Iskustva odbrane bosne I hercegovine


Download 24.48 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/45
Sana21.03.2020
Hajmi24.48 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   45

Muharem Kreso

ISKUSTVA ODBRANE 

BOSNE I HERCEGOVINE

Sarajevo, 2013.



IZDAVAČ:

Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti 

i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu

ZA IZDAVAČA:  Prof. dr. Smail Čekić

Recenzenti:

Prof. dr. Smail Čekić, 

Doc. dr. Selmo Cikotić 

Mr. Hasib Mušinbegović

Lektor i korektor: Azra Fišer

Registri:

Azra Fišer

Unos teksta:



Hajra Bibić

DTP:


Mr. Meldijana Arnaut-Haseljić

Štamparija:



Štamparija “Fojnica”

Za štampariju:



Šehzija Buljina

Tiraž:                  200 primjeraka

Izdanje:

2013. 

CIP, itd.

4


ISKUSTVA ODBRANE 

BOSNE I HERCEGOVINE

S A D R Ž A J

SADRŽAJ  .....................................................................................   7

PREDGOVOR ............................................................................... 13

PRVI DIO

BOSANSKOHERCEGOVAČKI GEOGRAFSKI PROSTOR



POLOŽAJ, DIMENZIJE I OBLIK -

DRUGI DIO

ODBRANA BOSANSKOHERCEGOVAČKOG 

GEOGRAFSKOG PROSTORA  

DO FORMIRANJA BOSANSKE DRŽAVE

1. Ilirski pokušaji organizacije Prostora i njegove odbrane ..... 41

2. Odbrana ilirskih zemalja od rimske invazije .......................... 49

3. Batonov ustanak i njegov koncept odbrane Ilirika .................. 54

4. Rimska uprava i odbrana bosanskohercegovačkog  

prostora u sastavu Rimskih carstava ...................................... 57

5. Avarsko-slovenski plemenski savez 



i njihovo naseljavanje Balkana ................................................. 65

6. Vojne organizacije i koncepcije ratovanja starog vijeka ......... 70

7


TREĆI DIO

SREDNJEVJEKOVNA BOSANSKA DRŽAVA I KONCEPCIJA

NJENE ODBRANE

1. Počeci države Bosne .................................................................. 85

2. Razvoj srednjevjekovne države Bosne ...................................... 95

3. Stanovništvo srednjevjekovne Bosne ...................................... 104

4. Srednjevjekovna Bosanska vojska i koncept odbrane zemlje 109

5. Provjera koncepta odbrane u praksi ....................................... 117

6. Gradovi i utvrđenja srednjevjekovne Bosne .......................... 123

7. Feudalna anarhija, slabljenje odbrane i kraj 



srednjovjekovne bosanske nezavisnosti ................................. 127

8. Multikonfesionalna specifičnost Bosne i njena odbrana ....... 133



ČETVRTI DIO

BOSNA U SASTAVU OSMANSKOG CARSTVA 

(1463. DO 1878.)

1. Državna organizacija, uređenje i uprava .............................. 153

2. Uspon carstva i organizacija ejaleta Bosne ............................ 156

3. Počeci krize i pokušaji njenog prevladavanja ........................ 168

4. Iskustva velikih ratova XVII stoljeća ...................................... 172

5. Osmanska vojska (organizacija i upotreba) ........................... 181

6. Prilike na početku XVIII stoljeća i koncept samoodbrane ... 203

7. Kapetanije - kičma odbrambenog sistema Bosne .................. 207

8. Ostale komponente oružanih snaga Ejaleta ........................... 216

8


9. Morejski rat 1714. do 1718. godine ......................................... 218

10. Rat za odbranu Bosne 1737. do 1739. godine ....................... 219

11. Banjalučki boj 4. avgusta 1737. godine ................................. 224

12. Dubički rat 1788. do 1791. godine ......................................... 231

13. Specifičnosti samostalno vođenih odbrambenih 

ratova XVIII stoljeća ............................................................. 233

14. Velika “muslimanska” seljačka buna  (1745. do 1756.) ....... 243

15. Neuspjeh odbrane istočnih granica

na prelomu XVIII i XIX stoljeća .......................................... 247

16. Pokušaj ostvarenja bosanske samostalnosti 



u prvoj polovini XIX stoljeća ................................................. 252

17. Ustavne promjene u Bosni i bune sredinom XIX stoljeća ... 270

18. Svrgavanje osmanske vlasti 1878. godine ............................. 277

PETI DIO

BOSNA I HERCEGOVINA U SASTAVU

AUSTROUGARSKE MONARHIJE (1878. DO 1918)

1. Berlinski kongres i podjela interesnih sfera na Balkanu .... 291

2. Iskustva i pouke Odbrambenog rata protiv 

Austrougarske 29. jula do 20. oktobra 1878. godine  ........... 294 

3. Hercegovački ustanak 1882. godine  ....................................... 311

4. Državnopravni položaj okupirane Bosne 

i organizacija uprave ............................................................... 314

5. Vojna organizacija i obezbjeđenje okupacije ........................ 318

6. Aneksija i izmjene u organizaciji uprave .............................. 322

7. Iskustva Prvog svjetskog rata i njegove posljedice ............... 325

9


ŠESTI DIO

BOSNA I HERCEGOVINA U SASTAVU ZAJEDNIČKIH

JUGOSLOVENSKIH DRŽAVA 1918. DO 1992.

1. Država Slovenaca, Hrvata i Srba i njena odbrana ................ 341

2. Ujedinjenje Države SHS i Kraljevine Srbije 

u jedinstveno Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca  .......... 347

3. Državnopravni položaj Bosne i Hercegovine  



u Kraljevini i Republici Jugoslaviji 

.................................... 349

4. Vojna obaveza i Vojska Kraljevine i Republike Jugoslavije .. 355

5. Obnova Velikosrpskog pokreta, destabilizacija 



i razbijanje zajedničke države  ................................................ 363

SEDMI DIO

SPECIFIČNA ISKUSTVA AGRESIJA NA 

BOSNU I HERCEGOVINU XX STOLJEĆA 

(1941. do 1945. i 1992. do 1995.)

1. Nastanak fašizma i početak Drugog svjetskog rata ............. 379

2. Fašistička agresija na Jugoslaviju i okupacija zemlje ........... 381

3. Organizacija okupacione uprave i uslovi 



za opstanak stanovništva .......................................................... 383

4. Pokretanje i razvoj antifašističkog Narodnooslobodilačkog



ustanka i rata ............................................................................. 388

5. Obnova državnosti – najznačajnija tekovina NOR-a 



Bosne i Hercegovine .................................................................. 392

6. Osnovna iskustva partizanskog i kombinovanog ratovanja.. 405

7. Neka specifična iskustva iz agresije na Republiku Bosnu 

i Hercegovinu 1992. do 1995. godine ..................................... 410

8. Iskustva međunarodnih pokušaja spasavanja bošnjačke 



populacije od započetog genocida ............................................ 414

10


OSMI DIO

ZAKLJUČNA RAZMATRANJA

DEVETI DIO

PRILOZI

1. MANJE POZNATI TERMINI I POJMOVI ........................ 475

2. L I T E R A T U R A ................................................................ 495

3. SKRAĆENICE ........................................................................ 517

4. AKCENTI RECENZIJA

Brigadir mr. Hasib Mušinbegović ...................................... 521

Prof. dr. Smail Čekić .......................................................... 523

Doc. dr. Selmo Cikotić ....................................................... 524



REGISTAR LIČNIH IMENA .................................................... 525

REGISTAR GEOGRAFSKIH POJMOVA ............................... 537

SADRŽAJ ILUSTRACIJA ........................................................  557

BILJEŠKE O AUTORU ............................................................. 561

11


P R E D G O V O R

Bosna, odnosno Bosna i Hercegovina je u toku svog dugog postojanja

bila i ostala mala zemlja. Kao takva, u toku svog milenijskog postojanja,

u brojnim osvajačkim pohodima i ratnim sukobima uglavnom je bila

upućena na vlastitu odbranu. Uglavnom su je okruživali i napadali jači

susjedi, ili je ulazila u sferu interesa svjetskih ili regionalnih sila. To isto

je slučaj i sa njenim geografskim prostorom u prethodnom periodu.

Osnovne karakteristike toga prostora i njegovog položaja veoma su

postojane i dugotrajne. Otuda vojno-historijska iskustva iz ovog dugog

perioda mogu biti relevantna i za cjelovitije sagledavanje ukupnih, pa i

najnovijih vojnih i posebno odbrambenih iskustava savremene epohe.

Sabrati neophodnu građu i na osnovu relevantnih izvora rekon-



struisatianaliziratiuporediti ocijeniti dosadašnje ratove i ukupnu

ratnu fenomenologiju ovog prostora, a posebno uporediti, izabrati i oci-

jeniti upotrjebljive primjere odbrambenih postupakaodluka rješenja

svakako mora biti zadatak generacija. Taj zadatak nije moguće u prvom

pokušaju adekvatno obaviti.

Upotrebljiva iskustva iz tako dugog perioda, sticana su u vrlo raz-

ličitim okolnostima, rijetko su se striktno odnosila na odbranu same Bosne

ili njenog geografskog prostora. Nažalost ta iskustva, kao takva, do sada

nisu ni izučavana ni rekonstruisana. U tom pogledu nisu učinjeni početni

napori da se prikupe najuopšteniji ili makar drugostepeni izvori, kad

već nema mogućnosti da se prikupe relevantni primarni izvori.

Zbog toga će ovaj pionirski napor biti neminovno ograničen na

najelementarnije uočavanje i rekonstrukciju situacija, kao i pokušaje

analize tih situacija i raspoloživih mogućnosti formulisanja koncepcije

odbrane, te izgradnje mehanizma za njeno funkcionisanje i realizaciju.

13


Nadati se da će nas ocjene izvjesnih poteza povučenih u tim prilikama

i sabrana zrnca iskustva osposobiti da ih počnemo sistematizovati i

uobličavati u formu pogodnu za vaspitanje i obrazovanje generacija ruko-

vodećih organa i posebno vojnih starješina koje će ih, možda, morati

koristiti.

Vojnu nauku mnogi smatraju i nazivaju vojnim iskustvom i voj-

nom, odnosno ratnom vještinom. Sakupiti takva iskustva i sa jednog

ograničenog prostora, kakav je Bosna i Hercegovina i u tematski ogra-

ničenom obimu i okviru složen je zadatak, ali bez takvih iskustava i



bez takvih saznanja nije moguće ostvariti misao najvećeg bosanskog

mislioca svih vremena - Hasana Kafije Pruščaka, koji je svog cara i

njegov divan upozorio da je dobro uređena, opremljena i dobro vođena



vojska od prvorazredne važnosti za svaku državu i da je “racionalan

spoj mudrosti i sile osnovni temelj svakog državnog poretka”.

1

Istražiti uzroke i ciljeve samo jednog rata, utvrditi planove i pri-



preme za njegovo vođenje, utvrditi organizaciju, obuku, opremu i nao-

ružanje, te sredstva za rat pripremljenih oružanih snaga, a onda rekon-

struisati njegov tok ili tok bar nekih izvedenih borbenih radnji, pa

potom ocijeniti odluke vojskovođa i komandanata, odnosno taktičke,

operativne i strategijske postupke angažovanih trupa, već po sebi je

suviše složen i obiman poduhvat.

Ako u ovoj fazi razvoja bosanskohercegovačke historiografije uopšte

i posebno vojne historije, želimo postići iole upotrebljive početne rezul-

tate, moramo učiniti napor da se u tom cilju objedine postojeća pamet

i postojeća historiografska saznanja. Od korisnika i nastavljača ovog

rada treba očekivati cjelovitiju analizu i dopunu rekonstrukcije perioda

za koji se određeni istraživač specijalizuje. Time bi, bar trebalo pokušati

nadomjestiti - za ovakve poduhvate obavezni timski rad - i naročito

oskudicu i nedostupnost  - jednom čovjeku - svih relevantnih izvora.

To praktično znači da bi na rješavanju ovog urgentnog zadatka trebalo

angažovati dovoljno širok krug poznavalaca ove materije.

14

1 Hasan Kafija Pruščak u djelu: TEMELJI MUDROSTI O UREĐENJU SVIJETA,



napisanom 1596. godine.

Za adekvatnu rekonstrukciju pojedinih problema i ključnih poteza

bio bi neophodan određen broj kvalitetnih karata i šema, te drugih ilus-

tracija. To bi olakšalo razumijevanje određenih zaključaka i omogućilo

kristalizaciju iskustva. U tome smo, nažalost, vrlo oskudni, ali za ovaj

pionirski rad nešto smo ipak pribavili.

Za razliku od svojih susjeda, čiji su se narodi i države pomjerali Bosna

(i Hercegovina) kao političko-pravni teritorij imala je dugu historijsku

i potpuno prirodnu evoluciju. Bosna se kao država tokom tolikih sto-

ljeća nije nikuda selila, niti je mijenjala ime. U turbulentnoj Velikoj seobi

naroda početkom VII stoljeća narod kojeg zovemo južnim Slovenima u

plemenskom savezu sa Avarima preko Save i Dunava prodro je duboko

na Vizantijsku teritoriju i preplavio kopneni dio Balkanskog poluostrva.

Za razliku od ostalog prostora na Panoniji i na bosanskohercegovačkom

geografskom prostoru dva stoljeća je očuvao taj savez i tu državu.

Savez avarskoslovenskih plemena na centralnoj direktrisi prodora

(prema Naroni i Saloni) izmiješao se sa romanizovanim i neromanizo-

vanim Ilirima, te zaostalim elementima istočnih Gota i, za zemlju veza-

nih kolona, veterana rimskih legija, angažovanih u Iliriku posljednjih

stoljeća Rimske imperije. Ta činjenica je morala ostaviti značajne tragove.

Južnoslovenska plemena u prodoru i naseljavanju Balkana nisu nas-

tupala kompaktno, nisu nastupali u jedinstvenom talasu, pa nisu nastu-

pali ni istim pravcima. Morala su se prilagoditi opštoj situaciji i zahtje-

vima dominantnih saveznika, a ni borbeni ešaloni nisu bili jednorodni.

Pod kraj IX stoljeća (896. godine) u Panoniju su prodrli ratoborni

Mađari, Avarima sličnog ratovanja, i razbili do tada jedinstveno slovensko

more, na jugoistoku Evrope. Iz Panonije potisnuti slovenski element na

bosanskohercegovačkom geografskom prostoru značajno je ojačao pre-

dominaciju slovenskog jezika, a i pismenost se širila upravo na tom jeziku

i uz državnu podršku Vizantije, pa čak i priznanje Rima.

Bosna i Hercegovina do sada nije imala napisanu vojnu historiju,

pa prema tome nisu ni rekonstruisana iskustva odbrane bosanskohercego-

vačkog prostora u bilo kom periodu njegove dvomilenijske historije.

15


Tim problemima do sada se jednostavno niko nije bavio, ne samo

cjelovito, nego možemo reći ni fragmentarno, tako da ne postoji odgo-

varajuća rekonstrukcija bilo kog perioda ili događaja, pa ni onih sud-

bonosnih bojeva i bitaka, odnosno ratova, koji su odlučivali o sudbini

ili opstanku Države ili njenog naroda.

I onda kada je imala vojsku i kada je ta vojska Bosnu branila, o tome

nije sačuvana odgovarajuća pisana dokumentacija. Bosna i Hercegovina

jednostavno još nema odgovarajuće ustanove koja bi trebalo da se tim

bavi. Fragmenti takve dokumentacije, i ukoliko postoje, rasuti su po rijet-

kim i najčešće nesređenim arhivskim zbirkama, u nama teško dostupnim

arhivima.

Sintetičkih obrada cjelovite historije Bosne i Hercegovine jedno-

stavno nema, nema je ni u kojoj njenoj subdisciplini, a posebno ne u

oblasti vojne historije. U bilo kojoj oblasti historije Bosne i Hercegovine

monografija je suviše malo. Uglavnom su nebosanske provenijencije,

rađene u nezavidnim uslovima, uz korištenje ograničenih izvora, često

podređenih različitim ideološkim zahtjevima. U tom pogledu u naj-

većoj mjeri je nezadovoljavajuća situacija u oblasti vojne historije, a

već nam je poznat i kvalitet historijskih obrada baziranih na narodnoj

pjesmi u usmenom predanju.

U takvim uslovima i najgrublji pionirski pokušaj ambicioznijeg i

cjelovitijeg prikaza bilo kog segmenta opšte ili vojne historije u tre-

nutnim uslovima i bez organizovanog kolektivnog napora, teško je

izvodljiv.

Periodizacija historije odbrane Bosne i Hercegovine u ovoj mono-

grafiji izvršena je na jedini mogući način, prema državnim cjelinama

koje su vladale datim prostorom. To je diktiralo unutrašnju podjelu na

osam dijelova.



Prvi dio je posvećen jedinstvenom prikazu bosanskohercegovačkog

geografskog prostora kao najstabilnije i najnepromjenljivije konstante.

Naredna tri dijela obuhvataju hronološki poredane polamilenijske epohe:

- Odbranu bosanskohercegovačkog prostora do formiranja  bosanske

države; - Period srednjevjekovne bosanske države; - Iskustva iz odbrane

Bosne u sastavu Osmanskog carstva.

16


Iskustva odbrane i događaji savremene historije od svega 120 godina

podijeljeni su u dalja dva dijela, prema tome, u čijem sastavu ili pod

čijom okupacijom se Bosna i Hercegovina nalazila (Austrougarska i

Jugoslavija). U sedmom dijelu zahvaćena su specifična iskustva agresije

na Bosnu i Hercegovinu u XX stoljeću. Osmi dio Monografije obuhvata

zaključna razmatranja. 

Monografija ISKUSTVA ODBRANE BOSNE rađena je na jedino

moguć način, s obzirom na dužinu obuhvaćenog perioda. Rađena je u

obliku sinteze, kakvi su, između ostalog, i svi udžbenici, iako sama nema

pretenziju da to bude. Ona je zapravo pokušaj da se dođe do jednog

ozbiljnijeg nacrta takve obrade. To je sasvim razumljiv razlog što rad nema

naučni aparat, uobičajen za monografije takvog karaktera. Stotinjak

napomena uz tekst su samo njegovo rasterećenje, a ne dokazivanje izne-

senih tvrdnji i navođenja izvora. U ovom slučaju to je nadoknađeno sa



dvadesetak historijskih karata i nekoliko šema najznačajnijih odbram-

benih događaja.

U ovom radu čitalac neće naći ukupnu rekonstrukciju organizacije

ni Bosanske vojske, ni njenih protivnika, niti rekonstrukcije ofanzivnih

borbenih radnji. Podvlačim da sam se strogo ograničio na probleme

odbrane Bosne (i Hercegovine - od kada i njen naziv, diktatom stranih

sila na Berlinskom kongresu ulazi u naziv države, bez obzira u kom je

stepenu nezavisna ili autonomna). Čitaoci će svakako shvatiti da ni tako

fiksiran zadatak neće biti ni u kom smislu detaljan. 

U hiljadu godina historije Bosna i Hecegovina je imala više godina

nemirnog i nesigurnog života, nego godina mira i stabilnosti, a slično je

bilo i u mileniju koji joj je prethodio. Periodi mira jedva da su jednom

premašili granicu života jedne generacije. Svaka generacija Bosanaca

morala se braniti bar jednom, najveći broj ih je preko glave preturio

dva do pet ratova, a neke su u ratu provele čitav svoj vijek. Ratovi su

trajali po nekoliko godina, neki i po više decenija. Najdužim se smatra

Kandijski rat - od 1645. do 1669. godine, dakle dvadeset i četiri godine.

U pet stoljeća koliko je bila okupirana ili u sastavu drugih država,

ratom ili mirom upravljali su vladari tih država ili njihovi protivnici,

najčešće konkurenti za isti, bosanskohercegovački prostor. Izvjestan,

17


ne mali broj godina u zemlji su vladali unutrašnji nemiri, seljačke, pa

i lokalne separatne bune i ustanci, a međusobni obračuni magnata i

velikaša, podizani na nivo građanskog rata. Bosanci su u njima učestvo-

vali kao podanici tih država, češće u Bosni, ali i mnogo puta i na vrlo

udaljenim ratištima od Beča, Egra i Galicije do Azovskog mora, Kav-

kaza, Volge i Perzije. Zarobljeni u tim ratovima regrutovani su u elitne

plaćeničke jedinice čuvenih “bošnjačkih pukova” više evropskih država.

Najveći broj vođenih ratova za Bosance su bili odbrambeni ratovi.

Otpor stranim okupacionim vlastima bio je neprekidan i više puta je

prerastao u oslobodilačke ratove, kakvi su na nju usmjereni krstaški

lokalni ratovi, Bosanske narodne vojske pod Gradaščevićem 1831. do

1832. Selmanovićem i Hadžijamakovićem

2

1878., te Narodnooslobo-



dilački rat protiv fašističke okupacije 1941. do 1945. godine i na kraju

Odbrambeni rat Bosne i Hercegovine od 1992. do 1995. godine.

Karakter odbrambenih ratova imali su čak i oni ratovi kad je u Bosni

bila strana vlast, kao što su osvajački ratovi protiv Bosne u XVIII vijeku

(1714. do 1718, 1736. do 1739, 1789. do 1791.), jer su se Bosanci vlasti-



tim snagama borili za odbranu svoje zemlje i protiv volje sultana.

U toku desetak stoljeća postojanja Bosna je nosila isti naziv, a tek od

Berlinskog kongresa 1878. nosi današnji naziv Bosna i Hercegovina.

Strane zemlje i stranci uopšte skloniji su da je tako i danas nazivaju. Dvo-

člani naziv Bosna i Hercegovina u upotrebi je svega 130 godina u odnosu

na milenijski period jednočlanog naziva – Bosna, što nas je opredijelilo da

taj naziv kao skraćeni i mi stavimo u podnaslov ovog sintetičkog rada. 

Sistematsko prikupljanje građe za moguću sintetičku monografiju

o odbrani Bosne počeo sam u vrijeme neduge profesorske karijere, 70-tih

i 80-tih godina XX stoljeća. U tome sam bio stimulisan nenormalnim

prazninama i razlikama u obradi historije Bosne, odnosno Bosne i

Hercegovine. Rezultat prvih istraživanja bio je prilog za udžbenik NAUKA

18

2 Kao zamjenika komandanta Bosanske narodne vojske austrougarski Prijeki sud ga



je osudio na smrt vješanjem. Dostojanstvenim i hrabrim držanjem na suđenju i pri izvršenju

smrtne kazne, potvrdio je svoju omiljenost u narodu.



O ODBRANI u izdanju Univerzitetske knjige, (Sarajevo 1996, str. 89

do 109) pod naslovom: UGROŽAVANJE BOSNE I HERCEGOVINE

KROZ HISTORIJU I TRADICIJA NJENE ODBRANE. 

Neistraženost materije i oskudnost arhivske dokumentacije, odnosno

mali stepen njene dostupnosti, značajno se odrazio i na mogućnost

ilustrovanja teksta, posebno stepena urušenosti odbrambenih posebno

fortifikacijskih objekata i njihovu zapuštenost, kao i nedostatak i kvalitet

i takvih fotografija i rekonstrukcija oruđa, opreme i borbenih postupaka

Bosanske vojske bilo iz perioda nezavisnosti ili iz kratkotrajnih pokušaja

osamostaljivanja, buna, ustanaka i odbrambenih ratova XVIII, XIX i

XX vijeka. 

Autor 



Download 24.48 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   45




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling