J. B. Say "uch omil" iqtisodiy resurslar nazariyasini shakllantirgan. A. Marshall ushbu ro’yxatni tadbirkorlik potentsiali to’rtinchi omil, resurs bilan to’ldirdi. Iqtisodiy manbalardan biri sifatida bili


Download 74.88 Kb.
Pdf ko'rish
Sana14.06.2020
Hajmi74.88 Kb.

Iqtisodiy resurslarning quyidagi turlari mavjud: 

 

1)  Tadbirkorlik salohiyati. Bu aholining turli shakllarda mahsulot ishlab chiqarishni tashkil qilish 



qobiliyatidir; 

 

2)  Bilim. Bular mahsulot ishlab chiqarish va iste’mol qilishni avvalgisiga nisbatan yuqori 



darajada tashkil etishga imkon beradigan aniq ilmiy-texnik ishlanmalar; 

 

 



3)  Tabiiy boyliklar. Bular aniq minerallar, masalan, er, mineral resurslar, shuningdek, 

mamlakatning iqlim va geografik joylashuvi

 

4)  Kadrlar. Bu ma’lum bir sifat ko’rsatkichlari – ta’lim, madaniyat, kasb mahorati bilan ajralib 



turadigan mamlakat aholisining o’ziga xos soni. Umuman olganda, inson resurslari eng 

muhim iqtisodiy resursdir, chunki ularsiz milliy iqtisodiyotning normal ishlashini tasavvur etib 

bo’lmaydi; 

 

 



5)  Moliyaviy resurslar. Bu milliy iqtisodiyotda mavjud bo’lgan ma’lum pullar bilan ifodalangan 

kapital. 

 

O’rta asrlarda yagona iqtisodiy manba hisoblangan inson resurslariga, ishchi kuchiga katta ahamiyat 



berilardi. Fiziokrasiyaning iqtisodiy nazariyasida yer yagona iqtisodiy manba sifatida tan olingan. A. 

Smit iqtisodiy manbalar sifatida kapital, er va ishchi kuchini aniqladi. Ushbu pozitsiyadan kelib chiqib, 

J. B. Say “uch omil” – iqtisodiy resurslar nazariyasini shakllantirgan. A. Marshall ushbu ro’yxatni 

tadbirkorlik potentsiali – to’rtinchi omil, resurs bilan to’ldirdi. Iqtisodiy manbalardan biri sifatida 

bilimlarni joriy etishning mohiyati E. Toflerga tegishli; u ushbu manbani aniq ilmiy-texnik ishlanmalar, 

izlanishlar, ilmiy-texnik taraqqiyot, axborot va fan sifatida izohlaydi. 

 

Tabiiy resurslar ularning tarkibi juda xilma-xil bo’lib, er, energiya, suv, biologik, o’rmon, mineral, 



rekreatsion, iqlim resurslarini o’z ichiga oladi. Ulardan foydalanish o’zaro bog’liq (masalan, er 

resurslaridan foydalanish uchun uskunalar kerak, va uning ishlashi uchun mineral resurslar kerak – 

yoqilg’i). 

 

 



Tabiiy resurslarning muhim turi mineral xom ashyo – ko’mir, tabiiy gaz, neft, metall rudalari, 

fosfatlar, kaliy tuzlari. Ushbu resursning taqsimlanishi milliy iqtisodiyotda ham global miqyosda teng 

emas. Tabiiy resurslar quyidagilarga bo’linadi. 


 

1)  O’rganilgan. Ularni qazib olish allaqachon amalga oshirilmoqda; 

 

2)  Ishonchli. Ularning ishonchli mavjudligi ma’lum, ammo turli sabablarga ko’ra ularni qazib 



olish amalga oshirilmaydi; 

 

 



3)  Bashoratli. Bular hipotetik jihatdan mavjud bo’lishi kerak bo’lgan minerallardir, ammo bu 

ma’lum emas. 

 

Mutaxassislarning fikriga ko’ra, mavjud qazib olish sur’atlarida ularning zaxiralari taxminan 500 yil 



ichida tugaydi. Shu bilan birga, ularga iqtisodga bo’lgan ehtiyoj har yili o’rtacha 10% ga oshib 

bormoqda. Ushbu resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish uchun resurslarni tejaydigan 

texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish davom etmoqda. 

 

 



Mamlakatimizda inson resurslari cheklangan. Ishsizlik darajasi yuqori bo’lishiga qaramay, ma’lum bir 

sifat xususiyatlari – kasbiy va malaka darajalarida farq qiladigan kadrlar etishmovchiligi mavjud. 

Ma’lum bir malaka va kasblarga ega bo’lgan xodimlarning keskin tanqisligi mavjud bo’lib, bu xalq 

xo’jaligining rivojlanishiga jiddiy to’sqinlik qiladi. 

 

Iqtisodiy resurslarning asosiy xususiyati ularning cheklangan tabiati bo’lib, ular tovarlar – tovarlar va 



xizmatlar ishlab chiqarish uchun cheksiz ehtiyojdir. Ushbu mulkdan aholining ehtiyojlarini maksimal 

darajada qondirish uchun iqtisodiy resurslardan samarali foydalanish uchun mantiqiy ehtiyoj yuzaga 

keladi. Bunday holda, resurslarni tegishli ravishda taqsimlash to’g’risida, ya’ni ulardan foydalanish 

to’g’risida shunday qaror qabul qilish kerakki, natijada maksimal natijaga erishilsin. 

 

Iqtisodiy resurslarning yana bir xususiyati ularning bir-birini to’ldirishi. Masalan, tabiiy resurslardan 



oqilona foydalanish uchun bilimlardan foydalaniladi – ilmiy va texnologik ishlanmalarga asoslanib, 

bir-birini to’ldirishni yanada samaraliroq va maqbul qiladigan iqtisodiy resurs. O’z navbatida, bilim 

inson resurslarining asosini tashkil etadi va xodimlarning aniq bilimlari, ko’nikmalari va kasbiy 

ko’nikmalariga asoslanadi. 

 

 

Harakatlanish iqtisodiy resurslar, ular tarmoqlar, mintaqalar, mamlakatlar o’rtasida harakat qilish 



qobiliyatidan iborat. Har bir iqtisodiy resursga nisbatan harakatchanlik darajasi har xil bo’ladi va har 

xil ob’ektiv va sub’ektiv omillarga bog’liq bo’ladi. Masalan, minimal harakatchanlik iqtisodiy resursda 



– erlarda bo’ladi, chunki uning geografik joylashuvini o’zgartirish mumkin emas. Eng katta 

harakatchanlik milliy iqtisodiyotlar o’rtasida harakat qila oladigan inson resurslari bilan tavsiflanadi. 

 

Iqtisodiy resurslarning muhim xususiyati ularning almashinuvchanligi bo’lib, ular bitta iqtisodiy 



resursni boshqasiga almashtirish qobiliyatidan iboratdir. Masalan, ishlab chiqarish samaradorligini 

oshirish uchun siz ishbilarmonlik potentsialidan foydalanishingiz mumkin – ishlab chiqarish 

texnologiyasini o’zgartirish, bilimlarni esa xodimlarni o’z mehnat vazifalarini samarali bajarishlariga 

o’rgatish. Iqtisodiy resurslarni almashtirish qobiliyati cheklangan va to’liq va to’liq ishlab chiqarilishi 

mumkin emas. Masalan, kapital inson resurslarini to’liq o’rnini bosa olmaydi. Resurslarni dastlabki 

almashtirish ijobiy natija berishi mumkin, ammo kelajakda iqtisodiy faoliyat sezilarli darajada 

murakkablashadi va uning samaradorligi pasayishi mumkin. 

 

Iqtisodiy sub’ektning asosiy vazifasi – bu iqtisodiy xususiyatlardan foydalaniladigan iqtisodiy 



resurslardan foydalanish samaradorligi va oqilona darajasini doimiy ravishda oshirish, o’zaro 

almashish, to’ldirish, harakatchanlik. 

 

Milliy iqtisodiyot doirasida iqtisodiy resurslarning aylanishi ularning tegishli bozorlarida (masalan, 



kapital bozori, mehnat bozori) sodir bo’ladi. Ushbu bozorlarda ma’lum segmentatsiya ham mavjud 

(masalan, mehnat bozori menejerlar, iqtisodchilar, muhandislar segmentidan iborat). 



 

Download 74.88 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling