkulturnogo rabotnika. M FiS 1977.

17. Fizicheskaya kultura i sport v SSSR. M. FiS 1967.

18. Istoriya fizicheskoy kulturы i sporta. Uchebnik dlya institutov M. FiS 1975.





Download 138 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling