Jahon siyosiy-mafkuraviy ta’limotlar fanining ob’ekti, perdmeti, maqsad va vazifalari. Reja


Download 0.77 Mb.
bet10/16
Sana17.03.2020
Hajmi0.77 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   16

2- masala. Eronda zardushtiylik taьlimotining xukumron mafkuraga aylanishi.

Mil. Av. VII – VII asaolarda Katta Xorazmda щakllangan Zardushtiylik taьlimoti Eronda takomillashgan. Bu erda turli xudolarga eьtikod kiluvchi kabilalar urtasidagi karama - karshiliklarni yukotib, Ashokiy Lar davrida mamlakatning davlat mafkurasiga aylangan.

Taьlimotning asosiy mazmun - moxiyatini garchi Dune, borlik xakidagi falsafiy goyalar tashkil etsa-da, jamiyat tarakkiyoti, odamlar urtasidagi munosabatlar Bilan boglik ijtimoiy – siyosiy goyalar xam mujassam. Taьlimot tarkibini tashkil etgan ijtimoiy – siyosiy goyalarni kuyidagi klaster usuli orkali izoxlab berish mumkin:

adolat


tinchlik, osoyishtalik

ijtimoiy tenglik

Zardushtiylik taьlimoti farovonlik

Ijtimoiy - siyosiy goyalari: ezgulik

Keyinchalik zardushtiylik taьlimoti taьsirida Eronda bir necha Yangi goyalar vujudga keldi. Bu taьlimotlar Mitraizm, moniylik va Mazdakiylikdir.

Xar bir taьlimot uz mazmun – moxiyatiga kura, diniy – falsafiy goya bulgani kabi uz tarkibida ijtimoiy – siyosiy goyalarni xam kamrab olgan.



Mitraizm taьlimotda talkin etilgan kuyosh xudosi Mitra nomi Bilan boglik. U mil. av .III – II asrlarda Urta Osiyoning shimoliy xududlarida paydo bulgan taьlimotdir. Unda adolat, ijtimoiy tenglik va ezgulik goyalari asosiy siyosiy goyalar xisoblanadi.

IV – V asrda kadimgi Rim imperiyasining kuchayishi va VII – VIII asrda islomning kirib kelishi natijasida Uzok Shark va Urta Sharkda keng yoyilgan Mitraizm taьlimotiga barxam berdi.



Moniylik. Bu taьlimotning asoschisi Moniy ibn Fatax ( 216 – 277 y. ) U nakkosh va rassom bulgan. Markaziy Osiyo, Eron va xindiston buylab sayoxat etib, zardushtiylik, buddizm va braxmanizm taьlimotlari Bilan tanishadi. 240 yildan u uz taьlimotini Eronda targib etishni boshlaydi. Eron koxindlari unga Karshi chikadi va u Markaziy Osiyoga kaytib uz faьoliyatini davom ettiradi. 273 yilda Eronga kaytadi. Shox Baxrom tamonidan xibsga olinib 277 yilda katl etiladi.

Moniylik taьlimotida inson, jamiyat va davlat siyosati Bilan boglik kuyidagi ijtimoiy – siyosiy goyalar ilgari suriladi:

- ezgulik va yovuzlik urtasidagi kurash

- ezgulikka kumaklashish

- jamiyat ikki kotegoriyasi – mumtoz zodogonlar va kashshok zodogonalr goyasi

- ikki dune –real dune va « Ixyo dunyosi »



Mazdakiylik. Taьlimot asoschisi Mazdak ( 470 – 529 y) . u kuzgalonchi sifatida koxinlar va zodogonlarga Karshi kurash olib borgan. U Kubod I davrida koxin, keyinchalik butun Eron buyicha bosh kl’oxin sifatida faoliyat yuritgan.

Mazdak uz taьlimotida ijtimoiy - siyosiy goyalari Bilan jamiyat xayotida faol katnashgan insondir. Ezgulik va joxillik urtasidagi kurash, yaxshilikning galaba kozonishi, odamoar urtasida xar tamonlama tenglitk, ozodlik, erkinlik va xurlik, boylikka xirs kuymaslik, kambagaikni koralaydi va jamiyatda urta xoll katlamni kupaytirish goyalarini ilgari suradi.

Isroil

Yaqin Sharq: Livan

Falastin

Suriya



Damashq

Suriyadagi Xalap

ilk davlatlar: Katna

Kerxamesh


Tir

Sidon

Finikiyada Abzu



ilk davlatlar: Arbet

Uraget

Quddus

Falastin G’azo

ilk davlatlari: Lahish

Megiddo
Yahudiylik ta’limotining ijtimoiy – siyosiy g’oyalari:

Ozodlik; adolat; milliylik; buyuk

davlatchilik.
Zardushtiylik:



Adolat; tinchlik; ijtimoiy farovonlik; ezgulik.

tenglik;

Bu ta’limot ta’sirida vujudga kelgan ta’limotlar:







Mitraizm

Moniylik

Mazdakiylik

Mitraizm iltimoiy – siyosiy g’oyalari:

Adolat; tinchlik; ijtimoiy ezgulik.

tenglik;

Ezgulik;



Moniylik: Jamiyat ikki kotegoriyadan:

Mumtoz zodogonlar;

Qashshoq zodogonlar.

Ikki dunyo; rial dunyo;

ihyo dunyosi”.
Yaxshilik va yomonlik

o’rtasidagi kurash;

Mazdakiylik: ozodlik;

Ijtimoiy tenglik;

Boylikka hirs qo’ymaslik;

Kambagallikni qoralash;



O’rtacha yashash.

Mavzuga doir tayanch iboralar:

Qadimgi Yaqin Sharq mamlakatlari, Yaqin sharqdagi dastlabki mafkuralar, Falastin, Finikiya davlatlari, Yahudiylik taьlimoti, yagona millat g’oyasi, zardushtiylik, mitraizm, moniylik. Mazdakiylik.


Mavzu yuzasidan savollar:

1. Qadimgi Yaqin Sharq mamlakatlarini tasvirlab bering.

2. Qadimgi Finikiya va Falastin davlatlarida vujudga kelgan mafkuraviy qarashlar qanday g’oyalardan iborat edi?

3. Yahudiylik taьlimoti va unda olg’a surilgan ijtimoiy – siyosiy g’oyalar haqida o’z fikr – mulohazalaringizni bildiring.

4. Zardushtiylik taьlimoti, unda inson hayoti bilan bog’liq siyosiy qarashlar.
Adabiyotlar ro’yxati:

1. Falsafa komusiy lug’at. T. « Shark ». 2004 y.

2. Rim falsafasi . T. 2004 y.

3. Urta asrlar tarixi. T. 1989 y.

4.. Xakikat manzaralari 96 mumtoz faylasuf. T . 2007 yil.

5. Falsafa komusiy lugat. T. « Shark ». 2004 y.

6. F. Muxiddinova « Siyosiy va xukukiy taьlimotlar tarixi» . T. 2003 y.

5– mavzu: Islom mafkurasi va arab musulmon fikri. Mafkuraviy

jarayonlarning globallashuvi va global ideologiya muommosi.

Reja:


  1. Islom mafkurasi. Islomdagi okimlar va mazxablar.

  2. Xorijiylar, karmatlar, va ismoiliylar mafkurasi.

  3. Nizom ul - mulkning « Siyosatnoma » asarida davlat boshkaruvi masalasi. « Sof birodarlar » mafkurasi.

  4. Arab – musulmon mutafakkirlarining jahon siyosiy tafakkuri tarixida tutgan urni.

5. Mafkuraviy jarayonlarning globallashuvi va global ideologiya muommosi.

1- masala. Islom mafkurasi. Islomdagi okimlar va mazxablar.

VII asrda Arabiston yarim orolida vujudga kelgan Islom diniy taьlimoti odamlarni yagona olloxga itoat etish goyasini ilgari surar ekan, ayni paytda, arab kabilalarini birlashtirish siyosatini amalga oshirishga kirishdi. 630 yilda Arablar yagona davlatga ( xalifalik) birlashtirilgach, islom taьlimoti davlatning yagona mafkurasiga aylandi.

Islom mafkurasi xalifalik davlatining butun bir maksadi, ijtimoiy - siyosiy goyalarini uzida mujassam etgan mafkura sifatida, nafakat arablar orasida balki, butun musulmon olamida yangi tsvilizatsiyaga asos soldi.

Xalifalik davlatining barpo etilishi natijasida islom taьlimoti Arabiston yarim orolidan chikib, boshka mamlakatlar xududiga xam yoyildi.

Albatta, asrlar davomida uzga diniy karashlarga ega xalk vakillari tamonidan yangi dinning kabul kilinishi oson kechmagan. Olib borilgan mashakkatli kurashlar natijasida islom taьlimoti er yuzining muayyan xududlariga tarkaldi. Islom kaergaki kirib borgan bulsa, usha erda markazlashgan davlat, arab alifbosi, tili va adabiyoti shakllandi.

Islom mafkurasi badaviy arab kabilalarini birlashtirib, uzga mamlakatlar xududiga yoyilish bilan birga, zardushtiylik, nasoro , moniy, buddaviy va kam kabi maxaliy diniy taьlimotlarni taьkib ostiga oldi. Ayniksa, zardushtiylik bilan boglik ibodatxonalar vayron etilib, ularning urniga jomьe masjidlar kurildi.

Islom taьlimoti asrlar davomida shakllandi, tarakkiy etdi. Ezgu goyalar bilan yugrilgan bu taьlimot kuplab xalklarning diniy kadriyatlariga aylandi. Agar uni diniy taьlimot sifatida eng sungi va eng mukammal taьlimot deb karaydigan bulsak, uning bugungi kungacha odamlar xayotida va jamiyat tarakkiyotida kanchadan – kancha ezgu amallarning ilxomchisi va targibotchisi bulganligini anglaymiz.

Islom mafkurasining ezguligi shundaki, u avalombor insonni ukib - urganishga, ilm vositasi bilan dunyoni anglashga chakiradi. « Kurьon karim» da «ilm » suzidan olingan « alima » (bilmok ) suzining 750 marotiba kayta – kayta kelishi xam bejiz emas. Taьlimotning markazida inson turadi. « Kurьoni karim » ning juda kup oyatlarida insonni aziz va mukarram kilib yaratilganligi, unga er va osmondagi barcha unsurlar buysundirib kuyilganligi aloxida uktirib utilgan.

Islom mafkurasini urganish shuni kursatadiki, « Kurьoni karim » islomga xos bulgan barcha goyalarni, karashlarni uzida ifoda etgan eng asosiy manba sifatida odob – axlok, ota – ona va karindosh – uruglarga xurmat, miskinlarga muruvvat . etim – esirlarga xayr – saxovat, uzgalar xakkiga xiyonat etmaslik va dustlik , birodarlik xamda uzaro xamkorlik singari ezgu goyalar mujassamlashgan. « Kurьon karim » poraxurlik, ugirlik va ichkilikbozlik , kimor, zino, yolgonchilik, giybat va noxak kon tukish kabi buzgunchi illatlarni koralaydi.

Islom taьlimoti asosida jamiyat boshkarilgan, tinchlik, osoyishtalik va adolat goyalari ilgari surilgan. Shariat koidalari esa jamiyatning xukukiy asosini tashkil etgan. Amir Temur « … islom dinini yoyib», « shariatni kuvvatladi» , « uz saltanatini shariat bilan bezadi ». Uz davlatini adolat tamoyili asosida kurgan soxibkiron uzining islomga bulgan munosabatini shunday bayon etgan edi : « sayidlar, ulomo, shayxlar fozillarni uzimga yakinlashtirdim. Diniy, xukukiy, axlokiy masalalarni urtaga tashlab, kimmatli fikrlar bildirishardi. Xalol va xaromga oid masalalarni men ulardan urgandim ». 1

Ammo tarix xotirasi shuni kursatadiki , islomning ezgu mafkurasidan baьzan garazli kuchlar uzlarining buzuk maksadlari yulida xam foydalanishgan. Okibatda musulmon kavmi urtasida uzaro ixtilof va

nizolar, xatto urushlar avj olgan, bu esa minglab begunox odamlarning umriga zomin bulgan.

2-masala. Xorijiylar, karmatlar, va ismoiliylar mafkurasi.

Islom taьlimotining yoyilish jarayoni, xalifalik davlati davrida vujudga kelgan ijtimoiy ziddiyatlar va xokimiyat uchun kurashlar davomida turli yunalish va okimlar shakllandi.



Yunalishlar

xorijiylik shialik
sunnniylik

Islomning ushbu yunalishlari garchi yagona olloxga itoat etish goyasini ilgari sursa-da, xar biri uziga xos karashlar va akidalarga asoslanadi.

Islomning xorijiylik yunalishi tarafdorlari karashlaricha, xalifa diniy jamoa tamonidan saylanadi va jamoaga buysunadi, xar kanday takvador musulmon ( xato kul va negr bulsa xam) xalifa sifatida saylanishi mumkin. Agar xalifa jamoa manfaatlarini ximoya kilmasa yoki uz

vazifasini syuisteьmol kilsa, vazifasidan bushatiladi va xatto katl etiladi. Xorijiylar uzlarining ochik demokratik karashlari bilan toju-




1. « Temur tuzuklari » T. 1991 y. 64 – 65 – bet.

taxt talashayotgan ummaviylar va abbosiylarga karshi uzlarining ana shunday goyalarini ilgari surdilar. Ayni paytda ular « dindan kaytgan » va yo’qotilishga maxkum etilgan, deb eьlon kilingan siyosiy va goyaviy rakiblarga nisbatan murososiz bo’lganlar. Xorijiylik keyinchalik bir necha gurux – firkalarga bulinib ketadi. Manbalarda xorijiylikning 20 ga yakin firkalari kayd etiladi. Ummaviylar va abbosiylarning xorijiy kavmlarga karshi olib borgan kurashlari natijasida ularning aksariyat kismi kirib tashlandi. Bugungi kunda xorijiylarning ibodiylar deb atalgan sektasini ayrim mamlakatlar- Jazoir, Tunis, Ummon va Tanzaniyada uchratishimiz mumkin. « Islomning dastlabki davrlarida xorijiylik deb atalgan xarakat xomxayollarcha musulmon jamiyatini sof kurishga kurashgan edi ».1

Islom tarixida shakllangan barcha okim va mazxablarning diniy falsafiy karashlari muayyan mafkuraga asoslangan. Bu mafkura islom mafkurasidir.

Islom mafkurasi odamlarni ezgu goyalar, maksadlar sari etaklar ekan, ularni bu dune tashvishlarini xotirjam xal etishga, olloxga buysunish orkali itoatda bulishga xamda tabiatning ojiz mavjudoti ekanligini tan olishga chakiradi. Bu mafkura barcha insonlarni tengligi xakidagi goyalarni ilgari suradi. Talimotda xech bir tabakalanish, ijtimoiy tengsizlik goyalari uchramaydi.

Xalifalik davrida yuzaga kelgan uzaro nizolar jamiyatdagi ijtimoiy tabakalanishning natijasi deyish mumkin. Asosan dexkonlar, kuchmanchi badaviylar va xunarmandlardan iborat karmatlar ismoiliylarning bir

okimi sifatida abbosiylar xalifaligi tartiblariga karshi yuzaga kelgan kuzgalonlarga boshchilik kilganlar.Ular uz xarakatlarini jamiyatda ijtimoiy tenglik goyalariga karatgan, kullarni inkor etgan xolda barcha erkin kishilar ijtimoiy mulkka ega bulishini talab kilib chikishgan.

Islom taьlimotining okimlaridan biri sifatida maydonga chikkan karmatlar yagona olloxni tan olsa-da, shariat konunlariga buysunmagan. Ularning xatto masjidlvri xam bulmagan. Islromga nisbatan buzgunchi kavm sifatida butun musulmon axli ziyorat kiluvchi «kora tosh » - xajar al- asvadga xurofot, bidьat deb karashgan. 899 yil karmatlar Baxraynni egallab olib, Al – asxo ( Sharkiy Arabiston ) da uz davlatini xam tuzdilar. Ular uz davlatida dexkon va xunarmandlar uchun aloxida imtiyozlar yaratib, soliklardan ozod etishgan. Karmatlar xujumi tufayli 930 yilda Makka talon – taroj buldi. Odamlar asir olinib, bir kismi kulga aylantirildi. Karmatlarning bunday buzgunchi xarakatlari islomning dunyo xalklari oldidagi obrusiga putur etkazishi va asrlar davomida shakllanib kelgan islom akidalariga zarar keltirish xavfini tugdirishi mumkin edi. Shuning uchun Irok va Eronda ularga karshi shiddatli kurash boshlandi. IX asr oxiri XII asr boshlarida keng kuloch yoygan karmatlar xarakatiga karshi olib borilgan kurashlar bunga chek kuydi.

Shialikning yana bir okimi VIII asrda shakllanib, X – XI asrlarda yakin va Urta sharkda keng tarkalgan ismoiliylik arab xalifaligida yuzaga kelgan


1. Timoti J. Uinter. XXI asrda Islom. T. 2005 y. 19 – bet.

ichki ziddiyatlar va xalk kuzgalonlarining natijasi edi. Shialarning bir kismi xalifalik taxtini egallagan abbosiylar bilan kelishib ish tutishgan bulsa, bir kismi esa oltinchi imom Zaьfar as – Sodikning katta ugli Ismoil atrofiga birlashadilar. Garchi Jaьfar as- Sodik Ismoilning ichkilik va maishatga berilganligi uchun taxt vorisligidan maxrum etsa-da, uning ulimidan sung Ismoil tarafdorlari Ismoilni taxt vorisi va uzlarining imomi, deb tan oladilar. Keyingi davrlarda xususan X _ XII asrlarda xalifalikda toju taxt uchun bulgan xarakatlarda ismoiliylar goyasi diniy nikob bulib xizmat kildi. IX asrda ismoiliylik aloxida okim bulib shaklangan edi. Okim tarafdorlari yashirin uyushma va tashkilotlarga birlashdilar.

Ismoiliylar xarakatlari natijasida 1030 yilda eronda aloxida mustakil davlat tuzildi. Ismoiliylar endi siyosiy goyalarin xam ilgari surdilar. Ular 1164 yilda islom farzlari va shariat konunlarini rasmiy ravishda bekor kildilar. Ularning fikricha, shariat konunlari eьtikodning yagona goyasi emas, yagona eьtikod olloxga eьtikod kuyish. Shundagina inson xakikatga etishishi mumkin.

Ismoiliylar diniy akidalar. Shariat konunlariga ishonish urniga ilm – Fan, inson axlining buyukligiga bulgan ishonchni ustun kuyganlar. Shariat konunlarini ilmiy konunlar va akliy bilim Bilan uzgartirishni yoklab chikkanlar.

Xorijiylar , ismoiliylar va karmatlar arab xalifaligida ruy bergan ijtimoiy – nizolar sifatida maydonga kelgan okimlar bulib , xar kaysi uz maksa dva manfaatlari yulida uziga xos siyosiy mafkurasini yaratgan. Ular islomni uz goyalari asosida talkin etishga intildi. Shuningdek, uz goyalarini ustun kuygan xolda xokimiyatni egallashga va butun islom olamini buysundirishga intildilar. Islom asl taьlimotini uzlarining manfaatlariga mos tarzda uzgartirishga bulgan xarakatlar bu okimlar faьoliyatiga xosdir. Bugungi kunda Ushbu okimlarning faьolityati cheklangan bulib, muayyan xududlarda aloxida guruxlari saklanib kolgan, xolos. Xorijiylar, karmat va ismoiliylar islom taьlimotining tarakkiyotida yuaga kelgan ijtimoiy – siyosiy uzgarishlar natijasidir.

3- masala. Nizom ul - mulkning « Siyosatnoma » asarida davlat boshkaruvi masalasi. « Sof birodarlar » mafkurasi.

Nizom ul – mulk saljukiylar podshosi Alparslon ( 1063 – 1072 y.) va Malikshox ( 1072 – 1092 y. ) saroyida vazirlik lavozimida xizmat kilgan. Nizom ul – mulk uning lakabi bulib, asli ismi Abu Ali Xasan ibn Ali Tusiydir. U Alparslon uldirilgandan sung uning ugli Malikshoxga sidkidildan xizmat etar ekan. Malikshox uni uz xomiysi - otabek sifatida kurgan.

Nizom ul – mulk vazir sifatida saljukiylar davlatiga katta xizmatlar kursatgan shaxsdir. U adolatli . odil siyosat yuritib. Xalk xurmatiga sazavor bulgan. Uning davrida ilm – fanga katta eьtibor karatiladi, kuplab olimu fuzololarga moddiy va maьnaviy xomiylik ko’rsatiladi.

Maliushox ulimidan keyin saljukiy shaxzodalar urtasida boshlanib ketgan toju taxt janjallari davrida Nizom ul – mulk Malikshoxning katta ugli Barkayorikni kullab – kuvvatlaydi. Natijada u ona malika Turkonxotunning karshiligiga duch keladi va davlat ishlariga taьsiri kuchli bulgan Turkonxotunning bevosita ishtiroki Bilan vazirlikdan bushatiladi.

Nizom ul – mulk Bogdod safarini ixtiyor etadi. Ammo uning ortidan kuyilgan kotil tamonidan 1092 yil 14 oktyabrda xoinlarcha uldiriladi.

Nizom ul – mulkning kalamiga mansub « Siyosatnoma » 1091 yilda yozilgan. U «Siyar ul – mulk » yaьri « Podshoxlar turmushi » deb ataladi. Asarning yozilishi tarixi xakida shuni aytish mumkinki. Malikshox barcha saroydagi fozil va olimlarni yigib. Ularga davlatni boshkarish koidalari, tartibi va usullari xakida bir chiroyli risola yozishni buyuradi. Asar uzidan avval utgan podshoxlar tarixi va xayoti tugrisida xam xikoya kilishi zarur edi. Shuningdek. Risola shunday yozilsinki, davlatni boshkarish ishida dastur vazifasini bajarsin, deb kursatma berdi Malikshox.

Olimlar urtasida boshlangan musobakada Nizom ul mulk uzining Ushbu asari Bilan katnashadi va uning bu kitobi podshoga manzur buladi.

Kotib muxammad Magribiyning saьi - xarakatlari tufayli asar bizgacha etib kelgan.

Nizom ul – mulk uzining « Siyosatnoma » asarida shox va xokimlarni davlatni boshkarishda odil va insofli, xalol va imonli bulishga, mamlakatda tartib – intizom urnatib. Xalk osoyishtaligi, farovonligi va totuvligini taьminlashga daьvat etadi. Davlat boshlig, vazir va xokimlarni ezgu ishlarga chakirar ekan, muallif turli badiiy tasvirlar , maxorat bilan ishlangan xikoyalar va rivoyatlar orkali kishi dikkatini jalb etishga intilgan.

Mamlakatda adolat xukm surishi Nizom ul – mulk nazarida davlat boshligi podsho faoliyatiga boglik. « Podshox xaftada ikki kun zulm kurganlarni kabul kilib, zolimlarning dodini berib , jazolab va rayat suzlari ni bevosita eshitib borishi kerak… Agar xudovondi podshox dodxoxlarni oldiga chakirib, xaftada ikki marotaba ularning suzlarini eshitadi va zolimlarning jazosini beradi, degan xabar mamlakatga tarkalsa, unda zolimlar okibatini uylab, kurkib bedodlik kilmaydilar.»1

Nizomul – mulkning xikoyatlarida adolat va saxovat, xayr - saadaka, nochor, noiloj kishilarga madad berish, beva – bechoralar, mayib va nogironlarga xazinadan nafaka ajratish va insonlarning xukuklarini ximoya kilish kabi ezgu goyalar ilgari suriladi. Buni karangki, urta asrlarda Nizom ul mulk kalamga olgan adolat tamoyillari bugungi kunda xam uz axamiyatini yukotgani yuk. Bugun mamlakatimizda olib borilayotgan siyosatning mazmuni aynan Nizom ul mulk eьtirof etgan adolat, mexr – shafkat tamoyillariga asoslanadi.

Muallif uz asarida davlat boshligi bulmish podshox amaldorlarni tugri tanlay bilishi kerak , deydi. « Amaldorlarni tugri tanlab, ularga

kullaridan keladigan ishlar va vazifalarni topshirishi, bir kishiga bir amal berib, undan itoat va ijro fazilatini kutish davlat boshkaruvining asosiy talablaridandir. Xaar bir ishda amaldorlarning maslaxat Bilan ish kurishlari kuzda tutiladi. « Ummol ( zakotchilar ) ga biror amal berar ekanlar, xalk Bilan yaxshi yashab. Yaxshi muomulada bulib, ulardan xirojdan boshka solik talab kilmaslik yul – yurigini kursatadilar. Xirojni xam shunday yul Bilan talab kilsinlarki, odamlarga ziyon etmasin. Solik uz vaktidan oldin olinsa, rayьatga ranju azob etadi,ular majburlikdan mol- davlatlarini yarim baxoda sotib, uy – joylarini tashlab, avvora va sarsonlikda gariblikka mubtalo buladilar »

Nizom ul mulk « Siyosatnoma » da adolatlli, insofli , xalol podshoxlar sifatida turli tarixiy shaxslar, sulola va saltanatlar xayotidan parcha va misollar keltirib, ukuvchi uchun ularni naьmuna kilib kursatadi. Ayniksa, samoniylar va gaxnaviylar shoxlari xayotida ruy bergan buyuk ishlarni misol keltirib utadi. Shuningdek, muallif asarda podshoning ijobiy fazilatlaridan biri uning dindorligida , degan goyari ilgari suradi. Din va davlat podshoga xamrox bulishi kerak. Podsho diniy yul Bilan yondoshib ish tutsa, mamlakatda insof va adolat, iymon xukum suradi, agar aksi bulsa, yomon niyatli kishilar xudodan kurkmaydigan, uni tan olmaydigan kishilar kuvvat olib, podshoxni savlatsiz va dardmand kiladigan bidьat dushmanlik kuchayib ketadi.

Vazirlar xakida Nizom ul mulk, agar vazir yaxshi, niyatlari nek bulsa,

mamlakatga ziyonu zarar etadi, uni tuzatishning iloxini topib bulmaydi va podshox xamisha ovvora, xafa bulib, mulk iztirobga tushadi, deydi.

mamlakatga ziyonu zarar etadi, uni tuzatishning iloxini topib bulmaydi va podshox xamisha ovvora, xafa bulib, mulk iztirobga tushadi, deydi.

Kozilar , yaьni konun posponlari xakida fikr yuritar ekan, Nizom ul mulk , mamlakat kozilariga amal berib sinab kurish va ularning ichidan kay biri oliu zoxid, kambagal bulsa, ularni tarbiyalab, shular Bilan ish yuritmok kerak, deydi. Nafsi katta, ochkuz va adolatga xiyonat kiladigan bulsa, ularni bushatib, mos kishini kuyish kerak. Kozilarga shunday maosh tayinlash kerakki, toki ular xiyonat kilishga xojat kolmasin.

Nizom ul mulkning « Siyosatnoma » asari usha asr shark davlatchiligi , siyosati va xukuk soxasida yozilgan eng yaxshi yozilgan manba xisoblananadi . Asar davlatni boshkarish buyicha kimmatli yul – yurik. Maьlumotlar beradi. Unda mamlakat osoyishtaligi, obodligi va xar tamonlama tarakkiyotiga xizmat kiluvchi ezgu goyalar mujassam. Asar negizida sharka xos markazlashgan davlat tuzishga karatilgan, milliy kadriyatlarga asoslangan mafkura ilgari suradi.

Asar 50 bobdan iborat bulib, xar biri davlatni boshkarishda kullash mumkin bulgan siyosat yuritish soxasiga oid bulib, nazariy va Amaliy yul – yuriklar, davlat xokimiyati siyosat buyicha amal kilish usul - vositalari ibratli xayotiy xikoyat orkali bayon kilinadi.

Nizom ul – mulkning Ushbu asari yaratilgandan buyon oliu fozillar. Keng ilm axli. Siyosatchilarni , ayniksa shoxu xokimlar dikkatini uziga tortib keldi.

1. Nizom ul – mulk. « Siyosatnoma » . T. « Adolat ». 1997 yyu 20 – 21 – betlar.

Baьzi sultonlar bu asarni kuchirtirib. Uz faьoliyati davomida undan foydalanib kelganlar. Buyuk soxibkiron amir Temur xam bu asar Bilan tanishib chikar ekan, uz tuzuklaridan birida Nizom ul – mulkning vazirlik vazifasidan bushatilganligini koralaydi va uning urniga kuyilgan « shumkadam » vazirning kabix amallari tufayli mamlakatda buzuk ishlar avj olganligini eьtirof etib utadi.

Asar usha davr saljukiylar davri tarixini, siyosiy axvolini urganishning muxim tarixiy manbasi xisoblanadi. Shuningdek, usha davr shoxlari uchun siyosiy, maьnaviy kullanma bulish Bilan birga unda ilgari surilgan shu bugungi kun davlat boshliklari uchun xam arzirli yul – yuriklar bor , desak xato bulmaydi.

Asar bir kator sharkshunos olimlar tamonidan urganilgan, xorijiy nashrlarda eьlon kilingan. Xatto bir necha asrlar davomida Shark madrasalari va garb universitetlarida asosiy darslik sifatida ukitilgan.

« Siyosatnoma » da bayon kilingan falsafiy va siyosiy fikr - muloxazalar, bugungi kunda xam uz axamiyatini yukotgani yuk.


Download 0.77 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   16




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling